Re Ẹwanlẹn Zẹ Ebi Uwẹ Ha Lu Beji A Ha Da Miẹn Emhin Nin Uwẹ Zẹle Ki Kiọnlẹn Nin Uwẹ

1-2. Be bhọ hi ilẹn-otọ-emhin? Be ọ ha rẹ sabọ rẹkpa mhan yẹ?

ẸGHE be ha ribhọ nin ọria bha rẹ re ekpẹn ne uwẹ lu emhin? Ọria be sẹ ka lu uwẹ emhin nọn ba uwẹ bhi egbe khẹ? La ẹghe be ha ribhọ nin uwẹ rẹ ha ribhi idia nọn re ofẹn ha mun uwẹ? Ọ i yi emhin nọn lẹkhẹ nin ọria rẹ lu emhin bhi uwedẹ nọn khẹkẹ la ta ọta nọn gbale bhi ene idia nan. Baibo rẹkpa mhan rẹ lẹn ikpẹ nọn khẹke nin mhan ha mhọnlẹn, nọn ha sabọ rẹkpa mhan bhi ene idia nan bi idia ebhebhe ne sẹriọ. Ọne ikpẹ hi, ilẹn-otọ-emhin.

² Ebi ilẹn-otọ-emhin mundia nan hi, nin ọria rẹ lẹn otọ ẹmhọn nọnsẹn ọkuẹsẹ ọle zẹ ebi ọle ha lu. Ọle i da wo re ebi ọle daghe ọkpa rẹ zẹ ebi ọle ha lu. Ilẹn-otọ-emhin rẹkpa mhan rẹ sabọ lẹn otọ ebezẹle nin emhin da sunu, bi ebezẹle nin ọria da lu emhin bhi uwedẹ nin ọle rẹ lu emhin. Ahamiẹn mhan lẹn otọ ebezẹle nin emhin nẹ sẹnian da sunu, ọ ki rẹkpa mhan rẹ re ẹwanlẹn zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu. Bhi ọsi ijiẹmhin, ọ dẹ rẹkpa mhan rẹ mhọn ẹwanlẹn bhi ọta nin mhan ha ta si bhi unun re, ọ ki yẹ rẹkpa mhan rẹ lẹn ẹghe nọn khẹke nin mhan rẹ talọ bi ẹghe nọn bha khẹke nin mhan rẹ talọ. (Prov. 10:19; Ps. 4:4) Ọ dẹ rẹkpa mhan rẹ sabọ mun egbe mhan ọbhi ibẹẹ sade ọria re ẹkẹ khọ mhan. Ọ ki yẹ rẹkpa mhan rẹ re ẹlo gbera emhin nọn i mhẹn nin ẹbho lu mhan le. Sẹyẹ, ọ dẹ rẹkpa mhan rẹ sabọ ha miẹn adia bi ibhude ọbhi egbe. (Prov. 19:20) Ilẹn-otọ-emhin dẹ rẹkpa mhan rẹ ha talọ la lu emhin nọn ha yẹẹ Jehova bi ibhio mhan nin mhan ko ga. Ọ dẹ yẹ rẹkpa mhan rẹ sabọ ha nyẹn iẹnlẹn esili. Sẹyẹ, ahamiẹn mhan ribhi idia nọn ha sabọ re ẹkẹ khọ mhan, ilẹn-otọ-emhin dẹ rẹkpa mhan rẹ mun egbe mhan ọbhi ibẹẹ, beji a ha da miẹn ghe mhan bha dọ lu emhin nọn bha gba. Bhi ejayenan nian, bha ji mhan zilo nyan okha ea bhi Baibo ne ha sabọ rẹkpa mhan rẹ lẹn ebi ilẹn-otọ-emhin ha rẹ sabọ rẹkpa mhan yẹ rẹ ha mhọn idegbere, yẹ de ọkhọle re, bi ebi ọ ha rẹ sabọ rẹkpa mhan yẹ rẹ ha mun udu nyan Jehova.

