Horft á heiminn

Aralvatn minnkar

Sovéskir vísindamenn hafa skýrt frá því að Aralvatn, sem eitt sinn var fjórða stærsta stöðuvatn jarðar, minnki nú ört vegna þess að árnar, sem renna í það, séu mikið notaðar til áveitu. Samkvæmt nýjustu upplýsingum hefur vatnsborðið lækkað um 13 metra síðastliðin 28 ár. Næstum helmingur vatnsins, sem var 70.400 ferkílómetrar að stærð, er nú þornaður upp þannig að það er nú komið í sjötta sæti meðal stærstu stöðuvatna heims. Tímaritið National Geographic upplýsir að „tuttugu fisktegundir . . . séu dauðar“ vegna ört vaxandi seltu vatnsins. Þar af leiðandi eru fiskveiðar og fiskiðnaður, sem áður veitti allt að 60.000 manns atvinnu, að hrynja. Búist er við að ástandið versni allt fram á næstu öld, enda þótt verið sé að íhuga leiðir til að snúa þessari óheillaþróun við.

Svefn til heilsubótar

Á líkaminn auðveldara með að berjast gegn sjúkdómum ef hann fær næga hvíld? Vísindamenn svara því játandi. Þeir hafa fundið ótvíræð tengsl milli ónæmisviðbragða líkamans og djúps svefns. Að sögn tímaritsins American Health hafa þeir uppgötvað að agnarsmá prótein, svokölluð múramýlpeptíð, framkalla djúpan, draumlausan svefn og „setja af stað framleiðslu interleukin 1 sem er mikilvægur hlekkur í varnarkerfi líkamans.“ Vísindamaðurinn dr. James M. Krueger telur að „svefn kunni að vera heilsustyrkjandi, hvort sem um er að ræða hvíld eftir erfiði dagsins eða lækningu af sjúkdómi.“

Vélmenni til að rýja fé

Eftir ellefu ára rannsóknir og fjögurra milljóna dollara tilkostnað hefur vísindamönnum við University of Western Australia tekist að búa til alsjálfvirka vél til að rýja fé. Frá þessu er skýrt í dagblaðinu The Sydney Morning Herald. Vélmennið er jafnfljótt að rýja kind og þjálfaður rúningarmaður eða um fjórar mínútur. „Vélmennið er búið einum klippuarmi með nemum sem geta skynjað útlínur hverrar kindar,“ segir blaðið. Tækið er „búið grind eða standi sem færir skepnuna til meðan hún er klippt.“ Rúning er sögð vera slík erfiðisvinna að sá sem vinni við hana daglangt þurfi að vera „í jafngóðri þjálfun og olympíuleikari.“ Nú er unnið að gerð þessarar vélar fyrir almennan markað og árið 1992 verður hún kannski til sölu fyrir jafnvirði 400.000 bandaríkjadala stykkið. Haft er eftir talsmanni verkalýðsfélags í Ástralíu að rúningarmenn séu „mjög efins“ um að vélmennin muni gera þá atvinnulausa.

‚Smíðuð sverð úr sverðum‘

„Samningurinn um takmörkun meðaldrægra kjarnorkuflauga“ sem Bandaríkjamenn og Sovétmenn undirrituðu á síðasta ári, „fækkar ekki einu sinni um eina þeim kjarnorkusprengjum sem hvor þjóð hefur til umráða,“ segir tímaritið Parade Magazine. Þótt samningurinn geri ráð fyrir að eytt sé 2612 eldflaugum er báðum aðilum „fyrst leyft að fjarlægja kjarnorkusprengjurnar úr flugskeytunum og flytja yfir í ný vopnakerfi . . . eða þá breyta þeim og endurvinna í sprengikúlur eða sprengjur af ýmsu tagi.“ Það er sambærilegt við það að „smíða sverð úr sverðum“ og felur í sér að „engar langtímaframfarir hafa orðið í þá átt að snúa við vígbúnaðarkapphlaupinu,“ segir í breska blaðinu Manchester Guardian Weekly. Nýting kjarnakleifs efnis í hugsanlega „nýja vopnakynslóð“ er „algerlega andstætt því sem við vonumst til að ná fram með samningi um fækkun vopna.“

Friðarvonir vaxa

„Skyndilega virðist hilla undir frið í heiminum,“ að því er segir í ritstjórnargrein í New York Times. Og víst er að síðastliðið ár opnuðust óvæntir möguleikar á heimsfriði. Árið 1988 byrjaði að draga úr fimm langvarandi og hatrömmum styrjöldum og friður virtist innan seilingar. Ýmsar deilur í Miðausturlöndum, Asíu, Afríku og Mið-Ameríku voru á suðupunkti í byrjun ársins, en svo var úr þeim dregið í árslok að hægt var að hefja friðarumleitanir. New York Times lét þessi orð falla: „Sjaldan hefur jafnmörgum styrjöldum virst vera að ljúka samtímis.“

Börn í herjum heims

„Í herjum veraldar eru um það bil 200.000 unglingar, sumir einungis tólf ára gamlir,“ segir New York Times. Þessi niðurstaða kemur fram í skýrslu undirnefndar mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Stjórnvöld hafa þvingað sum börnin til herskráningar en önnur fengið hvatningu frá foreldrum sínum, til að þau geti fengið vinnu og mat og til að fjölskyldan geti fengið bætur ef barnið fellur í bardaga. Fjölmörg ríki hafa þannig brotið alþjóðalög þess efnis að ekki sé heimilt að skrá unglinga undir 15 ára aldri til herþjónustu.

