Silarsuaq qimerloorparput
Aarluarsuit annaassiniartut
Tuluup Mark Richardsonip ullumikkut inuunerminut aarluarsuit pingasut qularnanngitsumik qutsavigisariaqarpai, atuagassiaq Journal of Commerce allappoq. Immami Aappalaartumi Egyptenip sineriaani nalunnguartilluni saneqqamigut talimigullu eqalussuarmik kiitissimavoq, taavali aarluarsunnik pingasunik unguneqarsimavoq „eqalussuaq qimaatinniarlugu talerorsortunik sarpissortunillu“. Aarluarsuit „Richardson ikinngutiminit tikinneqarnissaata tungaanut kaajalukaarsimavaat“. Atuagassiap allaatigaa aarluarsuit arnavissat piaqqatik sernissorniarlugit taamaaliortartut.
Errortortarit!
Mikrobiologi pillugu Amerikamiut Peqatigiiffiata qanittukkut mississorsimavaa inuit perusuersartarfimmeereerangamik qassit errortortarnersut, The New York Times allappoq. Inuit amerlanersaasa nalugunanngikkaluarpaat errortortariaqarlutik, inersimasummi 1004-t oqarasuaatikkut apersorneqartut 94 procentii akisimapput perusuersareeraangamik tamatigut errortortarlutik. Piviusumilli qanoq ippa? Amerikami illoqarfissuarni tallimani perusuersartarfiit tamanit atorneqartartut piffissami misissuiffiusumi inunnik 6333-nik atorneqarput, taakkuali ilaat angutini 61 procentiinnaat arnanilu 74 procentiinnaat errortorput. Assat ipertuutigut nappaatit siuaruapallassinnaapput, ataasiinnaallu errortorsimanani nerisassanik attuisimanerata inuttaaqaterpassuarnut nappaat tuniluutsissinnaavaa. Ajornartorsiut perorsarsimannginnermik immaqa ilaatigut pissuteqarpoq. „Nalitsinni anaanaasut ikittuinnaat meeqqamik errortortarnissaannik ilinniartittarpaat,“ dr. Gail Cassell oqarpoq. „Meeqqat atuarfimmi aamma ilinnianngilaat. Tamatuma pingaaruteqarneranik eqqaasinneqarnissarput pisariaqartipparput.“
Tuit qimutsuitsortartut
Londonip tuii angalasutut allatulli nunap iluatigut qimutsuitsortartutut qangali ilisimaneqarput, atuagassiaq New Scientist allappoq. Isiginnittartut ilaat isumaqarput tuit nalunngikkaat sumi niussanerlutik. Atuagassiap kajumissaarineratigut atuartartorpassuit ilaasut meqqullit pillugit misigisaminnik allaaserinnissimapput. Angut allappoq: „1974-imiit 1976-imut tui aappaluaartoq Paddingtonimit unittarfiup tullianut qimutsuitsunut ilaasartoq takusarpara.“ Angutip allap 1965-imi ilaasartoq alla eqqaamavaa. Londonip angallassinermut aaqqissuussinerani tuit ukiuni 30-ni akeqanngitsumik ilaasuusarsimagunarput!
Oqaluffiit allanut atorneqalerput
Hollandimiut aviisiat Het Overijssels Dagblad naapertorlugu nunami oqaluffiit 300-t missaat niuertarfissuartut, inissiaqarfittut, saqqummersitsivittut allaffeqarfittullu sanaqqinneqarsimapput. Ukiut kingulliit 15-t ingerlaneranni naalagiartartut affaannanngorsimammata, pisortaasut amerlasuut aserfallatsaaliinermut aningaasartuutit oqimaatsut allanit tiguneqarneri nuannaarutigaat. Oqaluffiit ilaat assersuutaasumik gyldenimik ataatsimik (3,40 koruuninik amerlanerulaartunik) akilerlugit tunineqarsimapput. Amerlasuulli, ingammik utoqqaat, oqaluffiit ilagiinnut tunnganngitsunut atorneqalernerat nuannarinngilaat. Oqartussaasuni atorfillip misigissusaat ima oqaatigisimavaa: „Ukiorpassuarni tassunngartarsimapput. Tassani kuisissimapput katillutillu, maannalu sammisanut ulluinnarpasinnerusunut atorneqalernerat takuaat. . . . Allaat tassani inuit oqaasipiluttarput.“
Aids-imik „nunarsuaq tamakkerlugu nappaalaffiusut qitiat“
India „qimutsuitsunut sukkasuulianut kaavittuliorluni anorersuarmut ingerlasunut“ assersuunneqarsimavoq tassami nuna „perluit inuiaat atugarisimasaasa ajornerpaat ilaannik nunarsuaq tamakkerlugu nappaalanermut qitiugami“, Thames Valleyp universitetianit Londonimiittumit aids pillugu misissuinermi taama inerniliisoqarsimavoq. Dr. Peter Piot, FN-ip aids pillugu suliniuteqarneranut pisortaasoq, aids pillugu nunanit tamanit peqataaffigineqartumik ataatsimeersuarnerit aqqanilissaanni nalunaarpoq India hiv-mik tunillatsissimasunik siuttuusoq — innuttaasut 950 millioniusut ilaat 3 millionit sinnerlugit. Aviisi Indian Express naapertorlugu angutit Indiamiut atoqatiginnittartut 223 millioninit amerlanerusut 10 procentii atortittartunukakulasartut. Illoqarfissuarni avatangiisini taamaattuni arnaq hiv-mik tunillatsissimasoq paasineqaraangat illoqarfeeqqamut inunngorfigisaanut utertinneqartarpoq, tassani nappaat pillugu ilisimasakinneq passunneqarnissamullu periarfissalunnerit imminnut kattunneri pissutaallutik tuniluunneqapallattarpoq. Missingerneqarsimavoq ukiumi 2000-imi hiv-mik tunillatsissimasut 5 millionit 8 millionillu akornanniissasut minnerpaamillu 1 millionit aids-issasut.
