Hvert stefnir verkalýðshreyfingin?

Eftir fréttaritara „Vaknið!“ í Kanada

„AUÐURINN magnast og mennirnir spillast,“ sagði skáldið. Eigi að síður láta margir lokkast af voninni um sívaxandi auð. Það var það sem bjó að baki þegar auðhyggjan, auðvaldsskipulagið, kapítalisminn, eins og við þekkjum hann, kom fram á sjónarsviðið á miðöldum.

Verkamenn gerðu sér ljóst að lakari lífskjör héldust oft í hendur við iðnvæðingu og auðhyggju. Því stofnuðu þeir verkalýðsfélög víða um lönd til að standa vörð um hagsmuni sína. Alls staðar þar sem auðhyggjan blómgaðist reis upp verkalýðshreyfing.

Nú er hins vegar tekið að gæta áhyggna, bæði meðal stuðningsmanna verkalýðshreyfingarinnar og gagnrýnenda, um að henni fari ef til vill hrakandi. Dálkahöfundurinn Anthony Westell segir í ásökunartón: „Verkalýðshreyfingin lifir í fortíðinni og skortir annaðhvort getu eða vilja til að breyta sér.“ Tímaritið The Economist segir undir yfirskriftinni „Bræðraböndin bresta“ að félagsmönnum verkalýðsfélaganna á Bretlandi hafi fækkað um „minnst tvær milljónir“ síðastliðin fimm ár. Prófessor Adolf Sturmthal við University of Illinois í Bandaríkjunum talar um „kreppuástand meðal verkalýðshreyfingarinnar um allan heim.“

Hagtölur virðast styðja þetta álit. Tímaritið Japan Quarterly skýrir frá því að félagsmönnum verkalýðsfélaga í Japan hafi fækkað úr 32 af hundraði alls vinnuafls árið 1960 í 29 af hundraði árið 1984 og í Bandaríkjunum úr 33 af hundraði í 19 af hundraði. Þótt því sé haldið fram að félagsmönnum á Bretlandi og í Vestur-Þýskalandi hafi fjölgað segir The German Tribune að „myndin sé ekki jafnfögur og tölur virðast gefa til kynna.“ Blaðið bendir á að félagar í verkalýðsfélögum séu ekki jafnfylgispakir málstaðnum og áður var og sá geiri atvinnulífsins, sem stendur utan verkalýðsfélaga, fari stækkandi. Tímaritið Far Eastern Economic Review nefnir að þótt aðild að verkalýðsfélögum í Ástralíu sé 55 af hundraði „gæti óróa, ef ekki kreppuástands,“ innan félaganna.

Vandamál innan verkalýðshreyfingarinnar

Til að verkalýðshreyfingin nái markmiðum sínum þarf hún að vera sameinuð. Mikið vantar þó á að svo sé víða um lönd. Lundúnablaðið The Times segir að með breyttum viðhorfum til vinnu „myndi það vera grunsamlegt ef setja ætti fram eitt viðhorf fyrir alla launþega; slíkt viðhorf sé augljóslega ekki fyrir hendi.“ Í Ástralíu eru verkföll oft sprottin af deilum einstakra verkalýðsfélaga um lögsögu. Í Kanada, þar sem barátta er milli verkalýðsfélaga, voru meðlimir stéttarfélags sagðir ævareiðir vegna yfirgangs verkalýðsfélags er var með höfuðstöðvar í Bandaríkjunum. Yfir 400 verkamenn í Kanada, sem sagt hafði verið upp vinnu, sökuðu tvö verkalýðsfélög um að „kasta á glæ samningi“ sem hefði bjargað störfum þeirra.

Annað innra vandamál, sem hrjáir verkalýðsfélögin, er áhugaleysi um starf þeirra og skortur á stuðningi við málstaðinn. Hinar vinnandi stéttir, sem í upphafi voru aðallega verkamenn, eru nú í vaxandi mæli að breytast í skrifstofumenn, tæknimenn eða sérfræðinga. „Verkalýðsfélögin hafa löngum átt erfitt með að ná fótfestu“ í þeim geira atvinnulífsins segir í ritinu Labor Law and Industrial Relations in Canada.

