Maður með hugsjón

HANN fæddist í Staunton í Virginia í Bandaríkjunum þann 28. desember 1856. Þótt hann hæfi ekki skólagöngu fyrr en níu ára hélt hann áfram að ganga menntaveginn og nam við Princeton-háskóla. Síðan sneri hann sér að stjórnmálum. Það var ákvörðun sem átti eftir að leiða hann til sinnar æðstu vegsemdar og valda honum sinni mestu sálarkvöl.

Hann átti sér hugsjón um það hvernig ætti að færa mannkyninu frið. Friðflytjandinn Woodrow Wilson varpar enn skugga sínum yfir okkar stríðshrjáðu jörð. Fjöldi stjórnmálamanna og ríkiserindreka er enn að reyna að færa heimi okkar frið á grundvelli friðaráætlunar hans.

Hvernig fór fyrir hugsjón Wilsons? Kunni hann lausnina á þeim vandamálum sem hatur, styrjaldir og blóðsúthellingar eru?

Árið 1913 varð Woodrow Wilson 28. forseti Bandaríkjanna. Árið eftir braust út stríðið mikla í Evrópu. Það var stríð dauða og ofbeldis í eðju og foraði skotgrafanna, við taugaæsandi undirleik fallbyssunnar og samfylgd eiturgassins. Slátrunin var stórfelld.

Í fyrstu var almenningsálitið í Bandaríkjunum mjög á móti þátttöku í stríðsbálinu í Evrópu. Ameríkanar vildu ekki láta flækja sig í stríðið milli stórveldanna í Evrópu. Hlutleysi var sú meginhugmynd sem þjóðin hafði að leiðarljósi.

Wilson forseti, sem tilheyrði öldungakirkjunni, var mjög trúaður og mikill hugsjónamaður. Hann þráði einlæglega að varðveita hlutleysi Bandaríkjanna og halda einangrunarstefnunni til streitu. En þeir atburðir gerðust sem hann fékk engu um ráðið. Þýskur kafbátur sökkti farþegaskipinu Lusitania árið 1915 og 128 Bandaríkjamenn fórust. En Wilson neitaði að lýsa Þjóðverjum stríð á hendur. Árið 1916 var hann endurkjörinn forseti Bandaríkjanna á grundvelli slagorðanna: „Hann hélt okkur utan stríðs.“

„Gera þarf heiminn að öruggum samastað lýðræðisins“

Árið eftir tilkynntu Þjóðverjar að kafbátar þeirra myndu skjóta á hvaða skip sem væri, hvort sem það væri í eigu styrjaldaraðila eða frá hlutlausu ríki. Það þýddi að bandarísk skip voru ekki lengur óhult á höfum úti. Svo virðist sem Wilson hafi þá ekki lengur átt um neitt að velja. Með tregðu lýsti hann Þjóðverjum stríð á hendur og sagði: „Það er skelfilegt að leiða þessa miklu, friðsömu þjóð út í stríð, út í hræðilegasta og átakanlegasta stríð sem háð hefur verið; sjálf siðmenningin virðist í hættu.“

Í ræðu sinni í þinginu sagði hann að Bandaríkjamenn myndu berjast „fyrir varanlegum friði í heiminum og fyrir frelsun þjóða hans.“ Síðan mælti hann sín frægu orð: „Gera þarf heiminn að öruggum samastað lýðræðisins.“ Þingið samþykkti ákvörðun hans þann 6. apríl 1917. Honum var fagnað af stjórnmálamönnunum í þinghúsinu og almenningi fyrir utan. En honum var ekki fögnuður í huga. „Hugsaðu þér hverju þeir voru að fagna,“ sagði hann síðar einum aðstoðarmanna sinna. „Boðskapur minn í dag var boðskapur dauða fyrir ungu mennina okkar. Það virðist afskaplega undarlegt að fagna því.“ Fáeinum mínútum síðar „þurrkaði hann stór tár úr augnakrókunum og lagði síðan höfuðið fram á ráðuneytisborðið og grét eins og barn.“ — Mr. Wilson’s War eftir John Dos Passos.

Hlutleysið var úr sögunni. Þjóð hans var nú flækt í hræðilegustu styrjöld sem maðurinn hafði þekkt til þessa.

[Rétthafi myndar á blaðsíðu 3]

Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna.