Keti Nge Lenda Tinda Mwana na Nge na Interna
YINDULA fyoti nde nge kezingaka na kambanza mosi na insi ya metomaka ve. Nge kele na bana mingi na ekole primere, kansi ntangu bau takuma na bamvula 12, bau tamata na ekole segondere. Na nzyunga na beno, na ba ekole segondere, bana kele ya kuluta kiteso, bisadilu kele ve, mpi balongi mosi ya mpambampamba. Bantangu yankaka, bana kesalaka bamposo ti bangonda nkatu kutanga sambu na ba greve.
Muntu mosi kupesa nge kamukanda mosi ya ketendula interna mosi ya kele na mbanza mosi. Nge tala bifwanisu, bana ya nzo-nkanda kesepela, melwata bilele ya lukumu, kelonguka na bakalasi ya kele ti bisadilu yonso, ba laboratware, ti ba bibliothèque. Bana ya nzo-nkanda kesadila ba ordinatere mpi kelala na ba dortware ya bunkete mpi ya kitoko. Nge tanga na kati ya kamukanda yango nde lukanu ya nzo-nkanda yina kele ya kusadisa bana ya nzo-nkanda “na kulonguka kuluta mbote na kiteso ya bau lenda.” Nge tanga na ntwala nde: “Yau melombama na bana ya nzo-nkanda yonso na kuvanda ti kikalulu kaka bonso yina kevandaka na mabuta yina kelongaka bumuntu, luzitu, luzitu ya bibuti mpi ya bambuta, kisalu, kulolula, mambote, masonga ti kwikama.”
Mwana-bakala mosi na kifwanisu keseka. Yandi ketuba nde: “Bibuti na mono mepesaka mono dibaku ya nene na luzingu na kulonguka na nzo-nkanda ya kuluta banzo-nkanda yonso.” Mwana ya nkento mosi ketuba nde: “Nzo-nkanda kepusaka beto na kusala mingi ti kyese. Kwaku kulonguka kekwisaka yo mosi.” Keti nge tatinda mwana na nge ya nkento to ya bakala na nzo-nkanda ya mutindu yai?
Ndongolo ti Kimpeve
Bibuti yonso yina kebanzaka sambu na bana na bau kezolaka kutula bau na nzila ya luzingu tuka luyantiku, ebuna, yau kelombaka nde mwana kulonguka. Mbala mingi ndongolo ya kinsuni kesadisaka bana na kuzwa bisalu mpi kesadisaka bau na kukuma bambuta yina lenda kudisansa mpi kusansa mabuta na bau na makwisa.
Kansi, nge lenda kudiyula nde, ‘Kana na interna ndongolo ya mbote kepesama ti bikalulu ya mbote, keti mbi kele na kutinda mwana?’ Na kupesa mvutu na ngyufula yai, bibuti yina kele Bakristu fwete samba ngolo na kutadila dyambu mosi ya mfunu: mambote ya kimpeve ya bana na bau. Yezu Kristu yulaka nde: “Nki mfunu muntu na kuvanda na bima yonso ya nsi-ntoto, kana yandi kuvidisa moyo na yandi?” (Marko 8:36) Na kutuba ya mbote, yau kele na mfunu ve ata fyoti. Yau yina, na ntwala ya kutinda mwana na interna, bibuti yina kele Bakristu fwete tadila malanda yina lenda bebisa kivuvu ya luzingu ya mvula na mvula ya mwana na bau.