HA MHỌN IDEGBERE, HẸI HA TẸNGBEMUN

3. Họla Neman khin?

³ Ahamiẹn mhan guanọ nin mhan ha zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu bhi iẹnlẹn, ọkhẹke nin mhan rẹban itẹngbemun. (1 Pita 5:5) ilẹn-otọ-emhin dẹ rẹkpa mhan rẹ rẹban itẹngbemun. Be ọnan ha rẹ sabọ sunu yẹ? Ji mhan fẹ ijiẹmhin ọsi Neman ghe. Agbaẹbhọ ọsi Siria bhi obọ ọsi Nọt bhi otọ Izrẹl ọle da ha nyẹnlẹn. Ọria nan manman hẹnmhọn ọlẹn, nọn yẹ yi ọne mun ọkalo bhi eyokhọnlẹn ọsi ibhokhan Siria Neman ha khin. Sokpan, ọle da ha khọn emianmhẹn igbekẹn. Emianmhẹn ọbe ọne emianmhẹn nan wo khin.—2 Ki. 5:1.

4. Be Neman rẹ rẹman yẹ ghe ọria nọn mhọn ẹwanlẹn ọle khin?

⁴ Obhokhan ọmanmhẹn ọkpa ribhọ nọn ha yi ọguọmhandia ọsi okhuo Neman. Ọne ọmanmhẹn da taman okhuo Neman ghe, akhasẹ ọkpa ribhi otọ Izrẹl nọn ha sabọ re egbe daan ọdọ ọle. (2 Ki. 5:​2, 3) Neman ha rẹ sabọ ha riale ghe, emhin soso i ribhọ nin ọne ọbhokhan ọmanmhẹn nan nin ọle re re bhi ẹwẹ eghian ọlẹn ha sabọ taman ọlẹn nọn ha rẹkpa ọle. Sokpan, ọle bha lu iriọ. Ọle da wo re ẹghe ọbhi otọ rẹ ria eria nyan ebi ọne obhokhan ọmanmhẹn taman ọlẹn. Ọle bha ranmhude ẹhio re ehọ gbera ebi ọne obhokhan taman ọlẹn. Ọle da re idegbere ka ọne ọmanmhẹn ehọ. Ọle ki da bu ojie nọnsi Siria, nọn yi ebeanlẹn ọlẹn dọ taman ọlẹn ghe, ọle ho nin ọle ha khian otọ Izrẹl dọ gbẹloghe egbe.—2 Ki. 5:​4, 5.

5. Be sunu ji Neman bhi ẹghe nin ọle rẹ sẹbhi otọ Izrẹl?

⁵ Neman da vae bhi ẹgua ọsi Jehoram nin Ojie ọsi Izrẹl. Ọle da ha mhọnlẹn bhi ọkhọle ghe, ọle dẹ miẹn ebe ha re egbe daan ọlẹn bhi enin. Ọkpakinọn, beji Jehoram nin Ojie ki daghe Neman, ọle da ha riale ghe ojie ọsi Siria mun ẹmhọn bu ọle re bhi uwa. Ẹghe nin Ẹlaisha nin akhasẹ ki rẹ họn ebe sunu, ọle da je ọria dọ taman Jehoram nin ọle je Neman bu ọle re. (2 Ki. 5:​6-9) Beji Neman ki sẹbhi uwa ọsi Ẹlaisha, emhin bha wo sunu beji ọle rẹ ha mhọn bhi ọkhọle. Ẹlaisha bha dagbare bhi ẹkẹ uwa nọnsọle dọ miẹn Neman, la nanlẹn talọ. Sokpan Ẹlaisha da je ọria dọ taman Neman ebi ọle ha lu nin egbe da daan ọlẹn.—2 Ki. 5:10.