Fyrir marga er aðild að verkalýðsfélagi óhjákvæmileg. Tökum sem dæmi nýútskrifaðan verkfræðing sem fékk starf hjá hinu opinbera. Hann sagði Vaknið!: „Mér var ekki einu sinni sagt að ég hefði gengið í stéttarfélagið. Nafnið mitt birtist bara á félagaskrá. Þegar dreift var atkvæðaseðli um verkfallsboðun var mér alveg sama um niðurstöðuna og sat því hjá.“

Spilling eða glæpastarfsemi stuðlar einnig að andúð og óánægju. Við réttarhöld í umfangsmiklu máli í New Yorkborg gegn alræmdum glæpasamtökum kom í ljós að verkalýðssamtök komu þar verulega við sögu. Fullyrt er að nokkur áströlsk verkalýðsfélög séu „morandi af glæpamönnum.“ Ólöglegar aðgerðir tengdar verkföllum í Kanada fyrir nokkru höfðu í för með sér að yfir 700 manns voru handteknir, meðal annarra stjórnmálaleiðtogi.

Vandamál utan seilingar verkalýðsfélaga

Við margt fá forystumenn verkalýðsfélaga ekki ráðið, til dæmis hina miklu upplausn mannlegs samfélags. Vinátta og félagsandi fer dvínandi. Maður, sem hafði verið ketilsmiður í 49 ár og trúnaðarmaður starfsmanna um tíma, sagði Vaknið! frá því hve starfslok hans hefðu haft litla þýðingu í augum félaga hans í verkalýðsfélaginu: „Á síðasta vinnudegi mínum fóru fram samskot og þeir gáfu mér 35 dollara [2100 krónur]. Nokkrir mannanna kvöddu mig með handabandi og síðan ekki söguna meir. Af því að mér hafði verið sagt upp um stund í kreppunni miklu vantaði mig sex mánuði upp á að hafa verið þar í 50 ár og fékk þess vegna ekki hið hefðbundna gullúr!“

Að hluta til má rekja ástæðuna fyrir því að menn eru orðnir fráhverfir verkalýðshreyingunni til þess að hún hefur ekki verið trú sögulegum hugsjónum sínum. Sum verkalýðsfélög hafa vaxið upp í voldug stórveldi þar sem sjálft verkalýðsfélagið er orðið að áhrifamiklum vinnuveitanda. Gerald Stewart segir í The Canberra Times: „Verkalýðsfélögin glötuðu siðferðilegum rétti sínum til að gagnrýna auðhyggjuna er þau fóru að líkja eftir þeim hliðum hennar sem eru síst aðlaðandi.“

Ný tækni og samdráttur í efnahagslífi getur haft í för með sér að störfum við samsetningarfæribönd í verksmiðjum fækki. Tímaritið Time skýrir frá því að störfum iðnverkamanna í Milwaukee í Bandaríkjunum hafi fækkað úr 223.600 árið 1979 í 171.300 árið 1986. Þar við bætist að ungt fólk með sérmenntun sækist gjarnan eftir störfum af nýju tagi og aðild að verkalýðsfélagi skiptir fólk í slíkum sérhæfðum störfum ekki alltaf máli.

Útivinnandi fólk sækist gjarnan eftir fleiru en aðeins peningum, en dagvistarstofnanir, styttri vinnuvika, sveigjanlegur vinnutími, hlutastörf og annað slíkt gagnast aðeins vissum hópum fólks. Það er erfitt fyrir ein samtök að höfða til svona margvíslegra þarfa. Auk þess sniðganga vinnuveitendur oft verkalýðsfélög með því að bjóða starfsmönnum slík gæði milliliðalaust.

Í sumum löndum heims blanda verkalýðsfélög sér í stjórnmál eða trúarbrögð og sæta fyrir gagnrýni félagsmanna. Þeir vilja kannski ógjarnan að félagsgjöld sín séu notuð til starfsemi sem þeir eru ekki sammála. Dómstólar í Kanada hafa fellt þann úrskurð að félagsmenn geti neitað að greiða félagsgjöld á slíkum forsendum.

Áhrifaríkasta vopn verkalýðsfélaganna er verkfallsrétturinn, en það er ekki jafnbeitt nú og það var áður. Í Kanada hefur dómsmálaráðherra eins af fylkjunum krafist þess að verkfallsréttur lögreglumanna verði felldur úr gildi og í Quebec hafa verið sett ströng lög sem ætlað er að takast á við ólögleg verkföll meðal heilbrigðisstéttanna. Í Bandaríkjunum skarst alríkisstjórnin í leikinn og leysti upp stéttarfélag flugumferðarstjóra er félagsmenn lögðu niður vinnu. Í sumum löndum, svo sem Ástralíu, er skylt að leggja vinnudeilur í gerðardóm.