Bupusi ya Bana ya Nzo-Nkanda Yankaka
Ba interna yankaka kemonisaka bonso kuna malongi kele ya kuluta. Kansi, inki beto lenda tuba sambu na bikalulu ya bayina ketangaka kuna to nkutu ya bambuta ya kesalaka kuna? Na yina metala mutindu ya bantu yina tavanda mingi na “bilumbu ya nsuka” yai, ntumwa Polo sonikaka nde: “Na bilumbu ya nsuka ta vanda mpasi mingi. Bantu ta zolaka bantu ya nkaka ve, bo ta zolaka kaka mbongo; bo ta kuditulaka, bo ta vandaka lulendo mingi; bo ta vwenzaka Nzambi, bo ta tulaka ntu-ngolo na batata ti bamama na bo; bo ta zabaka kupesa mersi ve; bo ta zitisaka mambu ya Nzambi ve; bo ta vandaka nku mingi, bo ta zingaka kaka na kimbeni, bo ta kumaka songi-songi, bo ta waka makasi nswalu, bo ta zolaka kusala bantu ya nkaka mpasi, bo ta zolaka ve mambu ya mbote; bo ta zolaka kuteka bantu ya nkaka; bo ta vandaka na kifu ya kusala mambu kukonda kuyindula ntete; ntima na bo ta vanda me fuluka na lulendo mingi; bo ta zolaka kiese ya nsi-ntoto, kansi Nzambi ve; bo ta songaka na meso ya bantu nde bo kele na kinzambi, kisi na ntima na bo, bo ke buyaka ngolo ya kieleka ya kinzambi. Kuvanda kimvuka mosi ve ti bantu ya mutindu yina!”—2 Timoteo 3:1-5.
Bikalulu ti kimpeve ya mbi ya mutindu yina kele bisika yonso, yau ketungisaka Bambangi ya Yehowa na kuzitisa minsiku ya Biblia. Bana yina kebasikaka na banzo sambu na kukwenda na nzo-nkanda, kemonaka nde kinduku na bau ya ntangu fyoti ti bana ya nzo-nkanda ya inza kevandaka ti bupusi ya mbi na zulu ya kimpeve na bau. Kunwanisa bupusi ya mutindu yina kevandaka mpasi sambu na bana yina kele Bambangi, ata ntangu bau kebaka lusadisu ya kimpeve, malongi ti nsyamisa ya bibuti na bau konso kilumbu.
Kansi, mambu kevandaka inki mutindu sambu na bana yina ketindamaka ntama na interna? Bau kevandaka ya kukabwana ti lusadisu ya kimpeve ya lumbu na lumbu ya bibuti na bau ya zola. Sambu bau kezinga kaka ti banduku na bau ya nzo-nkanda mpimpa-ntangu, bupusi ya ngolo kepusaka mabanza ti bantima na bau ya kileki na kubaka bikalulu ya kimvuka, kuluta bana yina kezingaka na banzo na bau. Mwana ya nzo-nkanda mosi tubaka nde: “Na yina metala bikalulu, mwana ya interna kezingaka na kigonsa kubanda suka tii mpimpa.”
Polo sonikaka nde: “Bantu kukusa beno ve, sambu: ‘Banduku ya mbi ke bebisaka bikalulu ya mbote.’ ” (1 Korinto 15:33) Bibuti yina kele Bakristu lenda kudibika ve bantu kukusa bau nde mbi ya kimpeve takumina ve bana na bau kana bau kele ntangu yonso na kimvuka ya bayina kesadilaka ve Nzambi. Tii ya ntangu talutaka, bana ya bunzambi tamona dyaka ve mfunu ya bikalulu ya Bukristu mpi bau lenda banda kusepela dyaka ve na mambu ya kimpeve. Mbala mingi bibuti kelutaka kumona dyambu yango kaka ntangu bana kebasikaka na interna. Na ntangu yina, mpila kevandaka dyaka ve ya kuyidika mambu.
Mbandu ya Clement kemonisa yau pwelele. Yandi ketuba nde: “Na ntwala ya kukwenda na interna, mono vandaka kuzola kyeleka mpi vandaka kubasika na kisalu ya bilanga ti bampangi. Mono vandaka kuzola mingi kulonguka Biblia na dibuta ti Kulonguka ya Mukanda na Dibundu. Kansi, banda ya mono kwendaka na interna ti bamvula 14, mono bikisaka kyeleka kimakulu. Na bamvula yonso tanu ya mono salaka kuna, mono kwendaka ve na lukutakanu ata mosi. Na bupusi ya banduku ya mbi, mono bandaka kunwa dyamba, makaya, ti malafu ya ngolo.”