6. (a) Bezẹle nin Neman bha da ka re ehọ bhi ebi ọria nin Ẹlaisha je bu ọle re taman ọlẹn? (b) Be eguọmhandia nesi Neman rẹ re ilẹn-otọ-emhin man yẹ? Be ki nabhọre? (2 Kings 5:​13, 14)

⁶ Bhi ọsi ọhẹnhẹn, Neman bha re ehọ bhi ebi ọria nin Ẹlaisha je bu ọle re taman ọlẹn. “Ẹkẹ da ha khọ [ọle]”, sẹyẹ, “ọle da re ohu fikie ha khian.” (2 Ki. 5:​11, 12) Asabọmiẹn ebezẹle nin ọle da lu iriọ hi, ọle da ha riale ghe ọkhẹke nin Ẹlaisha mun ekpẹn nanlẹn, ranmhude nin ọle rẹ yi ọdiọn eyokhọnlẹn ọsi Siria. Rẹ deba ọnin, asabọmiẹn ọle da ha riale ghe Ẹlaisha bha mun ekpẹn nin Siria, ranmhude uhọnmhunje nin ọle je bu ọle re. Ranmhude ọnan, Neman da zẹ rẹ fikie ha uwa, arẹmiẹn egbe bha sẹ daan ọlẹn. Sokpan, eguọmhandia nesi Neman lẹnmhin ghe Ẹlaisha gene guanọ nin ọle rẹkpa Neman. Bhiriọ, ele da bhii ọle nin ọle re ehọ ọbhi ebi Ẹlaisha tale. Neman ki da rẹban itẹngbemun, yẹ re idegbere lu emhin nin Ẹlaisha yọle nin ọle lu. Bhiriọ, egbe da daan ọlẹn!—Tie 2 Kings 5:​13, 14.

7. Be mhan ha sabọ miẹn luẹ bhi okha ọsi Neman? (Proverbs 22:4) (Yẹ fẹ ene ifoto ghe)

⁷ Be mhan miẹn luẹ bhi okha ọsi Neman? Ọkhẹke nin mhan ka ria eria nyan emhin nọn hi ki rẹ khin nin mhan ho nin mhan lu ọkuẹsẹ mhan lu ọle. Mhan ha lu iriọ, ọ ki rẹman ghe mhan mhọn ilẹn-otọ-emhin. Emhin ọbhebhe nọn ha yẹ rẹman ghe mhan mhọn ilẹn-otọ-emhin hi, sade mhan bha re ebe emhin dia mhan yẹ bhi egbe rẹ zẹ ebi mhan ha lu. Ilẹn-otọ-emhin dẹ rẹkpa mhan rẹ ha mhọn idegbere. Ọnan ki rẹkpa mhan rẹ miẹnkue ghe mhan bha lẹn emhin rebhe. Ẹgheso, ọkhẹke nin mhan bu ọria nọn ha rẹkpa mhan rẹ sabọ lẹn otọ emhin nin mhan ho nin mhan lu nọnsẹn. Jehova hi ọnọn ha sabọ rẹkpa mhan nẹ bhi idia nọn sẹnian. Arẹmiẹn Neman bha sẹ lẹn Jehova, ọle da wo re idegbere kaehọ ọne obhokhan ọmanmhẹn nin ọle re re bhi otọ Izrẹl nin eguọmhandia nọnsọle bi Ẹlaisha nin Jehova noo rẹ nanlẹn talọ. Neman da sabọ rẹban itẹngbemun. Ranmhude ọnan, ọle ki da zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu nọn zẹle nin egbe da daan ọlẹn. Bhiriọ, ọkhẹke nin uwẹ ka re ẹghe ọbhi otọ rẹ ria eria dinmhin nyan ebi uwẹ ho nin uwẹ ta, la ebi uwẹ ho nin lu ọkuẹsẹ uwẹ lu iriọ. Bhi ọsi ijiẹmhin, ji a man yọle ghe ọria re adia nin mhan bhi Baibo nọn bha yẹẹ mhan. Ọkuẹsẹ uwẹ zẹ rẹ lu emhin soso la talọ bhi idia nọn sẹnian, ọkhẹke nin uwẹ ka fẹghe si ebi uwẹ ho nin uwẹ ta la ebi uwẹ ha rẹ lu emhin yẹ dẹ rẹman si uwẹ mhọn okpẹhio la idegbere.—Tie Proverbs 22:4.

