Lusambu: Keti yau kele kikila?

“MAMBU kele zole ya mono kesolulaka ve ata fyoti: lusambu ti politiki!” Yai kele mvutu ya Bambangi ya Yehowa kezwaka mbala mingi ntangu bau ketuba masolo ya Biblia na bankaka. Beto kebakisa mabanza na bau.

Ntangu bantu kezonza mambu ya politiki, nkadilu na bau lenda kubeba mpi kubasisa maswana. Bamingi kekusama ve na balusilu ya mpamba mpi kebakisa nde, mbala mingi, bantu ya politiki kesosaka kaka kimfumu, luyalu ti mbongo. Mawa mingi sambu baluswaswanu ya politiki kenataka kingolongolo na ntangu yai.

Nge lenda kuyindula nde, ‘kansi, keti mambu kaka yau yai mosi ve kesalama na lusambu? Keti kele ve bayina ya kuzola lusambu bantu ketulaka tiya na bimbeni mingi ya bilumbu yai?’ Na Irlande ya Nordi, Bakatolika ya Roma ti Bamisioni kutulanaka kimbanda bamosi ti bankaka. Na bansi ya Balkan, bamambere ya dibundu ya Orthodoxe ya Esti, Bakatolika ya Roma ti bankaka kenwaninaka bateritware. Inki mbutu mebasikaka? Kugonda mpi kufula ya ntima ya nku.

Ntangu bantu mingi kenwanisama na ndola ya lufwa, bau kekwisa kubumba lukwikilu na bau to yina ya mabuta na bau. Na Afrika, bamvunkama ya kimpala ya lusambu, na kati bantu ya Kikristu ti bankwikidi ya balusambu ya nkaka ya banzenza to ya nsiku ya bambuta, kepusaka bibuti na kupesa bana na bau bazina zole sambu na lutaninu na bau, dyambu ya kesalama ti bubu yai. Yau yina, mwana ya bakala lenda kudimonisa bonso mambere ya Kikristu na kusadilaka zina mosi to, bonso mambere ya lusambu ya nkaka na kusadilaka zina ya nkaka. Kana balukwikilu ya lusambu ya muntu lenda kunatila yandi lufwa, mfunu ya kuyituka kele ve kana yandi kedyengana mbundu na kusolula mambu ya lusambu na meso ya bantu.

Na bankaka, kutubila lusambu kele dyambu mosi ya kikila ata yau ketula ve luzingu na bau na kigonsa. Bau kebangaka nde kusolula mambu ya lukwikilu na bau ti muntu ya lukwikilu ya nkaka tanata ata dyambu mosi ya ngwakana ve. Na yau, bankaka nkutu kekwikilaka nde lusambu yonso kele mbote. Kana kima ya muntu kekwikila kelungisa mpwisa na yandi, bau kemonaka nde kutubila mambu ya luswaswanu kele kisalu ya mpamba.

Ata balongoki ya mbote ya kikuma ya lusambu kewakanaka ve na kati na bau mosi. Na disolo na yau, “Kulonguka mpi kutula balusambu na ndonga,” mukanda The New Encyclopædia Britannica kendima nde: “Ngwakana kevandaka kibeni ve na kati ya bantendudi na yina metadila kikuma ya [lusambu] . . . Yau yina, ntu-dyambu yango, na nkenda na yau yonso, kukotisaka ntembe.”

Diksionere mosi ketendula lusambu bonso “lumonisu ya lukwikilu ti luzitu na ngolo mosi ya kuluta ngolo ya bantu ya mendimamaka bonso ngangi mpi mfumu ya luyalanganu.” Yau lendaka kusonga nde lusambu kele ti mfunu ya mingi na luzingu. Ya kyeleka, lusambu kevandaka kima ya metungaka nkenda ya bantu ntangu yonso mpi bisika yonso. Mukanda Oxford Illustrated Encyclopedia of Peoples and Cultures, ketuba nde: “Mevandaka ntete ve ata ti kimvuka mosi ya bantu ya mesosaka ntete ve kutula ndonga na luzingu, to na kupesa yau ntendula, na nsadisa ya mutindu mosi ya lusambu.” Sambu bangogo bonso “ndonga” mpi “ntendula” ya luzingu kesadilama sambu na lusambu, yau fwete kuvanda dyambu ya kuluta dyambu ya mazonza mpamba. Kansi, yau kele na nswa ya kuvanda dyambu ya masolo​—disongidila nde, disolo mosi ya mudindu​—ti muntu ya nkaka. Kusolula yau ti nani, ye inki luta mpi beto lenda kubaka na kusolulaka yau na mudindu?