Bupusi ya Balongi
Na konso nzo-nkanda, balongi ya bikalulu ya mbi lenda vanda yina kesadilaka kiyeka na bau mbi. Bamosi kele bantu ya nku ti makasi, kansi bankaka kelalaka ti bana ya nzo-nkanda. Na ba interna, mbala mingi bau kefundaka ve balongi ya kele ti bikalulu ya mutindu yina.
Kansi, kele ti balongi ya kelongaka bana na masonga yonso na kukuma bantu ya mfunu na luzingu, na kukuka kuzinga na inza ya mezyunga bau. Kansi, na dyambu yai mpi kele ti dyambu ya mpasi sambu na bana yina kele Bambangi. Mambu ya mbote ya inza kewakanaka ve ntangu yonso ti minsiku ya Bukristu. Ntangu balongi ketinda bana na kuvukana ti inza, Yezu ketuba nde balandi na yandi “kele bantu ya nsi-ntoto yai ve.”—Yoane 17:16.
Inki beto lenda tuba sambu na makambu ya kebasikaka ntangu bana kelanda minsiku ya Biblia? Kana bana ketanga kisika nzo na bau kele, bau lenda solula mambu ya mutindu yina ti bibuti na bau. Bibuti mpi lenda twadisa bana na bau to kusolula ti longi. Na yau, makambu ti mindondo kelutaka kuyilama mbala mingi nswalunswalu.
Na interna, yau kevandaka mutindu yina ve. Bantu kelangidilaka bana yina ntangu yonso kele balongi. Kana bana mesimba minsiku ya Bukristu, bau tasala yau kukonda lusadisu ya lumbu na lumbu ya bibuti na bau. Bantangu yankaka, bana kesalaka ngolo na kubikala ya kwikama na Nzambi na mambu ya mutindu yina. Kansi, mbala mingi, bau kesalaka buna ve. Mwana kelutaka kulanda luzolo ya longi na yandi.
Kubuyisa Kubasikabasika
Interna kele bonso iniversite ve. Na iniversite, bana ya nzo-nkanda kevandaka ntangu yonso ti dipanda ya kukota mpi kubasika na luzolo na bau. Kansi, ba interna ketudilaka bana bansiku. Ba interna mingi kepesaka bana nswa ya kubasika na lupangu ya nzo-nkanda kaka na Lumingu mpamba, nkutu bankaka mpi kezolaka ve. Eru, mwana ya nzo-nkanda mosi ya bamvula 11, yina ketangaka na interna, ketuba nde: “Bamfumu ya nzo-nkanda kepesaka beto nswa ve ata fyoti na kukwenda na balukutakanu, to na kisalu ya bilanga. Na kati ya nzo-nkanda, balukutakanu kesalamaka kaka ya Bakatolika ti ya Bamizuluma. Konso mwana ya nzo-nkanda fwete pona mosi na kati ya mabundu yai zole, kana ve yandi tavanda ti kimbeni ya nene ti balongi mpi bana ya nzo-nkanda yankaka. Bana ya nzo-nkanda fwete yimba mpi bankunga ya lukumu ya insi ti ya mabundu.”
Kana bibuti kutinda bana na bau na banzo-nkanda ya mutindu yina, pana inki bau kele na kusonga bau? Yau kele bonso bau kesonga bana nde nzo-nkanda kele mfunu kuluta balukutakanu ya lusambu ti kisalu ya kukumisa bantu balongoki—kana ve mpi nde nzo-nkanda kele mfunu mingi kuluta kwikama na Nzambi.—Matayo 24:14; 28:19, 20; 2 Korinto 6:14-18; Baebreo 10:24, 25.
