Kjarnorkuváin er ekki liðin hjá

„Útbreiðsla gereyðingarvopna er alvarlegasta ógnunin sem blasir við jörðinni.“ — WILLIAM E. BURROWS OG ROBERT WINDREM: CRITICAL MASS.

ÓGNANDI ljósblettur birtist skyndilega á viðvörunarratsjám í norðanverðu Rússlandi árla morguns hinn 25. janúar árið 1995. Eldflaug hafði verði skotið á loft einhvers staðar út af strönd Noregs. Ratsjárverðir gerðu Moskvu viðvart um að hugsanlega væri kjarnorkusprengja að nálgast. Fáeinum mínútum síðar var forseta Rússlands afhent taska með rafeindabúnaði svo að hann gæti fyrirskipað gagnárás með kjarnavopnum. Allsherjar kjarnorkustríð virtist vera að bresta á.

Sem betur fer héldu menn ró sinni og í ljós kom að braut flaugarinnar lá ekki til Rússlands. Síðar kom á daginn að verið var að skjóta á loft veðurathugunartækjum. Engu að síður sagði í grein í dagblaðinu The Washington Post: „Vera má að þetta hafi verið einhver hættulegustu augnablik kjarnorkualdarinnar. Þau bregða upp í leiftursýn að viðbragðsbúnaður kalda stríðsins er enn í góðu lagi, og þau sýna hvernig hann gæti fyrir slysni haft hinar hrikalegustu afleiðingar, þó svo að hið mikla kapphlaup risaveldanna sé úr sögunni.“

Í ítrustu viðbragðsstöðu

Um áratuga skeið var kjarnavopnum Bandaríkjanna og Sovétríkjanna fyrrverandi stillt upp samkvæmt herfræðikenningu sem kölluð var gagnkvæm gereyðing.sjá orðabelg Ein meginstoð gereyðingarstefnunnar var fólgin í því að skjóta um leið og viðvörun bærist. Báðir aðilar gátu þá gengið að því vísu að ef þeir gerðu árás myndi óvinurinn svara í sömu mynt áður en árásarskeytin næðu einu sinni í mark. Önnur meginstoð gereyðingarstefnunnar var nefnd skot við árás. Hér var átt við að hægt væri að gera hefndarárás jafnvel eftir að sprengjur óvinarins væru búnar að valda eyðileggingu.

Gagnkvæm gereyðing vofir enn yfir mannkyninu þótt kalda stríðið heyri sögunni til. Þó svo að kjarnavopnabirgðir Bandaríkjamanna og Rússa hafi minnkað verulega — sumir segja um allt að helming — eru enn þá til þúsundir kjarnaodda. Það er því hugsanlegt að kjarnorkusprengju yrði skotið á loft af slysni eða í heimildarleysi. Og þar eð báðar þjóðir óttast enn að hin verði fyrri til að gera árás, þótt ólíklegt virðist, er verulegur fjöldi eldflauga hafður í ítrustu viðbragðsstöðu.

Bandaríkjamenn og Rússar samþykktu reyndar árið 1994 að hætta að miða langdrægum kjarnaflaugum hverjir á aðra. „Þótt þessi breyting sé kærkomið tákn hefur hún litla hernaðarþýðingu,“ að sögn tímaritsins Scientific American. „Það tekur ekki nema örfáar sekúndur fyrir yfirmenn eldflaugadeildanna að hlaða hnitum skotmarkanna í stýritölvurnar á nýjan leik.“

Ný vopn í smíðum?

