Mbivilia Ĩvuanĩtye Kyaũ Ĩũlũ wa Kĩla Kĩkakwata Ndĩni?

We nĩwĩwʼaa wũũmĩĩtwʼe kana ũkathatwʼa nĩ ndĩni? O na kau ndĩni nĩsyĩkĩte maũndũ maseo isionĩ imwe na kwa andũ amwe, nitumĩte kwĩthĩwa na maũndũ maingĩ mathũku. Ĩvuku yĩmwe yĩtawa Encyclopedia of Religion and War yaĩtye ũũ, “Makaũ amwe mathũku ala mawetetwe nthĩnĩ wa isitoli mokitĩtwe nũndũ wa mĩĩkĩĩo yĩ kĩvathũkanyʼo ya ndĩni.” Atongoi ma ndĩni mũno mũno matũmĩaa ndĩni, ti kwondũ wa ũthaithi, ĩndĩ nĩ kwondũ wa kũkwata mbau maũndũ moo ma kĩ-siasa. Namo atongoi angĩ ma ndĩni nĩmavithaa maũndũ mathũku ala mekawa nĩ atongoi ala angĩ ta syĩko nthũku sya ũlaalai na ũngʼei wa mbesa.

Ethĩwa nĩwũũmĩĩtwʼe nĩ ndĩni no ũsengʼe kũmanya ũndũ Ngai wĩwʼaa ĩũlũ wasyo. Mbivilia nĩvuanĩtye kana Ngai nũmenete ndĩni mbingĩ nũndũ wa maũndũ ala syĩkaa. O na yĩ na mawathani ala maeleetye ũndũ ũkekana na ndĩni isu. O na ĩngĩ, Mbivilia nĩyĩeleetye kwa nzĩa ya ngelekanyʼo kana o mĩtũkĩ Ngai nũkwĩka ũndũ kwelekela ndĩni ũtaaĩkwa ĩngĩ vaa ĩũlũ wa nthĩ.

Mbivilia ĩwetete kyaũ ĩũlũ wa kĩla kĩkakwata ndĩni ĩvinda yũkĩte?

Wathani: Ĩvuku ya Ũvuanyʼo nĩyĩeleetye ĩũlũ wa ĩlwaya yĩtawa Mbavilonĩ Ĩla Nene. Ĩlwaya yĩĩ yĩkalĩte ĩũlũ wa nyamũ ya kĩthekanĩ ndune mũno. Ĩndĩ ĩtina, yĩkooawa nĩ nyamũ ĩsu ya kĩthekanĩ.—Ũvuanyʼo 17:3, 5, 16.

Ũndũ wonanasya: Ĩlwaya, kana Mbavilonĩ Ĩla Nene, yonanasya mĩthemba yonthe ya ndĩni sya ũvũngũ, na ũu nĩ kwasya, ndĩni ila Ngai ũleete.a Nyamũ ya kĩthekanĩ ndune mũno yonanasya Ngwatanĩo ya Nthĩ (UN).b Kwĩthĩwa ĩlwaya yĩu yĩkalĩte ĩũlũ wa nyamũ ya kĩthekanĩ ndune mũno kwonanasya kana ndĩni sya ũvũngũ nitatĩte vyũ kũkenga na kũtongoesya Ngwatanĩo ya Nthĩ. O na ĩngĩ, kwĩthĩwa nyamũ ĩsu ĩkoaa yĩla ĩlwaya kwonanasya kana Ngwatanĩo ya Nthĩ vamwe na nthĩ ila imĩkwete mbau, ikavithũkĩa ndĩni syonthe sya ũvũngũ ĩũlũ wa nthĩ na kũsyananga. Kwa wʼo ũndũ ũsu ndwaaĩthĩwa ĩngĩ ĩũlũ wa nthĩ.

Ndĩni sya ũvũngũ ikaanangwa ata?

Wathani: “Mbya ĩkũmi ila wonie vamwe na ĩla nyamũ ya kĩthekanĩ, ikamena yĩla ĩlwaya na kũyĩvena syĩndũ syayo syonthe na . . . kũyĩvĩvya vyũ na mwaki. Nĩkwĩthĩwa Ngai nĩwĩkĩĩte ngoonĩ syoo [ngoonĩ sya atongoi ma nthĩ] mũvango wa kwĩka kĩla ũsũanĩĩte, ĩĩ, syĩke kwosana na kĩsũanĩo kyoo kĩmwe kwa kũnenga ĩla nyamũ ya kĩthekanĩ ũsumbĩ wasyo . . . Mothĩnyʼo make makoka mũthenya ũmwe, na kĩkwʼũ na kĩmeto na yũa, na akavĩvwʼa vyũ na mwaki, nũndũ Yeovac Ngai ũla ũmũsilĩle e vinya.”—Ũvuanyʼo 17:16, 17; 18:8.

Kĩla wonanasya: Ngai akeekĩa “kĩla ũsũanĩĩte” nthĩnĩ wa mbaĩ sya nthĩ. Akatuma inenga Ngwatanĩo ya Nthĩ “ũsumbĩ wasyo,” kana vinya wasyo wa kĩ-siasa. Na ĩndĩ, Ngwatanĩo ya Nthĩ yĩ na vinya mweũ ũla yumĩtye kwa mbaĩ ĩkaananga ndĩni sya ũvũngũ nthĩ yonthe. Ũndũ ũũ wa kũtelemya no ũndũ ũmwe ta ũkoka o “mũthenya ũmwe,” na ũu nĩ kwasya ũkeekĩka na mĩtũkĩ na andũ aingĩ makasengʼa nũndũ ũkooka matataĩĩe.—Ũvuanyʼo 18:21.

Nĩkĩ ndĩni sya ũvũngũ ikanangwa?

Wathani: “Naĩ syake nĩsingĩvĩte nginya ikavika ĩtunĩ, na Ngai nũlilikanĩte meko make mathũku.”—Ũvuanyʼo 18:5.

Kĩla wonanasya: Ndĩni sya ũvũngũ nĩsyĩkĩte maũndũ maingĩ mathũku kwa myaka maana maingĩ. Sisya wone imwe sya “naĩ syake” ila itumĩte Ngai asya nũkũsyananga:

Kwĩthĩwa ilikĩte maũndũnĩ ma siasa. Yesũ Klĩsto nĩwamanyĩisye aatĩĩi make maikelikye maũndũnĩ ma siasa vandũ va ũu maie wĩkwatyo woo nthĩnĩ wa Ũsumbĩ wa Ngai, silikalĩ ya ĩtunĩ ĩla ĩkoka kũmina ũsumbĩ wa andũ.d (Ndanieli 2:44; Mathayo 6:9, 10; Yoana 6:15; 18:36) Ndĩni sya ũvũngũ nĩsyĩkĩĩte andũ vinya maĩkĩĩe mosumbĩ ma andũ. Nũndũ nĩsyĩlikĩtye mũno maũndũnĩ makonetye siasa vandũ va kwĩthĩwa syĩ ndĩkĩĩku kwa Ngai, wathani ũla wĩ nthĩnĩ wa Ũvuanyʼo nũeleetye kana Mbavilonĩ Ĩla Nene nĩyĩlikĩtye maũndũnĩ ma “ũlaalai” na kwoou yĩtĩtwe “ĩlwaya ĩnene,” ĩsyĩtwa yĩla yĩmyaĩlĩte vyũ.—Ũvuanyʼo 17:1, 2; Yakovo 4:4.



Ũngʼendu. Ndĩni sya ũvũngũ ieleetwʼe ta syo syumanĩte na ikwʼũ sya “onthe ala mooaiwe ĩũlũ wa nthĩ.” (Ũvuanyʼo 18:24) Ndĩni mbingĩ niemetwe nĩ kũmanyĩsya aatĩĩi masyo kũmantha mũuo, o na nikwataa mbau kana ikaendeesya makaũ na syĩko sya ũngʼendu.