Na ba interna yankaka, bana ya nzo-nkanda yina kele Bambangi kekudibongisaka na kulonguka Biblia na kimvuka, kansi yau kelutaka kuvanda mpi mpasi. Toko mosi ya bamvula 16 na zina ya Blessing ketuba sambu na interna yina yandi kevandaka nde: “Konso kilumbu Bakristu ya zina mpamba kevukanaka na kusamba. Beto Bambangi kebondilaka mpi sambu na kubaka nswa ya kulonguka Biblia, kansi bambuta ya nzo-nkanda kesongaka beto nde dibundu na beto mezabanaka ve. Na nima, bau kepusaka beto na kusamba ti bau. Kana beto mebuya, beto kebakaka ndola. Kana beto funda na balongi, mambu kebebaka mpenza. Bau kepesaka beto bazina ya mpila na mpila mpi kesongaka bambuta ya nzo-nkanda na kupesa beto ndola.”
Kuvanda Muntu ya Kuswaswana
Kana bana ya nzo-nkanda na interna mezabana mbote nde bau kele Bambangi ya Yehowa, yau lenda natila bau mambote. Bamfumu ya nzo-nkanda lenda katula bau ntuma ya kuvukana na lusambu ya luvunu, yina kewakanaka ve ti lukwikilu ya Bambangi. Bana ya nzo-nkanda yankaka lenda bikisa kunata bau na bisalu ti na masolo ya mbi. Bau lenda zwa mabaku ya kusamuna na bana nzo-nkanda yankaka ti balongi. Dyaka, bayina kelandaka minsiku ya Bukristu kevukanaka ve na kusala mambu ya mbi, mpi ntangu yankaka balongi ti bana ya nzo-nkanda yankaka kezitisaka bau.
Kansi, mambu kesalamaka ve mutindu yina ntangu yonso. Kuvanda ya kuswaswana ti bantu yonso kelutaka kunatila mwana munyokudi ti maseka ya bana ya nzo-nkanda yankaka ti balongi. Yinka, mwana ya bakala ya bamvula 15 yina vandaka na interna mosi, ketuba nde: “Na nzo-nkanda, kana bau zaba nde nge kele Mbangi ya Yehowa, nge takuma kidondu. Sambu bau zaba bikalulu na beto ya mbote mpi ya kimpeve, bau ketulaka mitambu sambu na kukanga beto.”
Mukumba ya Bibuti
Longi mosi ve, to nzo-nkanda, to mision mosi lenda sala kisalu ya kukumisa bana bansadi ya kudipesa ya Yehowa. Yau kele kisalu na bau ve, yau kele mpi mukumba na bau ve. Ndinga ya Nzambi kemonisa nde kele bibuti bau mosi fwete sungimina bampusa ya kimpeve ya bana na bau. Polo sonikaka nde: “Beno batata ti bamama mpi, beno pesa bana na beno makasi ve. Kansi, ntangu beno ke sansa bo, beno longa bo malongi ti mambu ya [Yehowa].” (Efezo 6:4) Inki mutindu bibuti lenda sadila ndongisila yai kana bana na bau kele na interna, kisika bau metudilaka bau nsiku ya kutala bana kaka mbala mosi to zole na mposo mosi?
Mambu kesobaka mingi, kansi bibuti yina kele Bakristu kesalaka ngolo na kusadila mambu yai ya kupemama: “Kana muntu ke sadisa bantu ya dikanda na yandi ve, nkutu kana yandi ke sadisa bantu ya fami na yandi mosi mpi ve, yandi me vidisaka lukwikilu na yandi, yandi me luta nkutu mumpani na mbi.”—1 Timoteo 5:8.
Keti Kele ti Kima Yankaka ya Kusala?
Inki bibuti fwete sala kana bisika kele kaka zole: interna to nzo-nkanda ya mpambampamba? Bamingi kesosaka muntu sambu na kulonga bana na bau na nzo sambu na kulungisa malongi ya nzo-nkanda. Bibuti yankaka keyidikaka ntangu bau mosi sambu na kulonga bau.
Mbala mingi, bibuti keyitaka kudibongisa na ntwala kibeni sambu bau zaba nde ntangu bana tayela, bau takota ekole segondere. Kana nge kele ti bana ya fyoti to nge kele na ngindu ya kubuta bana, nge lenda banda kusosa kuzaba kana kele ti nzo-nkanda ya mbote ya bana takota na nzyunga na nge. Kana yau kele ve, yau lenda vanda ntangu ya kwenda kuzinga kisika nzo-nkanda ya mbote kele.
