Dibuta: Kele na Kulakana!

“EBUNA na nima, bau landaka kuzinga kaka na ngemba.” Mambu ya mutindu yai ketubamaka ve sambu na makwela mingi ya bubu yai. Lusilu ya bankwelani kepesaka nde bau tazolanaka ‘na ntangu ya kyese ti na ntangu ya mpasi na luzingu na bau ya mvimba’ kevandaka mbala mingi kaka mpila ya kutuba. Kuvanda ti dibuta mosi ya kyese mekumaka bonso nsaka mosi ya muntu lenda kununga to kubela.

Kubanda na 1960 tii na 1990, ntalu ya makwela ya kufwa fokulamaka kuluta mbala zole na bansi ya kimvwama mingi ya Mputu. Na bansi yankaka yau fokulamaka na iya. Mu mbandu, na Suède, konso mvula makwela kesalamaka kiteso ya 35 000 ye mfinama na kikatikati na yau kefwaka, na kati ti bana kiteso ya 45 000. Bayina kezingaka kumosi kukonda kukwelana kele na kukabwana nkutu na ntalu ya kuluta dyaka mingi, yau kenyokula mafunda yankaka ya bana. Mupepe ya mutindu mosi keluta na bansi yonso ya inza, mutindu beto lenda mona yau na lupangu ya lutiti 5.

Ya kyeleka, kufwa mabuta ti makwela kele kima ya mpa ve na nkenda ya bantu. Na kati ya Bansiku ya Hammurabi ya mvu-nkama ya 18 N.T.B., nsiku mosi vandaka pesa nswa ya kufwa makwela na Babilone. Ata Nsiku ya Moize, yina salamaka na mvu-nkama ya 16 N.T.B., pesaka nswa ya kufwa makwela na Izraele. (Kulonga 24:⁠1) Kansi, ngwisana na dibuta mevandaka ntete ve ya kukonda ngolo bonso na mvu-nkama yai ya 20. Bamvula kumi na ndambu meluta, nsoniki ya zulunalu mosi sonikaka nde: “Na nima ya bamvula kumi na tanu tuka bubu yai, mbala yankaka beto tavanda dyaka ve ata ti dibuta mosi ya mefwanana ti mabuta ya ntama. Ziku na kisika na yau, beto tamona bimvuka ya mpila na mpila.” Yempi mambu ya kesalamaka kubanda ntangu yina kezola kunungisa ngindu na yandi. Dibuta mebebaka nswalunswalu kibeni, ye ngyufula yai mekuma kuyulama mingi, “Keti yau taguluka?”

Sambu na inki bankwelani mingi kenunga ve na kubikala kumosi mpi kulunda bumosi ya dibuta? Inki kesadisaka bayina kebikalaka kumosi na luzingu ya mvimba, na kusalaka na kyese yonso bafeti ya bamvula 25 to 50 ya makwela na bau? Kima ya kuyituka, na 1983 bau zabisaka nde bakala ti nkento mosi na Azerbaïdjan, insi mosi na république soviétique ya ntama, salaka feti ya bamvula 100 ya dikwela na bau​—bakala ti bamvula 126, nkento 116.

Inki Kigonsa Keyangisa Dibuta?

Na bansi mingi, bikuma yankaka ya kufwila makwela ya leta kendima kele: bizumba, nku ya nitu to ya mabanza, kutina nzo to mikumba, kulauka malafu, kukonda kubuta, buyungu, kukwela muntu yankaka, ti kunwa dyamba. Kansi, kikuma ya ntetentete kele nde, mutindu ya ntama ya kutadila makwela ti luzingu ya dibuta mesobaka mpenza, mingimingi na bamvu-kumi ya mekatuka kuluta. Bantu kebaka dyaka ve dibuta nde kima ya santu, bonso na ntangu ya ntama. Bantu ya kindila ya kesalaka miziki, bafilme, ba emisio yankaka ya TV, ti mikanda mingi kekumisa kimpwanza ya kuvukisa nitu, ya kusala mansoni, ya ndyatilu ya mbi, ti ya luzingu ya kudibanza ntete. Bau meyalumunaka malongi ya kefwa mabanza ti bantima ya batoko kumosi ti bambuta.

