Mosis—Kọ Ọ Ginẹ Rria Otọakpọ na Manikọ Iku Riẹ Iku Esia?

OKENỌ a ro yẹ Mosis o jọ oke obẹbẹ, a je ti kpei no dede evaọ oke emaha. Ahwo uyẹ riẹ a rẹ kwa no oria ruọ oria. Te ai te ọsẹ rai nọ a re se Jekọp hayo Izrẹl a te ti wohọ Ijipti fiki ohọo nọ u je mu. Evaọ ikpe buobu, a rria dhedhẹ kugbe ahwo Ijipti. Kẹsena ẹkẹre o te kurẹriẹ. Ogbiku jọ nọ ọ viodẹ gaga ọ ta nọ: “Ovie ọkpokpọ o te ti mu Ijipti họ esuo . . . Fikiere ọ tẹ ta kẹ ahwo riẹ nọ: ‘Rri! Ahwo Izrẹl a bu vi omai je wo ogaga vi omai. Joma rehọ areghẹ ru ai oware jọ. O gbẹ rrọ ere he, kọ enẹ ọvo a ti vihọ.’” Eme ahwo Ijipti a ru? A kẹ ahwo Izrẹl “koghẹrẹ koghẹrẹ iruo ọrigbo kpobi avọ oja-oriọ” re ahwo Izrẹl a seba evihọ. A te je jie uzi kẹ eyae Izrẹl nọ e jẹ hai yẹ eyae nọ i dihọ inọ jọ a kpe ọmọzae kpobi nọ a yẹ no. (Ọnyano 1:8-10, 13, 14) Rekọ fikinọ eyae nana a wo udu, a rọwo ru oware nọ ovie na ọ ta kẹ ae na ha. Onana u ru nọ ahwo Izrẹl a je ro dhe ebuebu ọvo. Kẹsena ovie Ijipti o te jie uzi nọ: “Wha re gbolo ọmọzae ahwo Hibru kpobi nọ a yẹ obọ fihọ Ethẹ Naele.”—Ọnyano 1:22.

Ọzae-avọ-aye jọ nọ a re se Amram avọ Jokebẹd, nọ a rrọ ahwo Izrẹl “a dhozọ uzi ovie na ha.” (Ahwo Hibru 11:23) Jokebẹd o te ti yẹ ọmọzae nọ a dhesẹ uwhremu na nọ “o wo erru thesiwa.”a (Iruẹru Ikọ 7:20) Ẹsejọhọ a rọ oghẹrẹ jọ vuhumu nọ ọmọ nana o wo aruoriwo Ọghẹnẹ. Oghẹrẹ kpobi nọ o jọ kẹhẹ, a rọwo rọ ọmọ rai na ze re a kpei no ho. A si ọmọ na no, dede nọ onana o sai si uwhu kpe ai.

Nọ Mosis ọ gba emerae esa no, ọsẹgboni riẹ a gbẹ sai si ei no ho. Nọ a ruẹ nọ a sai gbe si ọmọ na no ho, a te ru oware jọ kpata kpata. Jokebẹd ọ rọ ẹbe nọ a re se papirọs zuo ekete, ọ tẹ wọ ọmọ na fihọ iẹe. Ọ tẹ wọe nyai fihọ Ethẹ Naele, yọ ekete na o bi vori. Ọ riẹ vievie he inọ oware nọ o ru na o te lẹliẹ odẹ ọmọ na do thesiwa.—Ọnyano 2:3, 4.

Kọ Eware Nana E Ginẹ Via?

Egba-uwuhrẹ buobu a rẹ ta nọ iku nana iku esia. Obe nọ a re se Christianity Today o ta nọ: “Evaọ [ikpe yena kpobi] nọ emọ Izrẹl a rọ jọ igbo evaọ obọ Ijipti na, whọ rẹ jọ eware nọ a tọ ku evaọ oke mai na ruẹ oware ovo vievie he nọ u dhesẹ nọ eware nana e ginẹ via.” Dede nọ whọ rẹ ruẹ oware ovo dẹẹ hẹ, eware buobu e riẹ nọ i dhesẹ nọ eware nana e ginẹ via wọhọ epanọ Ebaibol o gbiku rai na. Ohwo jọ nọ a re se James K. Hoffmeier nọ o wuhrẹ kpahe uzuazọ ahwo Ijipti oke anwae o kere obe jọ nọ uzoẹme riẹ o rrọ Israel in Egypt. Ọ jọ obe na ta nọ: “Eware nọ a tọ ku i dhesẹ vevẹ nọ ahwo nọ a jẹ rria ofẹ ovatha-ọre Abade Mediterenia a jẹ hae rọ Ijipti kpohọ ukane gaga, maero kọ fiki eware wọhọ ivo egaga nọ e jẹ hae lẹliẹ oria kpobi ya fia . . . Fikiere, oware wọhọ 1800 rite 1540 B.C.E, Ijipti ọ jọ oria nọ ahwo nọ a jẹ ta ẹvẹrẹ Hibru gbe evẹrẹ itieye efa, nọ e jẹ rria ubruakpọ Asia a jẹ hae gwọlọ ro kpohọ ukane gaga.”