Ekki má heldur gleyma því að rannsóknum og þróun kjarnavopna er haldið áfram. Í Bandaríkjunum er til dæmis varið 4,5 milljörðum dala (um 340 milljörðum ÍSK) á hverju ári til þessa. Dagblaðið The Toronto Star sagði árið 1997: „Það er þverstæðukennt að Bandaríkin skuli eyða meira fé núna í viðhald kjarnorkuvígvélarinnar en á kaldastríðsárunum. Og sumt af þessu fé er eyrnamerkt vafasömum áætlunum sem gagnrýnendur segja að geti sáð frækornum nýs vígbúnaðarkapphlaups í heiminum.“

Miklar deilur risu til dæmis út af svonefndri vopnabirgða- og rekstraráætlun bandarískra stjórnvalda. Milljörðum dala hefur verið varið til verkefnisins. Tilgangurinn er í orði kveðnu viðhald þeirra kjarnavopna, sem fyrir eru, en gagnrýnendur segja að annar og skuggalegri tilgangur búi að baki. Að sögn tímaritsins The Bulletin of the Atomic Scientists eru uppi „áform um breytingar, lagfæringar, endurnýjun og skipti, ekki aðeins til að lengja lífdaga kjarnavopnabúrsins . . . heldur einnig til að ‚bæta‘ það.“

Mikil reiði greip um sig árið 1997 vegna þróunar kjarnorkusprengju sem kölluð var B-61, en hún getur stungið sér niður undir yfirborð jarðar áður en hún springur. Með henni er hægt að eyðileggja stjórnstöðvar, verksmiðjur og rannsóknarstofur neðanjarðar. Málsvarar sprengjunnar fullyrða að einungis sé verið að setja eldri sprengju í nýjar umbúðir en andstæðingar fullyrða að um nýja sprengju sé að ræða — sem væri gróft brot á fyrirheiti bandarískra stjórnvalda um að þróa ekki ný kjarnavopn.

Hvað sem því líður segir Ted Taylor sem er kjarneðlisfræðingur og starfar við Princetonháskóla: „Ég held að þær rannsóknir, sem nú eru gerðar (í Bandaríkjunum), séu líka gerðar í Rússlandi, Frakklandi, Þýskalandi og víðar, og ég álít að sum af rannsóknarverkefnum okkar stefni heiminum út í nýtt vígbúnaðarkapphlaup.“ Gagnrýnendur fullyrða jafnframt að vopnahönnuðirnir sjálfir hvetji ákaft til rannsókna, þróunar og hönnunar nýrra vopna. Sært sjálfsálit, dvínandi orðstír og fjárhagsörðugleikar geta verið sterkur hvati fyrir þessa færu vísindamenn til að þrýsta á um að vopnarannsóknir séu teknar upp að nýju.

Ný kjarnorkuveldi

Þá má ekki gleyma breytingum á vettvangi stjórnmálanna í heiminum. Samkvæmt hefð voru fimm þjóðir taldar til kjarnorkuklúbbsins: Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Kína og Rússland. Nú er almennt viðurkennt að fleiri ríki hafi komið sér upp kjarnavopnum. Indverjar og Pakistanar gerðu fyrir skömmu kjarnorkuvopnatilraunir sem vöktu ótta um að æðisgengið vígbúnaðarkapphlaup væri að hefjast í Suðaustur-Asíu. Þá leikur grunur á að Alsírmenn, Írakar, Íranar og Norður-Kóreumenn séu með áform um smíði kjarnavopna. Rösklega 180 þjóðir hafa undirritað sáttmálann um takmörkun á útbreiðslu kjarnavopna sem tók gildi árið 1970. Allmörg ríki, sem eru grunuð um að vilja koma sér upp kjarnavopnum, hafa hins vegar ekki undirritað sáttmálann.