Bibuti kezaba yau mbote nde yau kelombaka kingangu, kubwisa ntima, mpi ntangu mingi sambu na kukuna zola ya Yehowa na ntima ya bana. Kana yau kele dyambu ya mpasi ntangu mwana kele na nzo, yau fwete vanda mpasi mingi kuluta dyaka kana yandi kele ntama! Sambu dyambu yango ketadila luzingu ya mvula na mvula ya mwana, bibuti fwete tala mbote kana kuteka mwana na bau na maboko ya interna kele kima ya muntu lenda meka. Yau tavanda buzoba mpenza na kutambika kimpeve ya mwana sambu yandi kwenda longuka na interna! Yau tavanda bonso kukota na kati ya nzo ya kepela tiya sambu na kubasisa kiteki—kaka sambu na kuyokama tiya.
Ndinga ya Nzambi ketuba nde: “Muntu ya mayele kana yandi mona mpasi ke kwisa, yandi fweti tina yo; kansi zoba ke tinaka ve, yandi ke kotaka kaka na mpasi.” (Bingana 22:3) Kima ya kuluta mbote kele kutina dyambu ya mpasi na ntwala, na kisika ya kuyidika na nima ntangu yau mesalama imene. Yau tavanda mbote na kuyindula mambu yai ntangu nge kekudiyula nde, ‘Keti mono lenda tinda mwana na interna?’
[Lupangu ya kele na lutiti 32]
Bana Yina Kele Bambangi Ketendula Luzingu ya Interna
“Na interna, bana yina kele Bambangi kevandaka ya kukabwana ti banduku ya kimpeve. Yau kele kisika ya mbi kibeni ti bupusi ya nene ya kusala mambi.”—Rotimi, yandi vandaka na interna na bamvula 11 tii 14.
“Kukwenda na balukutakanu ya Bukristu vandaka mpasi ya nene. Mono vandaka kwenda kaka na Lumingu mpamba, ye mono vandaka basika na kinsweki ntangu bana vandaka na ndonga sambu na kukota na nzo-nzambi. Mono bikaka kuvanda na kyese ve, sambu kana mono vutuka na nzo, mono vandaka kwenda na balukutakanu yonso ti na kisalu ya bilanga na Sabala mpi na Lumingu. Nzo-nkanda vandaka kima ya mbote ve. Mono vidisaka mambu mingi.”—Esther, balongi vandaka tuta yandi ntangu yonso sambu yandi vandaka kwenda ve na nzo-nzambi.
“Kuta kimbangi na bana ya nzo-nkanda yankaka vandaka kima mosi ya mpasi. Yau kele mpasi na kuvanda ya kuswaswana ti bankaka. Mono vandaka kuzola kulanda bankaka. Ziku mono lendaka kuvanda na ngolo kana mono vandaka kwenda na balukutakanu ti na kisalu ya kusamuna. Kansi, bisalu yina mono vandaka sala yau kaka na ba vakanse tatu mpamba na mvula mosi. Kana nge kele ti mwinda, kansi nge kefulusa mafuta ve, mwinda yango kefwaka. Na nzo-nkanda yau vandaka mpi mutindu mosi.”—Lara, yandi vandaka na interna tuka yandi vandaka na bamvula 11 tii 16.
“Ntangu yai ya mono mekatukaka na interna, mono kele na kyese sambu mono kekwendaka na balukutakanu yonso, na kisalu ya bilanga, mpi mono kesalaka mukapu ya lumbu kumosi ti dibuta yonso. Ata mwa mambote kele na kuvanda na nzo-nkanda, kansi kele ti kima ve ya kuluta kinduku na mono ti Yehowa mfunu.”—Naomi, yandi nungaka na kusonga bibuti na yandi nde bau basisa yandi na interna.