U te no ere no, u kri no nọ ahwo buobu a ro vuhumu nọ epanọ Ebaibol o dhesẹ oghẹrẹ uzuazọ nọ erigbo Ijipti a je yeri na, ere o ginẹ jọ. A jọ obe na Moses—A Life kere nọ: “Iku Ebaibol nọ e ta kpahe oghẹrẹ nọ a je ro kienyẹ ahwo Izrẹl na, whọ rẹ ruẹ nọ e rọwokugbe uwoho jọ nọ a rọ ọda ralọ nọ a tọ ku evaọ uki Ijipti oke anwae jọ. Ahwo a rẹ drọ uwoho nana gaga, yọ a jọ uwoho na dhesẹ erigbo Ijipti nọ e be rọ oviẹ ma ibriki. Uwoho na u dhesẹ eware buobu kpahe oghẹrẹ nọ iruo na e jẹ hae jọ evaọ oke yena dẹẹ.”

U te no ere no, eware buobu e riẹ nọ i dhesẹ nọ oghẹrẹ nọ Ebaibol na o dhesẹ emekete nọ Jokebẹd o zuo na, ginọ uzẹme. A jọ Ebaibol ta nọ papirọs a ro zuo ekete na. Yọ obe nọ o ta kpahe eme Ebaibol, nọ ọzae nọ a re se Cook o kere o ta nọ “ahwo Ijipti a jẹ hae rọ papirọs zuo ekọ nọ e gbẹdẹ tere he, nọ i re bi siawọ gaga.”

Ghele na, ahwo jọ a sae nọ nọ, ‘Kọ o nwane lọhọ tere re osu orẹwho o gine jie uzi inọ jọ a kpe emọboba kufiẹ?’ Ọgba-uwuhrẹ nọ a re se George Rawlinson ọ ta nọ: “Ikpakpe emọboba . . . yọ oware nọ ahwo a je ru gaga evaọ etoke sa-sa gbe eria sa-sa. Ahwo a je tube rri rie nọ oyena yọ okpoware ovo ho.” Uzẹme riẹ họ evaọ oke mai na dede, whọ rẹ ruẹ nọ ahwo a be hai kpe emọboba buobu kufiẹ nwane wọhọ epanọ a je ru evaọ oke anwae na. Iku Ebaibol kpahe ikpakpe emaha na e sae ginẹ lẹliẹ ekpahe kpe ohwo, rekọ ere o ginẹ via. U yoma kẹhẹ!

Kọ Oghẹrẹ nọ A ro Siwi Mosis na Yọ Iku Esia nọ I No Obọ Egedhọ Ze?

Egba-avro jọ a ta nọ iku Mosis nọ a siwi no Ethẹ Naele na i tho iku esia jọ nọ a gbe kpahe ovie Akkad nọ a re se Sargon. Yọ ahwo jọ a ta nọ a mu iku ovie Akkad na họ egbe no taure iku Mosis na e tẹ te lahwe. A tẹ jẹ jọ iku na ta kpahe ọmọboba nọ a wọ fihọ ekete, nọ a siwi no ethẹ ze.

Rekọ eware jọ nọ e via no ẹdẹ jọ e rẹ wariẹ via. Yọ ọmọboba nọ a wọ fihọ ethẹ o jọ oware nọ o jẹ hai gbe ahwo unu hu keme o jẹ hae via. Obe nọ a re se Biblical Archaeology Review nọ o ta kpahe iku Ebaibol, o ta nọ: “Joma muẹrohọ nọ Babilonia avọ Ijipti yọ ekwotọ nọ e jọ akotọ ethẹ. Yọ re a wọ ọmọboba fihọ ekete nọ ame ọ rẹ sai fi ro ho gbolo fihọ ethẹ o sae jọ edhere nọ o dina woma nọ a sai ro ku ọmọ kufiẹ ukpenọ a re gbolo iei fihọ ezuzu. Yọ ezuzu a jẹ hae mai gbolo emọ fihọ evaọ oke yena. . . . Iku ọmọ nọ a ruẹ tọlọ nọ o zihe ruọ okpohwo e sae jọ iku esia, rekọ oware nọ a jẹ hai ro fi ei ba iku oke yena họ fikinọ oware utioye o rẹ via ẹsibuobu evaọ aruakpọ.”