Arnat imminornerlu
„Tuluit Nunaanni ukiumut imminortartut 4500-usuni angutit arnarnit tallimariaammik amerlanerupput,“ Londonimi aviisi The Times allappoq. Ukiunili kingullerni sisamani arnat inuusuttut 15-it 24-llu akornanni ukiullit imminortartut amerleriarujussuarsimapput. Southamptonip universitetiani professoriusup pissutaasut ilaat unaanerarpaa: „Arnat inuusuttut suliffimmi iluatsitserusuutigalutik ilaqutariinni akisussaaffiit eqqortikkusuppaat. Pisuunatillu piitsuunngitsut akornanni anaanaasut inuusuttut suliffitsik ingerlatiinnarniarlugu meeqqatik paarsisoqartittarpaat, nikallortarpulli pisuusutullu misigisarlutik misigissutsimik anaanaaqqummatik qaratsamilli suliinnaqqummatik akissarsioqqullutillu.“ Professori isumaqarpoq eqqissisimannginnerup annertusiartuinnartup imminortittarai.
Illarneq peqqinnartuua?
Ukiut qulit matuma siorna New Yorkimi naalagaaffiup universitetiani paasiniaasartut ilaat ussatitoqqap illarnerup nakorsaataanera pillugu taamaappallu sooq paasinialersimavaat. Qanittukkut paasisartik tamanut nalunaarutigaat tassa illarnerup hormonit sunniinertuut timip imminut illersorsinnaaneranik nakussatsitsisartut sulilersittarai. Paasineqarsimavoq hormonit aalajangersimasut, cytokinerinik, taaneqartartut, aap qaqortortai, virusinik bakterianillu tunillatsinnernik akiuisartut cellinillu kræftiusinnaasunik suujunnaarsitsisartut, sunnertaraat. „Illarnermi aap akuisa ilaannik annertusisartut“ ilaannaraat, Londonimi aviisi The Sunday Times allappoq. Illarnerup cytokinerillu imminnut atassuteqarnerat pissutigalugu paasiniaasartut ilaasa taaneqartoq kingulleq „hormoni nuannaarsaat“-mik taasimavaat; aviisillu illarneq „inuunertunartumik“ taasimavaa.
„Tv-mik isiginnaartuararpassuit“
Ilaqutariit Italiamiut 21.000-it akornanni apersuinerup takutissimavaa meeqqat amerlanerpaartaat tv-mik isiginnaarneq ueripiluffigisimagaat. Aviisi La Repubblica allappoq „tv-mik isiginnaartuararpassuit“ ataatsimik ukiulinninngaaniit tv-p ungasianit ikittaata atorsinnaagaat. Meeqqat Italiamiut 4 millioninit amerlanerusut pingasut qulillu akornanni ukiullit ullormut agguaqatigiissillugu nalunaaquttap akunneri pingajussaat qiteqqullugu tv-mut nipinngasutut ittarput. Sianissutsikkut peqqinnisamik ilisimatuut meeqqat arfinillit arfineq-pingasullu akornanni qaammatillit amerlasuut tv-mik isiginnaarnermik tiguartissimanerat isumakuluutigaat.
Silassorittuarumaguit
Utoqqarsuanngornissat tikillugu silassorittuarumavit? Taava „ilinniartuartariaqarputit, timit aalatittuartariaqarpat puatillu sernissorlugit“, atuagassiami American Health-imi allassimavoq. „Sianissutsikkut piginnaanerit atatittuarumallugit iliuuseqarsinnaavugut,“ Marilyn Albert, Harvard Medical Schoolimi qaratsap pissusiinik ilisimatooq, taama oqarpoq. Taannattaaq isumaqarpoq ilinniarnerup ’qaratsami ingerlaatsit arlaatigut allanngortittarai’ taamaalillunilu utoqqaliartornermi sianissutsikkut piginnaanerit sanngiilliartornissaraluannit sernissortarlugit. Isumaqartoqarportaaq timikkut suliaqarnerup aap qaratsamut aqqusaartarnera sukkatsisittaraa taamaalillunilu qarasaq iltilersorneqarnerusartoq. Taamaattumik Albert ima siunnersuuteqarpoq: „Ullut tamaasa pisuttuartarit, qaammatit tamaasa atuakkamik minnerpaamik ataatsimik atuartarit, pujortartaruillu puatit (qaratsallu) qasuersaartikkit, pujortartarunnaarnikkut.“