Fjölskyldan í háska!

„ÞAU lifðu hamingjusöm til æviloka.“ Þessi sögulok eru velþekkt í ævintýrum en æ sjaldgæfari í veruleikanum. Hjónavígsluheitið að elska hvort annað ‚í blíðu og stríðu svo lengi sem bæði lifa‘ er allt of oft innantóm orð. Hamingjusöm fjölskylda virðist hreinn happdrættisvinningur og líkurnar á að vinna í þessu happdrætti eru ekki miklar.

Tíðni hjónaskilnaða meira en tvöfaldaðist víðast hvar í iðnríkjum Vesturlanda á árabilinu frá 1960 til 1990. Sums staðar fjórfaldaðist hún. Svo dæmi séu tekin eru gefin saman um 35.000 hjón á ári í Svíþjóð og um helmingur þeirra á eftir að skilja. Rösklega 45.000 börn eiga hlut að máli. Samvistarslit fólks í óvígðri sambúð eru jafnvel enn tíðari og snerta tugþúsundir barna að auki. Þróunin er svipuð alls staðar í heiminum eins og sjá má af töflunni á blaðsíðu 5.

Það er svo sem engin nýlunda að hjónaböndum sé slitið og fjölskyldur leysist upp. Skilnaðir voru heimilaðir í Babýloníu til forna samkvæmt lögbók Hammúrabís frá 18. öld fyrir okkar tímatal. Jafnvel Móselögin, sem sett voru á 16. öld fyrir okkar tímatal, heimiluðu hjónaskilnaði í Ísrael. (5. Mósebók 24:1) En fjölskylduböndin hafa aldrei verið veikari en núna á 20. öldinni. Dálkahöfundur dagblaðs sagði fyrir meira en áratug: „Eftir fimmtíu ár verður fjölskyldan kannski ekki til í hefðbundnum skilningi. Vera má að komnir verði annars konar samvinnuhópar í staðinn.“ Og þróun síðasta áratugar virðist staðfesta orð hans. Fjölskyldunni hefur hnignað svo ört að sú spurning verður æ áleitnari hvort hún komist lífs af.

Af hverju eiga svo mörg hjón erfitt með að halda saman og varðveita fjölskylduna? Hver er leyndardómur þeirra sem eiga áratugalangt hjónaband að baki og eru að halda upp á silfur- og gullbrúðkaupsafmæli? Reyndar var sagt frá því í fréttum árið 1983 að hjón í fyrrverandi Sovétlýðveldinu Aserbaídsjan hafi verið að halda upp á hundrað ára brúðkaupsafmæli sitt, þá 126 og 116 ára gömul.

Hvað ógnar?

Hjúskaparbrot, andlegt eða líkamlegt ofbeldi, brotthlaup, drykkjusýki, getuleysi, geðveiki, tvíkvæni og fíkniefnaánauð eru leyfilegar skilnaðarástæður víða um lönd. En það sem mestu ræður eru gerbreytt grundvallarviðhorf til hjónabands og hefðbundins fjölskyldulífs, einkum á síðustu áratugum. Hjónabandið var lengi vel í hávegum haft en sú virðing er ekki söm og hún var. Ágjarnir framleiðendur tónlistar, kvikmynda, sjónvarpsþátta og vinsæls lesefnis hafa dásamað siðleysi, taumleysi, eigingjarnt líferni og svokallað frelsi í kynferðismálum. Þeir hafa haldið á loft menningu sem hefur mengað huga og hjarta jafnt ungra sem aldinna.

Í skoðanakönnun, sem gerð var árið 1996, kom í ljós að 22 af hundraði Bandaríkjamanna töldu að ástarævintýri utan hjónabands gæti stundum verið gott fyrir hjónabandið. Í sérblaði Aftonbladet, eins útbreiddasta dagblaðs Svíþjóðar, voru konur hvattar til að fá skilnað því að ástandið „getur aðeins skánað.“ Sumir poppsálfræðingar og mannfræðingar hafa jafnvel látið í það skína að þróunin hafi „forritað“ manninn þannig að honum sé eiginlegt að skipta um maka á nokkurra ára fresti. Þeir eru með öðrum orðum að gefa í skyn að hjónaskilnaðir og ástarævintýri utan hjónabands séu eðlilegur hlutur. Sumir halda því jafnvel fram að það geti verið gott fyrir börnin ef foreldrarnir skilja, því að það búi þau undir eigin skilnað síðar meir!