Ọzae nọ a re se Nahum M. Sarna ọ ta evaọ obe riẹ nọ uzoẹme riẹ o rrọ Exploring Exodus inọ, dede nọ iku ivẹ na i tho ohwohwo, iku eyẹ Mosis i wo ohẹriẹ gaga no “Iku Esia Sargon” evaọ “idhere buobu.” Fikiere ẹme nọ ahwo a be ta inọ iku Ebaibol nana i no iku esia ahwo egedhọ ze na, o rrọ oware nọ a re kru họ obọ kpo ho.

Ọmọtẹ Fẹro Ọ Wọ Riẹ Rehọ re Ọ Jọ Ọmọ Riẹ

Orọnikọ Jokebẹd ọ wọ ọmọboba riẹ na fihọ oria kpobi nọ u je rie he, re oware kpobi nọ o be via o via. Jokebẹd ọ “wọ ekete na fihọ udevie ikpoko evaọ akotọ Ethẹ Naele.” Ọ riẹ nọ oghẹrẹ kpobi nọ o rrọ kẹhẹ, ohwo jọ ọ te ruẹ ọmọ na evaọ etẹe. Oria nana ọmọtẹ Fẹro ọ rẹ nyaze te jọ họ, yọ o wọhọ nọ ọ rẹ ziọ etenẹ na kẹse kẹse.b—Ọnyano 2:2-4.

U kri hi, ohwo jọ ọ tẹ ginẹ ruẹ ekete ọsese na. “Nọ [ọmọtẹ Fẹro] o rovie iei, ọ tẹ ruẹ ọmọ na, yọ ọmọzae na ọ jẹ viẹ. Ohrọ riẹ o tẹ re iẹe, rekọ ọ tẹ ta nọ: ‘Ọnana yọ ọjọ evaọ usu emọ ahwo Hibru na.’” Kọ ere ọmọtẹ ovie Ijipti ọ rọ jiroro nọ ọ rẹ wọ ọmọ na rehọ re ọ jọ ọmọ riẹ. Nẹnẹ, ohwo ọvo ọ riẹ odẹ nọ ọsẹgboni ọmọ na o mu kẹe evaọ oke ọsosuọ họ. Rekọ odẹ nọ ọmọtẹ Fẹro ọ mu kẹe, oye a riẹ riẹ evaọ akpọ na soso. Oyehọ Mosis.c—Ọnyano 2:5-10.

Kọ o nwane lọhọ tere, inọ ọmọtẹ ovie Ijipti ọ rẹ ruẹ ọmọ ọ rẹ ginẹ wọe rehọ? O rẹ sae via ere keme a jẹ hae jọ egagọ ahwo Ijipti wuhrẹ nọ ohwo nọ o ru oware ezi o re kpohọ odhiwu. Ohwo jọ nọ a re se Joyce Tyldesley nọ ọ rẹ kiẹ kpahe eware anwae ọ ta nọ evaọ oke yena, aye ọ rẹ sae ginẹ yọrọ ọmọ omọfa rehọ o ve sei ọmọ riẹ. Ọ ta nọ: “A rri eyae Ijipti inọ avọ ezae ẹrẹrẹe. A wo udu nọ ezae a wo evaọ abọ uzi gbe ekiọthuọ. Dede nọ a re lele iei ẹsejọ họ, ere uzi o ta, yọ . . . eyae e sae yọrọ ọmọ omọfa rehọ a ve se ọmọ na ọmọ rai.” Obe oke anwae jọ nọ a ruẹ nọ a rọ papirọs ru nọ o ta kpahe ọmọ omọfa nọ a rẹ yọrọ rehọ u gbiku kpahe aye Ijipti jọ nọ ọ rehọ erigbo riẹ wọhọ emọ obọriẹ. Kọ ẹvẹ kpahe abọ iku na nọ e ta nọ oni Mosis ọ wọ ọmọ na re ọ yọrọ iẹe kẹ ọmọtẹ Fẹro jẹ hae kẹ ọmọ na evie? Obe nọ o rẹ fotọ eme Ebaibol, nọ a re se The Anchor Bible Dictionary o ta nọ: “Ẹyọrọ nọ oni Mosis ọ yọrọ ọmọ na re a hwosa kẹe na . . . yọ oware nọ ahwo a jẹ hai ru gaga evaọ Mẹsopotemia. Ohwo ọ rẹ sae hwa ugho kẹ omọfa re ọ yọrọ ọmọ kẹe.”