Vinnuveitendur beita ýmsum brögðum til að halda sínum hlut gegn stéttarfélögunum. Allmörg stórfyrirtæki hafa að forminu til lýst yfir gjaldþroti til að losna undan kjarasamningum sem reyndust þeim erfiðir. Sum fyrirtæki lögsækja verkalýðsfélög fyrir stöðuga áreitni og önnur bindast samtökum til að geta veitt verkalýðshreyfingunni sem öflugasta mótstöðu.

Breytingar til að halda velli

Að mörgu leyti eru þær aðstæður ekki lengur fyrir hendi sem urðu kveikjan að verkalýðshreyfingunni. Löggjöf — sem að nokkru leyti má þakka verkalýðshreyfingunni — verndar réttindi barna, setur lágmarkskröfur um hollustu og öryggi á vinnustöðum og tryggir samningaviðræður milli heildarsamtaka launamanna og atvinnurekenda. En forystumenn verkalýðshreyfingarinnar sjá mátt stórfyrirtækjanna og vaxandi atvinnuleysi í sumum löndum heims sem merki þess að þeirra sé enn þörf.

Nýjar kynslóðir verkalýðsleiðtoga reyna að örva áhuga launþega fyrir starfi félaganna. Forseti launþegasamtaka viðurkennir að verkalýðshreyfingin njóti ekki sömu hylli almennings og áður var. Hann segir að „verkalýðsleiðtogar leggi nú meira upp úr undirbúningi og rannsóknum“ en kröfugerð. Vilji þessir verkalýðsleiðtogar ná árangri þarf að breyta skipulagi og starfsaðferðum verkalýðsfélaganna.

Í sumum geirum atvinnulífsins hefur verkalýðshreyfingin aðlagað sig breyttum aðstæðum og haldið velli. Bílaframleiðendur hafa fengið verkalýðsfélög til að gera margs kyns tilhliðranir sem stuðla að aukinni framleiðni. Nýjar verksmiðjur búnar vélmennum, sem draga úr mannaflaþörf, hafa einnig hlotið stuðning verkalýðsfélaga. Talsmaður verkalýðsfélags viðurkennir að slíkar breytingar séu „visst áhyggjuefni, en okkar mönnum finnst einnig að þeir hafi áorkað einhverju og átt þátt í framþróun.“

Sum verkalýðsfélög beita sér gegn fækkun vinnuafls en önnur sættast á málamiðlun og reyna fyrir sér með vinnuskiptingu og hlutastörf. Alþjóðasamtök sjófarenda í Kanada eru dæmi um það. Þar er verið að gera tilraunir með það að láta fjögurra manna hópa skiptast á um vinnu, þannig að unnið sé 90 daga og tekið frí í 30. „Helsti kosturinn,“ segir Torontoblaðið Globe and Mail, „er sá að fleiri sjómenn fá vinnu.“

Þótt verkalýðsfélög í sumum löndum eigi í erfiðleikum með að afla sér félaga meðal starfsmanna stórfyrirtækja verður þeim vel ágengt meðal smárra vinnuveitenda. Í einu af fylkjum Kanada höfðu aðeins 42 af 704 nýjum fyrirtækjum, sem skráð voru á einu ári, yfir 100 manns í vinnu. „Þeir dagar eru að mestu liðnir er verkalýðsfélögin gátu bætt nýjum meðlimum á skrá hjá sér í stórum hópum,“ segir maður sem fylgst hefur með þróun mála.

Margt af því sem miður hefur farið hjá verkalýðshreyfingunni er ekki á mannlegu valdi að afstýra, frekar en því sem miður hefur farið í þjóðfélaginu. Þeir sem ljá verkalýðshreyfingunni fylgi sitt í von um betri heim eiga hrós skilið fyrir einlæga viðleitni sína til að hjálpa samborgurum sínum. Rétthugsandi menn kunna að meta slíka viðleitni sem miðar að því að tryggja betra vinnuumhverfi. Ástand verkalýðsmála er eigi að síður enn eitt merki þess að stofnanir og samtök manna hafa, þrátt fyrir göfug markmið, týnt áttum á okkar örðugu tímum. — 2. Tímóteusarbréf 3:1-5.

