Bangyufula Ya Batangi

Bantu ya Filistia ya Biblia ketubila kuvandaka banani?

Biblia ketubilaka mingi bantu ya mezabanaka bonso bantu ya Filistia, bayina kuzingaka na nsi ya Kanana ntangu bantu ya nkulu ya Nzambi kubakaka Nsi ya Lusilu. Kubanda ntama, bantu ya nkulu ya Filistia kuvandaka bambeni ya bantu ya Nzambi, bonso yau kemonisama mbotembote na disolo ya mvita ya Davidi ti kafumba ya mufilistia kinwani ya kubingamaka Goliati.​—⁠1 Samuele 17:​1-3, 23-53.

Biblia kemonisa nde bantu ya Filistia ya nkulu ya Filistia kukatukaka na Kafodi tii na mbela ya sudi-wisti ya Kanana. (Yeremia 47:⁠4) Kafodi kuvandaka na wapi? The International Standard Bible Encyclopedia (1979) kemonisa nde: “Ata nkutu dyambu yango kepesa nzila ve na mvutu ya kulunga mpenza, mambu ya kubakisa sesepi yai na kisanga ya Kreti (to mbala ya nkaka Kreta ti bisanga ya Egée, bayina kele na bansiku ya bambuta mosi) bonso kisika ya kuluta mbote kibeni.”​—⁠Volume 1, lutiti 610.

Na kuwakana ti mambu yai, Les Saintes Ecritures​—⁠ Traduction du monde nouveau kemonisa na Amosi 9:7 nde: “ ‘Beno bantu ya Izraele, keti mono ke talaka bantu ya Etiopia ve mutindu mono ke talaka beno?’ ‘Keti mono basisaka ve bantu ya Filistia na kisanga ya Kreta ti bantu ya Siria na ntoto ya Kire mutindu mono basisaka beno na nsi ya Ezipte?’ ”

Yau mezabanaka ve inki ntangu dibuta yai ya nkulu ya mbu kukatukaka na Kreta ti na mbela ya Kanana yina kwisaka kubingama bantu ya Filistia, mbela ya sudi-westi na katikati ya Yope ti Gaza. Bau kemonana bonso bau mevandaka ntete na nzyunga ya ndambu ya bapelene ya nsiku na bilumbu ya Abrahami ti Izaki.​—⁠Kuyantika 20:​1, 2; 21:​32-34; 26:​1-18.

Bantu ya Filistia landaka na kuvanda ti bupusi ya ngolo na ndambu yina na nima ya kukota ya bantu ya Izraele na ntoto ya Nzambi kusilaka bau. (Kubasika 13:17; Yozue 13:2; Bazuzi 1:​18, 19; 3:​3, 4; 15:​9, 10; 1 Samuele 4:​1-11; 7:​7-14; 13:​19-23; 1 Bantotila 16:15) Bonso luyalu ya Oziasi ntotila ya Yuda, kuvandaka kaka, bantu ya Filistia kubikalaka na bambanza na bau yai: Gati, Yabne ti Asdodi. (2 Bansangu 26:⁠6) Bambanza na bau ya nkaka ya mezabanaka na bankenda ya Biblia kuvandaka Ekroni, Ashkeloni ti Gaza.

Alexandre le Grand kubotulaka Filistia mbanza ya Gaza, kansi na mbala mosi, bantu ya Filistia kumonanaka bonso bau kuyambulaka na kuvanda dibuta ya kukabwana. Longi Lawrence E. Stager kusonikaka na kati ya mukanda Biblical Archaeology Review (Mayi/Yuni 1991) nde: “Bantu ya Filistia mpi kwendaka kuvanda na Babiloni. . . . Kansi, ata nsonama mosi kevandaka ve sambu na yina kubwilaka bantu ya Filistia yina kukwendaka na kimpika. Bayina lendaka kubikala na Ashkeloni na nima ya Nabukatnezare kunungaka mvita yau kumonanaka nde bau kuvidisaka kisina ya kikanda na bau. Bau kuvilaka mbala mosi na nkenda ya bantu.”

Zina ya mpa ya Palestini mekatuka na bangogo ya Kilatini ti Kigreki, yina kenata na nima na ngogo ya Kiebreo “Filistia.” Bambalula ya nkaka ya Biblia na ndinga ya Kiarabi kesadilaka ngogo mosi sambu na “Filistia” yina kele mpasi ve na kuzimbisa ti ngogo ya bantu ya Filistia ya mpa. Ata mpila yina, Today’s Arabic Version kesadila ngogo ya kuswaswana na Kiarabi, yina kenata luswaswanu kati na bantu ya Filistia ya nkulu ti bantu ya Palestini ya mpa.

[Caption on page 31]

[Ntendula ya Bifwanisu ya lutiti 31]

Bafwobolo ya nkaka na Ashkeloni