Nọ Mosis o zihe ruọ ọmọ ohwo Ijipti no na, kọ a te ko ẹe dhere ọmọ na inọ ọyomariẹ yọ ohwo Hibru? A rẹ jọ ifimu jọ nọ ahwo a ru dhesẹ nọ a ko ẹme nana dhere Mosis. Rekọ Ebaibol ọ ta nọ ere o rrọ vievie he. Miriam oniọvo riẹ ọ dhẹ nyai se Jokebẹd oni riẹ ze re ọye ọvo ọ yọrọ ọmọ na. Ma riẹ nọ aye nana nọ ọ kẹle Ọghẹnẹ ziezi na ọ te ko ẹme nana dhere ọmọzae obọriẹ vievie he. Yọ nọ o rrọ nọ ahwo oke anwae a jẹ hae kẹ ọmọ evie ikpe buobu na, Jokebẹd o wo oke ziezi nọ o re ro wuhrẹ Mosis kpahe ‘Ọghẹnẹ Abraham, Aiziki, gbe Jekọp.’ (Ọnyano 3:6) Ẹme Ọghẹnẹ nọ oni Mosis o ro wuhrẹ iẹe na u fiobọhọ kẹe gaga keme, nọ oni Mosis o zihe ọmọ na se ọmọtẹ Fẹro no, “a te wuhrẹ Mosis ereghẹ Ijipti kpobi.” Ogbiku nọ a re se Josephus ọ ta nọ Mosis ọ rro te epanọ o ro zihe ruọ oletu isoja evaọ ẹmo nọ ahwo Ijipti avọ ahwo Ẹtiopia a fi. Rekọ oware ovo o riẹ nọ u dhesẹ nọ ere o ginẹ via ha. O make rrọ ere na, Ebaibol na ọ ta nọ “eme [Mosis] i wo ẹgba yọ o ru ikpeware.”d—Iruẹru Ikọ 7:22.

Nọ Mosis o te ikpe udhuvẹ no, o te te ohwo nọ ọ rẹ jọ ohwo ologbo evaọ isuẹsu Ijipti. Otẹrọnọ ọ daji uwou Fẹro, o ti fe jẹ jọ ohwo nọ ọ viodẹ gaga. Rekọ oware jọ o tẹ via nọ u nwene uzuazọ riẹ riẹriẹriẹ.

Ọ Dhẹ Kpobọ Midian

Ẹdẹ jọ, Mosis ọ tẹ “kparo ruẹ ohwo Ijipti jọ nọ o je kpe ohwo Hibru jọ, omọvo inievo riẹ.” Evaọ ikpe buobu, Mosis ọ re erere ọmotọ Hibru avọ ọmotọ Ijipti nọ ọ jọ. Rekọ ẹdẹ jọ nọ ọ ruẹ ohwo Ijipti jọ nọ o bi kpe ohwo Izrẹl jọ, nọ o tube kpei te uwhu no, Mosis ọ tẹ ruẹ nọ ọ rẹ salọ abọ nọ ọ rẹ jọ. (Ọnyano 2:11) Ebaibol ọ ta nọ “ọ rọwo nọ a sei ọmọzae ọmọtẹ Fẹro ho, ọ salọ nọ a rẹ lahiẹ iẹe kugbe ahwo Ọghẹnẹ.”—Ahwo Hibru 11:24, 25.

Mosis o te ru oware jọ kpata kpata nọ a rẹ sai nwene he. “O te kpe ohwo Ijipti na no, o te si ei no fihọ ẹkpẹ.” (Ọnyano 2:12) Ọgba-avro jọ ọ ta nọ “ofu ọkpoo” oye o lẹliẹ Mosis ru onana, rekọ o rrọ ere vievie he. Ẹrọwọ ọ wọ riẹ ru oware nana dede nọ o roro thọ inọ oghẹrẹ utioye Ọghẹnẹ o ti ro si ahwo Izrẹl no igbo Ijipti, wọhọ epanọ ọ ya eyaa riẹ na. (Emuhọ 15:13, 14) Ẹsejọhọ ọ jẹ rọ ogbori roro nọ oware nọ o ru na o te lẹliẹ ahwo riẹ kpareso Ijipti. (Iruẹru Ikọ 7:25) Rekọ ahwo Izrẹl a kpomovuọ họ iẹe oma, a rọwo nọ o su ai oghẹrẹ utioye he. Nọ usi ohwo nọ o kpe na u do te Fẹro oma, Mosis ọ tẹ dhẹ no orẹwho na. O te wohọ Midian, o te wo aye nọ a re se Zipora, ọmọtẹ Jẹtro oletu jọ nọ o re thuru erao.