Tímaritið Asiaweek segir: „Sérfræðingar um útbreiðslu kjarnavopna álíta enn að mesta hættan stafi af þeim ríkjum þar sem leiðtogarnir vildu gjarnan geta verið með fingurinn á skothnappnum, og þessum ríkjum fer fjölgandi.“ Sumir telja að sáttmálinn um takmörkun á útbreiðslu kjarnavopna geti hreinlega ekki stöðvað stjórnvöld sem eru, þrátt fyrir refsingu, staðráðin í að komast með leynd yfir þá tækni og þau efni sem þarf til að koma sér upp kjarnavopnum. James Clapper, yfirmaður njósnadeildar bandaríska varnarmálaráðuneytisins, spáir því að „upp úr aldamótunum megi búast við að fjöldi ríkja verði fær um að búa heimasmíðaðar flaugar [efna-, sýkla- eða kjarna-] oddum.“

Og ekki er líklegt að allar þjóðir láti undan þrýstingnum í þá átt að banna tilraunir með kjarnavopn. Þegar þrýst var á allmargar þjóðir að undirrita sáttmála um algert bann við kjarnorkuvopnatilraunum árið 1996 sagði tímaritið Asiaweek í ritstjórnargrein: „Það er hægðarleikur fyrir Bandaríkjamenn og Evrópumenn að prédika fagnaðarerindið um tilraunabann, því að þeir eru búnir að sprengja svo margar kjarnorkusprengjur að þeir hafa nægar upplýsingar úr að moða.“

Smygl og hryðjuverk

Sumir óttast að mesta hættan stafi af því að einhver hryðjuverkasamtök komist yfir kjarnorkusprengju og ákveði að sprengja hana — eða hóti því í það minnsta — til að herða á pólitískum kröfum sínum. Jafnframt óttast menn að glæpasamtök gætu notfært sér geislavirk efni á svipaðan hátt til að beita ríkisstjórnir eða fyrirtæki víðtækum þvingunum. Um þetta sagði í grein í tímaritinu Scientific American: „Það væri hægðarleikur fyrir fjárkúgara með geislavirk efni undir höndum að gera sig trúverðugan með því að láta í té smásýni til greiningar og þrýsta síðan á með því að hóta að menga loft eða vatnsveitu, eða jafnvel að sprengja litla kjarnorkusprengju.“ Löggæslustofnanir hafa nú þegar flett ofan af tilraunum til að smygla kjarnakleyfu efni og það eykur á ótta manna um að glæpa- eða hryðjuverkasamtök séu að reyna að koma sér upp kjarnavopnum.

Sumir sérfræðingar gera reyndar lítið úr hættunni á slíku smygli. Bæði sé ljóst að lítið af efnum hafi skipt um eigendur og minnst af því nái þeim gæðaflokki sem þarf til vopnagerðar. En tímaritið Scientific American minnir lesendur á að „það sé nánast regla á ólöglegum mörkuðum að það sjáist aðeins toppurinn á ísjakanum, og það sé engin ástæða til að ætla að svartamarkaður með kjarnakleyf efni sé nein undantekning. . . . Það væri kjánaskapur að ætla að yfirvöldum tækist að stöðva meira en 80 af hundraði verslunarinnar. Og jafnvel smávægilegur leki gæti haft víðtækar afleiðingar.“

Það er vel varðveitt leyndarmál hve mikið efni þarf til að smíða kjarnorkusprengju, en menn áætla að það sé á bilinu 3 til 25 kg af auðguðu úrani eða 1 til 8 kg af plútóni í þeim gæðaflokki sem þarf til sprengjugerðar. Smyglurum til mikillar ánægju eru 7 kg af plútoni ekki rúmfrekari en sem svarar gosdrykkjadós. Sumir telja að það megi jafnvel nota plútón sem ætlað er í kjarnakljúfa — og það er auðfáanlegra en plútón til sprengjugerðar — til að smíða ófullkomna en engu að síður stórhættulega kjarnorkusprengju. Ef gæsla kjarnakleyfra efna er ófullkomin, eins og margir sérfræðingar halda fram, er trúlega meiri hætta á að þeim verði stolið en flestir gera sér grein fyrir. Rússneskur embættismaður, Mikhail Kulik, sagði háðslega: „Ætli það sé ekki litið miklu betur eftir kartöflum núna en geislavirkum efnum.“

Ljóst er því að kjarnorkuváin hangir enn yfir mannkyninu eins og Damóklesarsverð. Er einhver von um að þessari hættu verði einhvern tíma bægt frá okkur?