Nsosa mosi ya 1996 monisaka nde bantu ya Amerika 22 na kati ya nkama tubaka nde kuvukisa nitu na nganda ya makwela lenda nata mambote na makwela bantangu yankaka. Nimero mosi ya sipesiali ya Aftonbladet, zulunalu ya kuluta nene na Suède, tumaka bankento na kufwa makwela sambu “yau tanatila bau mambote.” Ba pisikologe ti ba antropologe yankaka pesapesaka nkutu bangindu nde evolisio meyitaka “sala programe” nde muntu fwete soba nkwelani mbala na mbala na nima ya mwa bamvula. Na kikongo yankaka, bau ketuba nde kuvukisa nitu na nganda ya dikwela ti kufwa dikwela kele mambu ya mbi ve. Bankaka nkutu ketubaka nde kana bibuti kufwa dikwela, yau lenda vanda kima ya mbote sambu na bana, bau talonguka mutindu ya kusala kilumbu ya makwela na bau mosi tafwa!

Batoko mingi kewaka dyaka ve nzala ya kuzinga luzingu ya mabuta ya ntama, ti tata, mama, mpi bana. Mboninu ya bamingi kele nde: “Ngindu ya kuzinga kaka ti muntu mosi na luzingu na mono ya mvimba lenda kwisila mono ve.” Mwana-nkento mosi ya bamvula 18 na Danemark tubaka nde: “Makwela kele bonso Nkinsi ya Lubutuku, kaka bonso disapu. Mono kekwikilaka yau ve.” Noreen Byrne yina kele na kimvuka mosi ya bankento na Irlande (National Women’s Council) tubaka nde: “Mawi ya bankento kele nde, sambu na inki kudimwesa mpasi na kuzinga ti [babakala] sambu na kusadilaka bau bisalu. Basika kaka, sakana ti bau . . . Bankento mingi kesila nde bau kele na mfunu ya babakala ve sambu na kuzinga.”

Mabuta ya Kele ti Kibuti Mosi Kebilama

Na Eropa ya mvimba, ngindu yai mematisaka mingi ntalu ya bamama ya kele ti babakala ve. Bankaka na kati ya bibuti yai kele batoko yina keyindulaka nde kubaka divumu ya kindumba kele kima ya mbi ve. Mwa ndambu kele bankento yina kezolaka kusansa bana na bau bau mosi. Bamingi kele bamama yina kezingaka mwa bilumbu ti tata, kansi nkatu kuvanda ti ngindu ya kukwelana ti yandi. Zulunalu Newsweek sonikaka nkenda ya mvimba na ngyufula yai: “Lufwa ya Dikwela?” Yau tubaka nde ntalu ya bana ya kebutuka na nganda ya makwela kele na kumata nswalu na Eropa mpi nde muntu mosi ve ketudila yau susi. Suède lenda baka kisika ya ntete, kuna katikati ya bana yonso kebutukaka na nganda ya makwela. Na Danemark ti na Norvège, ntalu yango kele fyoti na nsi ya kikatikati, ye na France ti na Angleterre, mwana mosi na kati ya bana tatu kebutukaka na nganda ya makwela.

Na États-Unis, ntalu ya mabuta yina kele ti bibuti yonso zole mekita mingi na bamvu-kumi yai ya nima. Lapolo mosi ketuba nde: “Na 1960, . . . bana 9 na kati ya nkama zingaka na banzo ya kibuti mosi. Na 1990, ntalu yina mataka tii na 25 na kati ya nkama. Bubu yai, 27,1 ya bana yonso ya Amerika kebutukaka na banzo ya kibuti mosi, ntalu mosi ya kele na kumata. . . . Kubanda na 1970, ntalu ya mabuta ya kibuti mosi mefokulamaka mbala kuluta zole. Dibuta ya ntama kenwana na kigonsa ya mutindu yina bubu yai mpi yau lenda vanda nde yau kezola kumana, bonso bantu ya nsosa yankaka ketuba.”