DE ỌKHỌLE RE, HẸI RE OHU LU EMHIN

8. Idia nela ọ ha da manman nọghọ mhan rẹ de ọkhọle re?

⁸ Ilẹn-otọ-emhin dẹ rẹkpa mhan rẹ ha de ọkhọle re, beji a ha da miẹn ghe mhan bha re ohu lu emhin sade emhin ribhọ nọn re ẹkẹ khọ mhan. Bhi ọsi ẹmhọanta, ọ i yi emhin nọn lẹkhẹ nan rẹ lu iriọ, manman nọn sade ọria ne mhan talọ la lu emhin bhi uwedẹ nọn bha gba. (Ẹfẹ. 4:26) Bha ji mhan fẹ ebi Devid bi Abigẹ rẹ re ilẹn-otọ-emhin man yẹ bhi idia nọn bha lẹkhẹ nin ele ha ye.

9. Be Neba rẹ ne Devid lu emhin yẹ?

⁹ Bha ji mhan fẹ ebe sunu ghe: Ẹghe nin Devid bi ikpia nesọle rẹ ha nẹ khian, ele da dọ ha nyẹnlẹn bhi ẹkẹ ojẹgbo bhi Paran. (1 Sam. 25:1) Beji ele ribhi enin, ele da ha gbega ihuan bi ene sun ihuan ọsi okpia ọkpa natiọle Neba. (1 Sam. 25:​15, 16) Ọ ki ribhi ẹghe nan rẹ re ilọn sibhi egbe ọsi ihun re, Devid da ji ikpia nesọle bu Neba nin ele dọ bhii ọle nin ọle ne ebale nin ele. Ele da gene bu Neba yẹ re ekpẹn bhii ọle nin ọle ne ebale nin ele. (1 Sam. 25:​6-8) Ọkpakinọn, emhin rebhe nin Devid bi ikpia nesọle lu nin Neba bha ti ọle bhọ. Ọle bha re ekpẹn ne Devid bi ikpia nesọle lu emhin. Ọle bhọ da ha ghunmhun ele.—1 Sam. 25:​10, 11.

10. Be Devid bi Abigẹ rẹ re ilẹn-otọ-emhin man yẹ? (1 Samuel 25:​32, 33) (Yẹ fẹ ifoto ghe)

¹⁰ Sade uwẹ ha ribhi idia nin Devid ye nọn, be uwẹ ha rẹ lu emhin yẹ? Emhin nọn sẹriọ sẹ ebe ha re Devid ha khọẹkẹ. Devid da wo ha khọẹkẹ rẹ sẹbhọ ghe ọle da ha guanọ nin ọle gbe Neba a! (1 Sam. 25:​13, 21, 22) Okpakinọn, Abigẹ nin okhuo Neba da mun Devi bi ikpia nesọle mhọn bhi odẹ beji ele rẹ ha khian dọ gbe Neba a. Okhuo nọn mhọn ẹwanlẹn Abigẹ khin. Be ọle rẹ re ilẹn-otọ-emhin man yẹ? Abigẹ lẹnmhin ghe ọria esili Devid khin. Ọle yẹ lẹn ebezẹle nin Devid da ha khọẹkẹ. Bhiriọ, ọle da lu eka nin ọle ha sabọ lu rẹ rẹkpa Devid de ọkhọle re, beji ọle ha da sabọ re ẹwanlẹn zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu. (1 Sam. 25:​18, 23-31) Bhi obọ nọnkẹle, Devid da rẹman ghe, ọria nọn mhọn ẹwanlẹn ọle khin. Ọle da ka Abigẹ ehọ, yẹ rẹọbhọ ghe ebi Jehova guanọ nin ọle lu Abigẹ taman ọlẹn. Bhiriọ, Devid da de ọkhọle re. Ọle bha dọ lu emhin nọn i mhẹn nin ọle rẹ ha mhọn bhi ọkhọle.—Tie 1 Samuel 25:​32, 33.