[Rammi á blaðsíðu 27]

Auðvaldsskipulag

Orðabók skilgreinir auðvaldsskipulag sem skipulag þar sem „framleiðslutækin og dreifing framleiðslunnar er í einkaeign og rekin í hagnaðarskyni.“

Jakob Fugger, auðugur kaupmaður á miðöldum sem bjó í Augsburg í Þýskalandi, rak einnig umboðsstofnun páfa sem safnaði tekjum af aflátssölu. Sagnfræðingurinn Erich Kahler álítur auðvaldshyggjuna eiga uppruna sinn hjá Fugger. Hann segir:

„Sumir nútímahagfræðingar og þjóðfélagsfræðingar hafa reynt að sanna að rekja megi auðvaldshyggjuna allt aftur til Babýlonar. Það sem þeir hafa fundið er ekki auðvaldshyggja. Auðvaldshyggja er ekki hið sama og auðæfi og færanlegar eignir, ekki hið sama og öflun og útlán peninga eða fjárfesting sem skilar arði. Ekkert af þessu er auðvaldshyggja í sjálfu sér því það getur verið einungis ákveðinn lífsstíll sem er óháður sérstökum fjárhagsmarkmiðum. Það getur þjónað mönnum eða mannlegum markmiðum, verið sprottið af löngun í eitthvað sem menn geta notið. En þarna gerðist það í fyrsta sinn að . . . viðskipti sem slík, fjáröflun sem slík, framleiðsla varning og uppsöfnun efnislegra gæða náði slíkum tökum á manni að hann helgaði alla sína krafta, allt sitt hjarta, alla sína nútíð og framtíð, alla sína persónu í bókstaflegum skilningi orðsins, eirðarlausri og linnulausri framleiðslu sem slíkri, þótt hið endanlega markmið framleiðslunnar væri fullkomlega gleymt og grafið.

Þetta er upphaf auðvaldsstefnunnar, valdi auðvaldsins yfir manninum, valdi efnahagslífsins yfir mannshjartanu. Þarna byrjar sjálfsforræði efnahagslífsins, hin linnulausa og takmarkalausa misnotkun náttúrunnar og framleiðsla varnings sem enginn hefur lengur tíma eða hæfni til að njóta. Afleiðingar þessarar þróunar eru nú augljósar.“ — Man the Measure.

[Rammi á blaðsíðu 28]

Saga verkalýðshreyfingarinnar

„Verkalýðshreyfing“ er „það hugtak sem við notum um alla skipulagða starfsemi launþega er hefur sem markmið að bæta hlutskipti þeirra í nútíð eða framtíð.“ — The American Peoples Encyclopedia.

Sumir segja að fyrsta verkfall mannkynssögunnar hafi átt sér stað þegar hebreskir þrælar í Egyptalandi neituðu að gera tígulsteina án þess að fá strá, en Ísraelsmenn voru ekki launþegar heldur þrælar. (2. Mósebók 5:15-18) Eins er ekki hægt að heimfæra það upp á launþega er Páll sendi Onesímus aftur til Fílemons, því að Onesímus var þræll. — Fílemonsbréfið 10-20.

Á 14. og 15. öld stofnuðu iðnaðarmenn, sem höfðu verkamenn og lærlinga í þjónustu sinni, með sér samtök sem ruddu brautina fyrir stéttarfélög. The History of Trade Unionism segir að launamenn hafi þegar árið 1383 „bundist samtökum gegn höfðingjum sínum og stjórnendum.“

Fyrsta atvinnulöggjöfin á Englandi (Ordinance of Labourers) var sett árið 1349 eða 1350. Lærlingalög (1563) bundu aðstæður verkamanna á Englandi í lög svo kynslóðum skipti. Undir byrjun 20. aldar slökuðu flestar þjóðir á þeim lögum sem settu starfsemi verkalýðsfélaga skorður.

Alþjóðavinnumálastofnunin (I.L.O.) var sett á laggirnar árið 1919 samkvæmt 23. grein sáttmála Þjóðabandalagsins og starfar enn. Sáttmálar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hafa verið teknir upp í löggjöf flestra þjóða.

Í flestum löndum heims er starfsemi stéttarfélaga leyfð með lögum. Víða er valfrjálst hvort launþegar eru í stéttarfélagi eða ekki en sums staðar er það skylda.