Evaọ ikpe udhuvẹ soso, Mosis o je yeri umuzuazọ riẹ vrẹ bi thuru igodẹ. Ere ẹruore riẹ inọ ọye o ti su emọ Izrẹl no igbo o rọ daruọ ebe. Rekọ ẹdẹ jọ, o te su igodẹ Jẹtro kpohọ oria jọ nọ o kẹle Ugbehru Horẹb. Etẹe ukọ-odhiwu Jihova ọ jọ romavia kẹ Mosis evaọ etuetue jọ nọ erae e jọ. Dae rehọ iẹe nọ whọ rrọ etẹe nọ Ọghẹnẹ ọ be ta kẹe nọ: “Rehọ ahwo mẹ ahwo Izrẹl no Ijipti ze.” Rekọ ẹme nọ Mosis ọ ta u dhesẹ nọ oware na o ro riẹ oma ha. Ọ ta kẹ Jihova nọ: “Mẹ yọ ono nọ ọ rẹ nyabru Fẹro re ọ rehọ ahwo Izrẹl no Ijipti ze?” Ọ tubẹ ta nọ o wo ẹbẹbẹ jọ, nọ ahwo nọ a re ru ifimu a be hai dhesẹ oghẹrẹ nọ u je rai. U muẹro nọ o wo ẹbẹbẹ ẹmeọta. Mosis o wo ohẹriẹ gaga no ahwo nọ a viodẹ evaọ oke anwae nọ a re gbiku rai. Ikpe udhuvẹ nọ o ro su igodẹ na u ru nọ Mosis o ro wo omaurokpotọ gbe ẹwolẹ gaga no. Dede nọ Mosis o je siuke kpemu, Ọghẹnẹ ọ riẹ nọ Mosis họ ohwo nọ o ti su ahwo Izrẹl no igbo na.—Ọnyano 3:1–4:20.

A No Igbo Ijipti

Mosis o te no Midian, ọ tẹ nyabru Fẹro. Ọ tẹ ta kẹe nọ jọ o siobọno ahwo Ọghẹnẹ. Ovie Ijipti yena nọ ọ gudu gaga na ọ rọwo siobọno ai hi. Ọghẹnẹ o tẹ rọ iye ikpe te ahwo Ijipti. Evaọ uye avọ ikpe na, ọmọzae ọkpako ovie Ijipti o whu, oma o tẹ te lọhọ Fẹro, o te siobọno ahwo Izrẹl kpo.—Ọnyano, uzou avọ 5-13.

Ahwo buobu nọ a re se ebe a riẹ iku nana ziezi. Kọ eware nana e ginẹ via? Ahwo jọ a ta nọ, nọ orọnọ a fodẹ odẹ Fẹro na ha na, iku na e te jọ iku esia gheghe.e Hoffmeier nọ ma ta ẹme te ẹsiẹ na ọ ta nọ ikere-ebe Ijipti a te bi kere iku ahwo Ijipti, a re kere edẹ ewegrẹ Fẹro fihọ iku na ha. Ọ ta nọ: “Evaọ ẹmo nọ ovie Ijipti nọ a re se Thutmose III o fi evaọ Mẹgido, ogbiku ọvo ọ sae ta nọ oyena o via ha ha fikinọ a jọ iku na fodẹ odẹ ovie Kedẹsh avọ ovie Mẹgido ho.” Hoffmeier ọ ta nọ u wo “emamọ ẹjiroro” nọ a gbẹ rọ fodẹ odẹ Fẹro nọ ọ jariẹ evaọ oke Mosis na ha evaọ iku ahwo Ọghẹnẹ. Oware jọ nọ o wha riẹ ze họ, Fẹro nọ a fodẹ odẹ riẹ hẹ na u re fiobọhọ kẹ ahwo tẹrovi Ọghẹnẹ evaọ iku na viukpọ Fẹro.