11. Be ilẹn-otọ-emhin ha rẹ sabọ rẹkpa mhan yẹ sade a re ẹkẹ khọ mhan? (Proverbs 19:11)

¹¹ Be mhan miẹn luẹ bhi okha ọsi Devid bi Abigẹ? Aharẹmiẹn a lu mhan emhin nọn re ẹkẹ khọ mhan, ilẹn-otọ-emhin dẹ sabọ rẹkpa mhan rẹ de ọkhọle re, yẹ re ẹwanlẹn lu emhin. Ọ dẹ sabọ rẹkpa mhan rẹ ria ẹmhọn ebe ha sabọ nabhọre sade mhan lu emhin la talọ bhi uwedẹ nọn bha khẹke. (Tie Proverbs 19:11.) Ẹghe nin Abigẹ rẹ rẹkpa Devid rẹ ria eria nyan ebi emhin nin ọle ho nin lu ha rẹ rẹso Jehova yẹ, Devid da de ọkhọle re. Ahamiẹn emhin re ẹkẹ khọ uwẹ, hẹi wo jẹje re ohu talọ la lu emhin bhi uwedẹ nọn bha gba. (Jem. 1:19) Bhii Jehova nin ọle rẹkpa uwẹ. Uwẹ ha yẹ ria eria nyan ebi Jehova guanọ nin uwẹ rẹ lu emhin yẹ. Ọnan dẹ sabọ rẹkpa uwẹ rẹ de ọkhọle re.

12. Be ọria ha rẹ sabọ rẹkpa mhan yẹ rẹ re ilẹn-otọ-emhin man sade a re ẹkẹ khọ mhan?

¹² Jehova dẹ sabọ noo ọria nọn hi ki rẹ khin rẹ rẹkpa mhan rẹ ria eria dinmhin nyan emhin nin mhan ho nin mhan lu, beji ọle rẹ noo Abigẹ rẹ rẹkpa Devid ria eria nyan ebi ọle rẹ khian dọ lu. Bhiriọ, ọkuẹsẹ uwẹ zẹ rẹ talọ bhi ẹmhọn, la lu emhin soso sade emhin re ẹkẹ khọ uwẹ, ka dọ ne obhio mhan nọn wanre bhi ẹkẹ agbotu talọ. Obhio mhan nin uwẹ lẹnmhin ghe ọ dẹ sabọ rẹkpa uwẹ rẹ ria eria dinmhin nyan ọne ẹmhọn nọnsẹn beji Jehova rẹ guanọ ọlẹn. (Prov. 12:15; 20:18) Bhi obọ nọnkẹle, ahamiẹn uwẹ miẹn isẹhoa rẹ rẹkpa ọria bhi idia nọn sẹnian, uwẹ dẹ be sabọ re egbe khọkhọ Abigẹ? Uwẹ dẹ be sabọ rẹkpa ọle rẹ ria eria nyan ebi Jehova guanọ nin ọle lu yẹ bhi ọne ẹmhọn? Jehova dẹ nan erọnmhọn nin uwẹ bhi uwedẹ nin uwẹ rẹ rẹkpa ẹbho rẹ ha mhọn ilẹn-otọ-emhin, yẹ de ọkhọle re.