[Innskot á blaðsíðu 7]

„Sérfræðingar um útbreiðslu kjarnavopna álíta enn að mesta hættan stafi af þeim ríkjum þar sem leiðtogarnir vildu gjarnan geta verið með fingurinn á skothnappnum.“ — Asiaweek.

[Rammagrein/mynd á blaðsíðu 6]

Sýkla- og efnavopn

Árásargjarnar þjóðir, sem hafa ekki fjárhagslegt bolmagn til að koma sér upp kjarnavopnum, geta komið sér upp meðaldrægum eldflaugum til að flytja eiturgas eða sýklavopn. Þau hafa verið kölluð kjarnavopn fátæka mannsins. Margir sérfræðingar óttast reyndar líka að hryðjuverkasamtök velji sér slík vopn.

Það þarf ekki háþróuð burðarkerfi til að valda miklum skaða með efna- og sýklavopnum. William Cohen, varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, sagði í nóvember 1997: „Tæknin er orðin mikil, heimurinn hefur smækkað og landamæri eru götótt. Þetta veldur því að það er orðið margfalt auðveldara en áður að úthella sjúkdómum, dauða og tortímingu yfir okkur. Með eiturefnaflösku, drepsóttarsýkla eða ófullkomna kjarnorkusprengju að vopni getur einn brjálæðingur eða öfgahópur ógnað eða drepið tugþúsundir manna í einu einstöku illvirki.“ Það sýndi sig að þessi ótti var á rökum reistur þegar trúarregla hryðjuverkamanna notaði taugagasið sarín í árás á almenning á neðanjarðarlestarstöð í Tókíó í Japan í marsmánuði árið 1995. Tólf manns létust og 5500 slösuðust.

„Eiturefnaárás er ógnvekjandi en sýklavopn eru alger martröð,“ segir Leonard Cole sem er prófessor í stjórnmálafræði. „Eiturefni eru líflaus en sýklar, veirur og önnur lífefni geta verið smitandi og fjölgað sér. Þau geta margfaldast ef þau ná að koma sér fyrir í umhverfinu. Ólíkt öðrum vopnum geta þau orðið hættulegri með tímanum.“

Gerður var samningur árið 1972 um bann við framleiðslu, birgðasöfnun og þróun sýklavopna, og árið 1993 var gerður samningur um bann við framleiðslu, geymslu og notkun efnavopna. Tímaritið The Economist bendir hins vegar á að þrátt fyrir góðan vilja sé „ekkert vopnaeftirlitskerfi fullkomið. . . . Það tekst ekki að finna hvert einasta brot.“ Blaðið bætir við: „Og að sjálfsögðu er ólíklegt að hinir raunverulegu svindlarar undirriti þá hvort eð er.“

[Mynd]

Löggæsluyfirvöld óttast að hryðjuverkamenn geti auðveldlega beitt efna- og sýklavopnum.

[Kort á blaðsíðu 7]

(Sjá uppraðaðann texta í blaðinu)

Ríki sem ráða yfir kjarnavopnum.

BRETLAND

KÍNA

FRAKKLAND

RÚSSLAND

BANDARÍKIN

Ríki sem vitað er að hafa gert tilraunir með kjarnavopn.

INDLAND

ÍSRAEL

PAKISTAN

Ríki sem talin eru vera að koma sér upp kjarnavopnum.

ALSÍR

ÍRAN

ÍRAK

NORÐUR-KÓREA

[Mynd á blaðsíðu 5]

B-61 kjarnorkusprengju varpað. Sprengjunni er ætlað að eyðileggja neðanjarðarmannvirki.

[Rétthafi]

Ljósmynd: U.S. Air Force

[Rétthafi myndar á blaðsíðu 4]

Ljósmynd: U.S. Air Force