Ghele na, egba-avro jọ e rọwo ho inọ ahwo Ju buobu a gine no igbo Ijipti kpo. Ọgba-uwuhrẹ nọ a re se Homer W. Smith ọ ta nọ orọnọ oware utioye o ginẹ via, “usi yena o hai ti do gaga evaọ ikuigbe Ijipti gbe Siria . . . U muẹro nọ a bru okpa họ iku ahwo Izrẹl nọ a no Ijipti na, o nwane via epanọ a gbe rai na ha. Umutho ahwo jọ ọvo ae a dhẹ no Ijipti kpobọ Palẹstain.”

Uzẹme inọ a re ruẹ iku ahwo Ijipti ọvo nọ a kere kpahe oware nọ o via na ha. Rekọ otẹrọnọ oware jọ nọ o via u ti kpomovuọ họ ahwo Ijipti oma hayo ewegrẹ rai a fi rai kparobọ, a re kere iku itieye fihotọ họ hayo a re nwene iku na. Oke nọ Thutmose III o muhọ esuo, ọ daoma gaga re o voro odẹ Hatshepsut nọ ọ kake rehọ iẹe su no otọ re ahwo a se iẹe ba ẹkareghẹhọ. Ogbiku ahwo Ijipti nọ a re se John Ray ọ ta nọ: “A voro eme kpobi nọ aye na o kere no, a di ogba wariẹ ipila nọ o ro vi, emema riẹ e tẹ jẹ thọrọ ahwo ẹro. Odẹ riẹ o romavia evaọ oria ovo ho evaọ ikuigbe ahwo Ijipti nọ a kere uwhremu na.” Makọ evaọ oke mai na dede, ahwo erẹwho buobu a rẹ gwọlọ si iku nọ i re kpomovuọ họ ae oma no, hayo tube nwene ai dede.

Kọ ẹvẹ kpahe ẹme nọ ahwo jọ a ta inọ a tọ ku oware ovo nọ u dhesẹ nọ ahwo Izrẹl a jẹ ginẹ nya evaọ udhude he? Joma kareghẹhọ nọ ahwo Izrẹl a je no oria ruọ oria. A bọ ikpewho evuevo ho, yọ a je ru idhu gbe he. Ma sae ta nọ a nyasiọ oware ovo ba ha u te no ithihi awọ rai no. O make rrọ ere na, ma sae jọ Ebaibol na ọvona ruẹ eware nọ i dhesẹ nọ iku emọ Izrẹl nọ i je no igbo Ijipti na uzẹme. A jọ eria sa-sa evaọ Ebaibol na ta kpahe iẹe. (1 Samuẹle 4:8; Olezi 78; 95; 106; 1 Ahwo Kọrint 10:1-5) Mai tube wuzou na, ẹme nọ Jesu Kristi ọ ta u dhesẹ nọ eware nọ e via evaọ udhude na nọ a kere fihotọ na, nwanọ ere e ginẹ via.—Jọn 3:14.

Fikiere, ababọ avro iku Mosis nọ e rrọ Ebaibol na yọ iku uzẹme. Ghele na, nẹnẹ akpọ Mosis o whu hu. Ẹvẹ iku Mosis na e sai ro fiobọhọ kẹ owhẹ nẹnẹ?

a Evaọ Hibru, “o wo erru gaga evaọ aro Ọghẹnẹ.” Obe jọ nọ o rẹ fotọ eme Ebaibol nọ a re se The Expositor’s Bible Commentary o ta nọ orọnikọ a be rọ onana ta kpahe epanọ ọmọ na o wo erru te evaọ ovao gbe ugboma ọvo ho, rekọ a be jẹ rehọ iẹe ta kpahe “oghẹrẹ ohwo nọ ọ rrọ evaọ obeva.”

b Obe nọ o ta kpahe eme Ebaibol, nọ ọzae nọ a re se Cook o kere o ta nọ ethẹ Naele nọ ahwo a rẹ nyaze te jọ họ “o jọ oware nọ ahwo a jẹ hai ru gaga evaọ Ijipti oke anwae. Ahwo a jẹ hae gọ ethẹ Naele . . . anọ obọ ẹdhọ nọ a re se Osiris u bi su no ze, yọ a roro nọ ame nọ ọ rrọ ethẹ na ọ rẹ lẹliẹ ohwo rria tọ jẹ kẹ ohwo ọmọ yẹ.”