MUN UDU NYAN JEHOVA SADE OFẸN MUN UWẸ

13. Be ilẹn-otọ-emhin ha rẹ sabọ rẹkpa mhan yẹ sade ofẹn mun mhan?

¹³ Ẹgheso, mhan dẹ sabọ kuẹlo da ọkakale nọn ha sabọ re ofẹn ha mun mhan. Sokpan, mhan ha yere ghe Jehova mhọn ahu nẹ emhin nọn hi ki rẹ khin, la ọria nọn hi ki rẹ khin, ọ ki rẹkpa mhan rẹ ha mun udu nyan ọlẹn, aharẹmiẹn ofẹn mun mhan. (Ps. 27:1) Jehova dẹ sabọ rẹkpa mhan bhi idia nọn hi ki rẹ nin mhan ye, rẹ dọ sẹbhi ọne mhan rẹ ha riale ghe, mhan i da sabọ re ọle khian nọnsẹn. Ọnan hi ebe sunu ji Jona nin akhasẹ. Ọle wo manman họemhọn Jehova. Sokpan, ẹghe nin Jehova ki rẹ mun ẹsọn nọn kakale nanlẹn, ofẹn da ha mun ọlẹn.

14. Be ha sabọ zẹ ofẹn da ha mun Jona rẹ dọ lu ebi Jehova yọle nin ọle lu?

¹⁴ Jehova da taman Jona nin ọle ha khian agbaẹbho natiọle Nenivẹ, nin ọle dọ wewe ẹmhọn ibhuohiẹn nọn vade man ele. Ọne ẹsọn nan bha lẹkhẹ hiehie. (Jonah 1:​1, 2) Sade uwẹ Jehova mun ọne ẹsọn nan nọn, be uwẹ ha lu yẹ? Ebe sibhi uki ọkpa Jona ha gbe bhi odẹ ọkuẹsẹ ọle sabọ na bhi otọ Izrẹl khian sibhi Nenivẹ, nọn yi agbaẹbho ọsi ibhokhan Asiria. A wo lẹn ibkhokhan Asiria bhi ẹbho ne manman fi bhi ẹlo yẹ gbugbele. A bhọ da ha tie agbaẹbho ọsi Nenivẹ agbaẹbho ne gbono ẹbho a! (Nah. 3:​1, 7) Jona bha ka lu emhin nin Jehova yọle nin ọle lu, sokpan, ọle da nẹgbe.—Jonah 1:3.

15. Be rẹkpa Jona rẹ sabọ mun udu nyan Jehova gbera ọnikhẹ? (Jonah 2:​6-9)

¹⁵ Uwedẹ ọhan-ilo nin Jehova rẹ hinmhin Jona bhi ẹghe nin ọle rẹ ha nẹ khian, da rẹkpa Jona rẹ lẹn ghe emhin soso la ọria soso i ribhọ nọn mhọn ahu sẹ bii Jehova. (Jonah 1:​15, 17) Jona da wo luẹ emhin kpataki bhi ebe sunu ji ọle. Ọle da dọ kere ghe ọ bha khẹke nin ofẹn ha mun ọle rẹ ha khian Nenivẹ. Ọle da yẹ rẹọbhọ ghe, Jehova dẹ sabọ gbega ọle bhi emhin nọn hi ki rẹ khin nọn ha sabọ sunu ji ọle. (Tie Jonah 2:​6-9.) Bhi ẹghe nin Jehova ki rẹ je ọle bhi ugbazeva ha khian agbaẹbho ọsi Nenivẹ, ọle bha ha siegbe re ikeke rẹ lu ebi Jehova taman ọlẹn. Ọle da gene ha khian Nenivẹ. Ẹbho ne ribhi Nenivẹ da ka Jona ehọ yẹ miuhọnmhọn.—Jonah 3:5.