Jarðskjálfti í Kína

Næstum 20 árum eftir að atburðurinn átti sér stað hafa kínverskir embættismenn loks sagt frá því opinberlega að árið 1970 hafi um 10.000 manns látist í Junnanhéraði í suðurhluta Kína í jarðskjálfta er mældist 7,7 stig á Richterkvarða. Þetta kom fram þegar kínversk yfirvöld leiðréttu dánartöluna fyrir sama svæði 6. nóvember síðastliðin en þá slösuðust 4015 manns og 300.000 misstu heimili sín. Endurskoðuð dánartala jarðskjálftans árið 1988 er nú 730 en ekki 938 eins og áður var.

Líffæraflutningar án blóðs

Í athugun, sem gerð var nýverið, kom í ljós að nýrnaþegar, sem fengu ekki blóð fyrir skurðaðgerð, höfðu svipaðar lífslíkur og nýrnaþegar sem fengu blóð. Vísindamenn við University of Minnesota gerðu samanburð á vottum Jehóva, sem neituðu blóðgjöfum af trúarástæðum, og samanburðarhópi annarra sjúklinga sem fengu blóðgjöf samhliða nýrnaígræðslu. Niðurstöður þeirra voru birtar í tímaritinu Transplantation í júní 1988.

Hættulegur ferðamáti

Enda þótt þeir sem ‚ferðast á þumalfingrinum‘ ferðist ódýrt mælt í peningum getur sá ferðamáti kostað þá annað sem þeir hafa ekki reiknað með — lífið! Að sögn þýsku lögreglunnar voru 57 ‚puttaferðalangar,‘ bæði karlar og konur, myrtir í Vestur-Þýskalandi á árabilinu 1980-1987. Fjörutíu til viðbótar „komust naumlega undan morðtilraun,“ að því er segir í þýska dagblaðinu Frankfurter Allgemeine Zeitung. Niðurstaðan er augljós: Þetta er hættulegur ferðamáti.

Ofbeldi í sjónvarpi

Á aðeins einni viku voru sýnd í frönsku sjónvarpi 670 morð, 15 nauðganir, 27 pyndingar og 20 kynlífsatriði. Sjónvarpsáhorfendur „sáu á hverjum degi fleiri morð og líkamsárásir en framdar eru í borg á stærð við París á einu ári,“ segir í franska vikuritinu Le Point. Hvaða áhrif hefur það á fólk að horfa á slík ofbeldisverk? Lögreglumaður sagði: „Nauðgarar eru oft undrandi á því, þegar þeir eru yfirheyrðir, að nauðgun skuli vera bönnuð með lögum. Á einhverja vegu kemur sjónvarpið þeirri hugmynd inn hjá fólki að slíkt sé eðlilegur þáttur daglegs lífs.“

Hundaæði sækir á

Aðeins sjö lönd í heimi eru laus við hundaæði að sögn Lundúnablaðsins The Independent. Fimm eru á norðurhveli jarðar (Bretland, Írska lýðveldið, Svíþjóð, Ísland og meginland Noregs) og tvö (Ástralía og Nýja Sjáland) eru á suðurhveli. Nýleg sjúkdómstilfelli hafa komið skandinavískum yfirvöldum til að setja héruðin norðan heimskautsbaugs í viðbragðsstöðu til að hefta frekari útbreiðslu sjúkdómsins. Hundaæði er þegar útbreitt á svæðunum norðan heimskautsbaugs, meðal annars á Grænlandi, í Síberíu og Alaska. Sjúkdómurinn hefur enn ekki borist í húsdýr og hreindýr en rauðrefur, heimskautarefur, minkur og jarfi eru fórnarlömb þessa banvæna sjúkdóms sem nú er í sókn.

Engisprettuplága

„Versta engisprettuplága veraldar“ í aldarfjórðung geisar nú í norðurhluta Afríku og veldur stórtjóni á öllum nytjajurtum sem á vegi hennar verður, að því er enska blaðið The Economist segir. Plágan byrjaði fyrir þrem árum í Eþíópíu og ógnar nú 65 löndum. Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna áætlar að plágan muni standa í tvö ár í viðbót áður en takist að ráða niðurlögum hennar. Eyðimerkurengisprettur af þessu tagi eru gríðarlega átfrekar og geta dag hvern étið jafngildi sitt að þyngd. Svarmur með um 50 milljónum engisprettna (sem þekur tæplega einn ferkílómetra) „getur á einum degi étið jafnmikið og 500 manna þorp á einu ári,“ segir blaðið.