Margt ungt fólk vill ekki lengur búa við hefðbundið fjölskyldumynstur sem er faðir, móðir og börn. „Ég get ekki hugsað mér að búa alla ævi með sama maka,“ er vinsælt viðhorf. „Hjónabandið er eins og jólin, bara skröksaga. Ég trúi bara ekki á það,“ sagði 18 ára danskur piltur. Noreen Byrne hjá Írska kvennaráðinu sagði: „Almenna viðhorfið er: Til hvers að búa með [karlmönnum] og þvo sokkana þeirra? Farðu bara út og gamnaðu þér við þá . . . Það er fullt af konum sem hafa komist að þeirri niðurstöðu að þær þurfi ekki karlmenn til að spjara sig.“

Einstæðum foreldrum fjölgar

Þessi afstaða hefur leitt til þess að einstæðum mæðrum hefur fjölgað ört út um alla Evrópu. Sumar þessara ungu mæðra eru táningar sem finnst það alls engin mistök að eignast barn þótt það hafi ekki verið áformað. Sumar einstæðar mæður vilja ala barn sitt upp einar. Flestar mæðurnar búa með föðurnum um hríð án þess að ætla sér að giftast honum. Tímaritið Newsweek birti forsíðugrein á síðasta ári undir titlinum: „Er hjónabandið dauðadæmt?“ Þar sagði að tíðni lifandi fæddra barna utan hjónabands hækki ört í Evrópu og öllum virðist standa á sama. Svíþjóð trónir sennilega efst á listanum þar sem helmingur allra barna fæðist utan hjónabands. Í Danmörku og Noregi fæðist nærri helmingur barna utan hjónabands og í Frakklandi og Englandi eitt af hverjum þrem.

Í Bandaríkjunum hefur þeim fjölskyldum fækkað verulega á nokkrum síðustu áratugum þar sem foreldrarnir búa saman. Í skýrslu nokkurri segir: „Árið 1960 . . . bjuggu 9 prósent barna með einstæðu foreldri. Árið 1990 var talan komin upp í 25 prósent. Núna fæðast 27,1 prósent allra bandarískra barna utan hjónabands og fer fjölgandi. . . . Frá 1970 hefur einstæðum foreldrum fjölgað um helming. Hefðbundinni fjölskyldugerð er svo ógnað að hún gæti verið í útrýmingarhættu, að sögn sumra rannsóknarmanna.“

Einstæðum foreldrum fer fjölgandi í löndum þar sem rómversk-kaþólska kirkjan hefur misst siðferðilegt vald sitt að miklu leyti. Innan við helmingur ítalskra heimila er af hinni hefðbundnu gerð — faðir, móðir og börn — og í staðinn eru komin barnlaus hjón og einstæðir foreldrar.

Velferðarkerfi sumra landa hreinlega hvetur fólk til að ganga ekki í hjónaband. Einstæðar mæður hljóta félagslega aðstoð sem þær myndu missa ef þær giftust. Einstæðar mæður í Danmörku fá niðurgreidda dagvistun fyrir börn sín og sums staðar fá mæður undir lögræðisaldri sérstaka fjárstyrki og húsaleiguna borgaða. Peningar eru því með í spilinu. Alf B. Svensson segir að hjónaskilnaður í Svíþjóð kosti skattgreiðendur jafnvirði 17 til 26 milljóna íslenskra króna í niðurgreiðslum, húsaleigustyrkjum og félagslegri aðstoð.

Kirkjur kristna heimsins virðast lítið eða ekkert gera til að snúa þessari óheillaþróun við. Margir prestar eiga sjálfir við að glíma fjölskylduerfiðleika og finnst þeir lítt færir um að aðstoða aðra. Sumir virðast jafnvel aðhyllast hjónaskilnaði. Aftonbladet sagði frá því hinn 15. apríl 1996 að Steven Allen, prestur í Bradford á Englandi, hafi samið sérstaka hjónaskilnaðarathöfn sem hann leggur til að notuð sé sem opinber skilnaðarathöfn í öllum breskum kirkjum. „Þessari athöfn er ætlað að græða sárin og hjálpa fólki að sætta sig við orðinn hlut. Hún vekur það til vitundar um að Guð elski það eftir sem áður og losi það við sársaukann.“

Hvert stefnir fjölskyldan eiginlega? Er hægt að bjarga henni? Geta einstakar fjölskyldur varðveitt einingu sína andspænis þessari gríðarlegu ógnun? Lestu næstu grein.

[Tafla á blaðsíðu 5]

HJÓNAVÍGSLUR OG HJÓNASKILNAÐIR Á ÁRI Í NOKKRUM LÖNDUM

LAND ÁR HJÓNAVÍGSLUR SKILNAÐIR

Ástralía 1993 113.255 48.324

Bandaríkin 1993 2.334.000 1.187.000

Bretland 1992 356.013 174.717

Danmörk 1993 31.507 12.991

Eistland 1993 7.745 5.757

Frakkland 1991 280.175 108.086

Japan 1993 792.658 188.297

Kanada 1992 164.573 77.031

Kúba 1992 191.837 63.432

Maldíveyjar 1991 4.065 2.659

Noregur 1993 19.464 10.943

Púertóríkó 1992 34.222 14.227

Rússn. sambandslýðv. 1993 1.106.723 663.282

Svíþjóð 1993 34.005 21.673

Tékkland 1993 66.033 30.227

Þýskaland 1993 442.605 156.425

(Byggt á 1994 Demographic Yearbook, Sameinuðu þjóðirnar, New York 1996)