Ĩtomo. Ndĩni sya ũvũngũ syĩthĩawa na “syĩndũ mbingĩ sya thooa mũnene, ila [itewʼĩaa] nthoni kwĩyũmbanĩsya.” (Ũvuanyʼo 17:4; 18:7) Ndĩni mbingĩ nitũmĩĩte vinya wasyo na ngwatanĩo syasyo nĩ kana syĩthĩwe na ũthwii mwingĩ. Ĩtomo yoo yĩimwendeeasya Ngai.—Tito 1:7.



Movũngũ. Ndĩni sya ũvũngũ nimanyĩasya andũ maĩkĩĩe na mayĩka maũndũ matosanĩte na ũwʼo ũla wĩ Mbivilianĩ.e Nũndũ momanyĩsyo maingĩ na maũndũ ala melelũkasya andũ na kũtuma matamũnenga Ngai ndaĩa maumanĩte na ndĩni sya ũvũngũ, wathani ũsyĩtĩte “inyia . . . wa maũndũ ma kũthatya ma nthĩ.”—Ũvuanyʼo 17:5; 18:23.

Ndĩni syonthe ikaanangwa?

Aiee. Ĩvuku ya Ũvuanyʼo nĩyĩneeneete ĩũlũ wa kĩkundi kya andũ kuma kĩla vandũ ĩũlũ wa nthĩ kĩla kĩtĩtwe “ĩkomano ĩnene.” (Ũvuanyʼo 7:9) Ĩkomano yĩĩ yĩeleetwʼe ta ‘yĩkĩĩte kanzũ nzaũ’ ila syonanasya kana nĩmamũthaithaa Ngai kwa nzĩa ĩla ĩmwendeeasya. Asu nĩmo makavonoka ‘ũla thĩna mũnene,ʼ ũla Mbivilia ĩwĩtĩte ĩvinda yĩla ndĩni sya ũvũngũ na amaitha onthe ma Ngai makanangwa. (Ũvuanyʼo 7:13, 14; 19:11, 19-21) Ĩkomano ĩnene yĩla yĩkĩĩte kanzũ nzaũ nĩ ya ndĩni ya wʼo ĩla ĩkekala tene na tene.f

Kũmanya kana ndĩni sya ũvũngũ ikaanangwa kũtonya kũũtethya ata?

Kũmanya kana Ngai ndetĩkĩlanaa na maũndũ mathũku ala ndĩni syĩkĩte no kũtume wĩthĩwa na mũuo wa kĩlĩko. No wĩthĩwe na wĩkwatyo mũseo wa ĩvinda yũkĩte wamanya kana o mĩtũkĩ andũ makavetangĩwa ndĩni ila itamũnengete Ngai ndaĩa na itumaa andũ mathĩna.

O na ĩngĩ, no wĩthĩwe ũte na nzika kana no ũmũthaithe Ngai kwa nzĩa ĩla we wendaa. Mbivilia yaĩtye kana “athaithi ma wʼo makamũthaitha Asa nthĩnĩ wa veva na nthĩnĩ wa wʼo, nũndũ vate nzika, Asa emantha andũ ta asu mamũthaithe.” (Yoana 4:23) Amatavĩtye atĩĩ: “Umai nthĩnĩ wake [Mbavilonĩ Ĩla Nene], andũ makwa, ethĩwa mũikwenda kwĩka naĩ vamwe nake na ethĩwa mũikwenda kũkwata mothĩnyʼo vamwe nake.” (Ũvuanyʼo 18:4) Vate nzika, Ngai nũthoketye andũ mamũthaithe nthĩnĩ wa wʼo. (1 Timotheo 2:3, 4) Athĩte ala metĩkĩlaa kũmũthaitha nthĩnĩ wa wʼo kana makekala tene na tene.—1 Yoana 2:17.