16. Be ilẹn-otọ-emhin ha rẹ sabọ rẹkpa mhan yẹ sade ofẹn mun mhan? (Proverbs 29:25) (Yẹ fẹ ene ifoto ghe)

¹⁶ Be mhan miẹn luẹ bhi okha ọsi Jona? Ọ bha khẹke nin mhan ji emhin soso, rẹ dọ sẹbhi ofẹnmunmhin re mhan gbobọrauhi nọnsi Jehova. (Tie Proverbs 29:25.) Ilẹn-otọ-emhin hi ebe rẹkpa Jona rẹ sabọ rẹban ofẹnmumhin, yẹ mun udu nyan Jehova. Iriọ yẹ nọn, ọ bha khẹke nin mhan ji ofẹn ha mun mhan. Sokpan, ọkhẹke nin mhan ha yere ebi Jehova rẹ rẹkpa mhan, yẹ gbega mhan bhi ẹghe nọn gbera. Ọ yẹ khẹke nin mhan ria eria nyan ijiẹmhin ọsi ibhio mhan ne bunbun ne yẹ sabọ khọn ofẹn nọn ha mun ele, ranmhude nin ele rẹ mun udu nyan Jehova.a (Hib. 13:6) Bha ji mhan wo ha rẹman ghe, mhan mhọn ilẹn-otọ-emhin bhi uwedẹ nin mhan rẹ mun udu nyan Jehova, yẹ rẹkpa ẹbho nekẹle rẹ lu iriọ.

WO HA LUẸ EBI A RẸ RIA ERIA BHI UWEDẸ NIN JEHOVA RẸ RIA ERIA YẸ

17. Be ha rẹkpa mhan rẹ manman ha mhọn ilẹn-otọ-emhin?

¹⁷ Mhan sẹ wo zilo ọle ghe, ilẹn-otọ-emhin dẹ sabọ rẹkpa mhan bhi ọkakale nọn hi ki rẹ khin nin mhan kuẹlo da. Be ha sabọ rẹkpa mhan rẹ manman ha mhọn ilẹn-otọ-emhin? Jehova hi ọria kpataki nọn ha sabọ rẹ ilẹn-otọ-emhin nin mhan. Baibo bi ẹlinmhin nọn khiale ọle noo rẹ re ọle nin mhan. (Neh. 9:20; Ps. 32:8) Ọle re ibhude nin mhan ne ha sabọ rẹkpa mhan rẹ ha dia uwedẹ nesẹmhan, yẹ mun egbe mhan ọbhi ibẹẹ sade ọria re ẹkẹ khọ mhan. (Ps. 119:​97-101) Ahamiẹn mhan re ẹghe ọbhi otọ rẹ tie Baibo, yẹ bhii Jehova nin ọle re ẹlinmhin nọn khiale nọnsọle nin mhan, mhan ki sabọ ha mhọn ilẹn-otọ-emhin. Ọnan dẹ sabọ rẹkpa mhan rẹ lẹn otọ ẹmhọn nọnsẹn, yẹ lẹn uwedẹ nọn khẹke nin mhan rẹ re ọne ẹmhọn khian, beji a ha da miẹn ghe mhan ki sabọ ta ọta, yẹ la lu emhin bhi uwedẹ nọn ha rẹman ghe, mhan ria eria bhi uwedẹ nin Jehova rẹ ria eria.—Prov. 21:11.

18. Emhin nela uwẹ ki muegbe nin uwẹ rẹ lu?

¹⁸ Bha ji mhan wo ha bhii Jehova nin ọle re ẹwanlẹn nin mhan rẹ ha zẹ emhin nọn mhẹn rẹ lu bhi iẹnlẹn. (Ps. 14:2) Mhan ha lu iriọ, ẹghe i ribhọ nin mhan ha rẹ “zobọ bhọ rẹ ha noo ilẹn-otọ-emhin.” (Prov. 21:16) Sokpan, mhan ki ha re ilẹn-otọ-emhin rẹ lu emhin ẹghe rebhe bhi idia nọn hi ki rẹ khin nin mhan da ke egbe mhan re. Mhan ha lu iriọ, mhan ki sabọ re Jehova ha ghọnghọn.