c Rọ kpahe oria nọ odẹ nana u no ze, egba-uwuhrẹ buobu a rọwo fihọ ovo ho. A rẹ rehọ iẹe vro avro gaga. Evaọ Hibru, otofa Mosis họ “A Si Rie Lahwe; A Siwi Rie No Ame Ze.” Ogbiku nọ a re se Flavius Josephus ọ ta nọ eme Ijipti ivẹ eye i ru otofa odẹ Mosis na lahwe, nọ otofa rai o rrọ “ame” gbe “esiwi.” Nẹnẹ, egba-uwuhrẹ jọ a rọwo re inọ ẹvẹrẹ Ijipti odẹ Mosis na u no ze. Rekọ a ta nọ u muẹro nọ otofa odẹ na họ “Ọmọzae.” Rekọ oware nọ a rọ rọwo nọ ẹvẹrẹ Ijipti odẹ na o no ze họ, fikinọ oghẹrẹ nọ odẹ na “Mosis” o do, u tho edẹ ahwo Ijipti efa gaga. Rekọ enana kpobi iviẹro gheghe keme ohwo ọvo ọ ginẹ riẹ dẹẹ oghẹrẹ nọ ahwo Hibru hayo ahwo Ijipti oke anwae a jẹ hae ta ẹvẹrẹ rai gbiae he.

d Obe na Israel in Egypt o ta nọ: “Who te rri iku nọ a gbe na inọ uwou ovie Ijipti a jọ yọrọ Mosis, o rẹ wọhọ iku esia gheghe. Rekọ nọ who je rri oghẹrẹ nọ a jẹ hai ru eware evaọ ighẹ ovie evaọ etoke nọ a se Uvie Okpokpọ na, whọ rẹ ruẹ nọ onana yọ iku esia vievie he. Thutmose III . . . ọye ọ kaki mu uruemu na họ nọ a rẹ rọ rehọ emezae ivie nọ e rrọ otọ Ijipti nọ e rrọ ofẹ ovatha-ọre Asia ziọ Ijipti re a wuhrẹ ai oghẹrẹ uzuazọ nọ ahwo Ijipti a bi yeri . . . Fikiere, emezae ivie gbe emetẹ ivie e jẹ hai no erẹwho efa ziọ ighẹ ovie Ijipti gaga.”

e Igbiku jọ a ta nọ Fẹro nọ o je su evaọ oke nọ ahwo Izrẹl a ro no Ijipti na họ Thutmose III. Amọfa a ta nọ Amenhotep II, Ramses II hayo Fẹro efa jọ. Fikinọ iku ahwo Ijipti nọ a kere fihotọ, a kere i rai othotha epanọ e rọ via ha, o nwane lọhọ tere he re ma riẹ uzedhe Fẹro nọ o je su evaọ oke yena.

Ono O Kere Ebe Isoi Ọsosuọ Ebaibol Na?

No otọ avọ otọ ze, ahwo a riẹ nọ Mosis họ ohwo nọ o kere ebe isoi ọsosuọ Ebaibol na. O sae jọ nọ ebe jọ nọ igbiku jọ a kere no vẹre eye ọ rehọ evuẹ riẹ jọ no ze. Rekọ egba-avro buobu a ta nọ orọnikọ Mosis o kere ebe isoi ọsosuọ Ebaibol na ha. Ọgba-eriariẹ jọ nọ a re se Spinoza nọ ọ rria evaọ oware wọhọ ikpe egba ene (400) nọ i kpemu, ọ ta nọ: “O rrọ vevẹ inọ orọnikọ Mosis họ ohwo nọ o kere ebe isoi ọsosuọ Ebaibol na ha.” Enwenọ ikpe egba ivẹ (200) nọ e vrẹ, ọgba-eriariẹ Germany jọ nọ a re se Julius Wellhausen o je wuhrẹ ahwo nọ ebe isoi ọsosuọ Ebaibol na, ikere-ebe sa-sa hayo itu ahwo sa-sa ae a kuobọgbe kere ai.

Mosis ọ rọ omaurokpotọ kere kpahe ethobọ riẹ, nọ ọ rọ kẹ Ọghẹnẹ orro ho

Wellhausen ọ ta nọ evaọ usu ahwo nọ a kere ebe isoi ọsosuọ Ebaibol na, u wo ọjọ nọ a se “J” fikinọ o kere odẹ oma Ọghẹnẹ Jihova evaọ eware kpobi nọ o kere. A se ọfa “E,” keme o se Ọghẹnẹ “Elohim.” U te je wo ọfa nọ a se “P” fikinọ ọye o kere izi gbe ijaje nọ i kiekpahe izerẹ na evaọ obe Iruo-Izerẹ. Ọfa ọ tẹ jẹ riẹ nọ a se “D” keme ọye o kere obe Iziewariẹ. Dede nọ egba-eriariẹ jọ e rọwo ẹme nana evaọ ikpe buobu, a jọ obe na The Pentateuch, nọ Joseph Blenkinsopp o kere ta nọ uwuhrẹ Wellhausen na yọ uwuhrẹ nọ “ahwo buobu a be vro.”