Na bansi mingi kisika Dibundu ya Katolika ya Roma mevidisaka kiyeka na yau mingi ya kulonga bikalulu ya mbote, mabuta ya kibuti mosi kele na kubilama. Ntalu ya mabuta ya kele ti tata, mama mpi bana na Italie lenda lunga ata kikatikati ve. Na kisika ya mutindu ya mabuta ya ntama, bankwelani ya kukonda bana ti mabuta ya kibuti mosi kele na kuyinga.

Ngidika ya kusadisa bantu na bansi mingi kepesa bantu kikesa ya kukonda kukwela. Bamama ya kukonda babakala yina kebakaka lusadisu ya insi tazwa yau dyaka ve kana bau mekwela. Na Danemark, bamama yina kele na babakala ve kezwaka mwa mbongo sambu na bana, ye na bimvuka yankaka, bamama ya melungisa ntete ve bamvula 18 kezwaka mwa mbongo yankaka dyaka na maboko mpi bau kefutilaka bau nzo. Yau yina, yau kele dikambu ya mbongo. Alf B. Svensson ketuba nde dikwela mosi ya kefwaka na Suède kenatilaka bantu ya kefutaka mpaku mukumba ya badolar kubanda na 250000 tii na 375000 sambu na makabu, kufutila nzo, ti lusadisu yankaka.

Mabundu ya Kikristu kemonana bonso yau kesala ngolo mingi ve, to kesala kibeni ngolo ve, sambu na kukangisa mupepe yai ya kefwa mabuta. Bapastere mingi ti bamfumu ya mabundu kele na kunwana ti bampasi ya mabuta na bau mosi, ebuna bau kezwa dyaka ve ngolo ya kusadisa bankaka. Bankaka nkutu kemonana nde bau kendima nde makwela kufwa. Aftonbladet ya Aprili 15, 1996, tubaka nde pastere Steven Allen ya mbanza Bradford, na Angleterre, yidikaka kilumbu ya bisambu sambu na makwela ya kufwa. Yandi pesaka dibanza nde yau tasalamaka na banzo-nzambi na mabundu yonso ya Grande-Bretagne. “Yau kele bonso nkisi sambu na kusadisa muntu na kubakisa mpi kundima mambu yina bwilaka bau. Yau kesadisa bau na kubakisa nde Nzambi kelanda na kuzola bau mpi kekatula bau na mpasi.”

Na yau, dibuta kele na kukwenda na wapi? Keti kivuvu kele nde yau taguluka? Keti dibuta mosi mosi lenda kwamina na bumosi na yau ata yau kele na kati ya mabuta ya bigonsa ya mutindu yai? Kana nge mezola, tanga disolo ya melanda.

[Tablo ya kele na lutiti 5]

MAKWELA YA KUSALAMAKA TI YA KUFWAKA NA MVULA MOSI NA MWA BANSI

INSI MVULA MAKWELA MAKWELA KUFWAKA

Allemagne 1993 792,658 188,297

Australie 1993 113,255 48,324

Canada 1992 164,573 77,031

Cuba 1992 191,837 63,432

Danemark 1993 31,507 12,991

Estonie 1993 31,507 12,991

États-Unis 1993 2,334,000 1,187,000

France 1991 280,175 108,086

Japon 1993 792,658 188,297

Moldavie 1991 4,065 2,659

Norvège 1993 19,464 10,943

Porto Rico 1992 34,222 14,227

Royaumes unis 1992 356,013 174,717

Russie (Fédération) 1993 1,106,723 663,282

Suède 1993 34,005 21,673

Tchèque (Rép.) 1993 66,033 30,227

(Yau mebakama na 1994 Demographic Yearbook, United Nations, New York 1996)