Obe na Introduction to the Bible, nọ John Laux o kere o ta nọ: “Eware nọ Wellhausen o je ro wuhrẹ ahwo na yọ eware nọ omọvo jọ ọvo o roro ku hayo eware nọ e rrọ uzẹme he. . . . Orọnọ eware nọ o je wuhrẹ na uzẹme, kiyọ a viẹ ahwo Izrẹl họ gaga nọ a rọ rọwo nọ a re koko Uzi Mosis na nọ o jọ wọhọ owha ogbẹgbẹdẹ kẹ ae. O tẹ rrọ ere, kiyọ onana họ iwhayo nọ e mae ga nọ a fi no evaọ ikuigbe ahwo-akpọ.”

Amọfa jọ a rẹ ta re inọ ahwo sa-sa ae a kere ebe isoi ọsosuọ Ebaibol na fikinọ onaa nọ a ro kere ai u wo ohẹriẹ. Ọzae nọ a re se K. A. Kitchen o kere evaọ obe riẹ nọ uzoẹme riẹ o rrọ Ancient Orient and Old Testament inọ: “Oware nọ a kere o te wo onaa sa-sa o nwani dhesẹ nọ ahwo sa-sa ae a kere i rie he. Oghẹrẹ nọ ẹme ọ nya u re dhesẹ oghẹrẹ onaa nọ a re ro kere iei.” Makọ “ebe anwae nọ ohwo kpobi ọ riẹ kekeke nọ omọvo o kere i rai,” whọ rẹ ruẹ nọ onaa sa-sa ohwo na o ro kere ai.

Kọ ẹvẹ kpahe ẹme nọ ahwo jọ a ta inọ edẹ gbe edẹ-ova sa-sa nọ a se Ọghẹnẹ evaọ ebe isoi ọsosuọ Ebaibol na u dhesẹ nọ ahwo sa-sa a kere i rai? Kọ oyena uzẹme? Vievie. Evaọ omoria jọ evaọ obe Emuhọ, a se Ọghẹnẹ “Ọghẹnẹ nọ Ọ Mai Kpehru na,” “Ọnọ ọ ma odhiwu gbe otọakpọ na,” “Jihova Olori nọ Ọ Mai Kpehru,” “Ọghẹnẹ nọ ọ rẹ ruẹ ude,” “Ọghẹnẹ Erumeru na,” “Ọghẹnẹ,” “Ọghẹnẹ uzẹme na,” gbe “Obruoziẹ otọakpọ na soso.” (Emuhọ 14:18, 19; 15:2; 16:13; 17:1, 3, 18; 18:25) Kọ ikere-ebe sa-sa ae a kere eria Ebaibol nana? Kọ obe Emuhọ 28:13 nọ a jọ sei “Elohim” (Ọghẹnẹ) gbe “Jihova” nọ a kere kugbe? Kọ ikere-ebe ivẹ eye i kuobọgbe kere owọ Ebaibol ọvo nana?

Whọ rẹ nwane ruẹ vevẹ nọ ẹme nọ ahwo na a ta na ọ gba ha nọ who te rri ebe nọ a kere evaọ oke mai na. Evaọ obe jọ nọ a kere kẹle na kpahe Ẹmo Akpọ Avivẹ, a jọ umutho ewẹ-ebe jọ ọvo se osu Germany “Führer,” “Adolf Hitler,” gbe “Hitler.” Kọ ohwo jọ ọ sae bọwo unu ta nọ oyena u dhesẹ nọ imasa i kere obe nana?

Ghele na, ahwo a gbẹ be suobọhọ uwuhrẹ Wellhausen na evaọ oghẹrẹ sa-sa. Uwuhrẹ utioye jọ họ onọ egba-eriariẹ ivẹ jọ i bi wuhrẹ kpahe okere-obe nọ a se “J” na. A ta nọ orọnikọ Mosis họ ohwo nọ a se “J” na ha. A tubẹ ta nọ “J na yọ aye.”