Afríski búskmaðurinn – snillingur í að bjarga sér

Eftir fréttaritara „Vaknið!“ í Suður-Afríku

„SÍÐASTI búskmaðurinn,“ sagði þann 26. október 1983 í blaðinu The Star Today! „Einu sinni,“ hélt blaðið áfram, „voru milljónir fjallabúskmanna á flakki um Cape-, Natal- og Transvaalfjöll.“ Nú virtist ekkert eftir af þessum stolta kynþætti nema agnarsmár gamall maður að nafni Japie Mabinde.

Enn búa þó þúsundir af kynþætti Japies Mabindes í Kalahari-eyðimörkinni þar nálægt. Sagan af því hvernig þeir hafa komist af þrátt fyrir raunir og þjóðarmorð er einkar athyglisverð.

Stríð við svarta og hvíta

Þegar hinir svörtu, afrísku ættflokkar byrjuðu að sækja inn í suðurhluta Afríku komust þeir að raun um að landið var þegar byggt búskmönnunum — kynþætti óvenjusmárra manna sem voru að meðaltali aðeins um 147 cm á hæð. Búskmennirnir eru einnig ólíkir hinum svörtu Afríkubúum að því leyti að húð þeirra er með gulleitum blæ.

Um hríð gátu hinir svörtu og gulu frumbyggjar búið í sátt og samlyndi í sama landinu. Svörtu ættflokkarnir lærðu að virða búskmennina fyrir þekkingu sína á landinu og dýralífinu. Meira að segja er til gamall málsháttur frá Sesóþó sem hljóðar svo: „Búskmaðurinn er kennarinn.“ En friðamleg sambúð stóð ekki lengi.

Á 17. öld komu hvítu landnemarnir og skutu og ráku á flótta hin villtu veiðidýr sem búskmennirnir lifðu á. Búskmennirnir hefndu sín með því að stela kvikfénaði. Afleiðingin af því var hatrömm barátta milli búskmanna og hvítra landnema sem stóð í nálega 200 ár! Árið 1802 rann upp og með því hungursneyð sem olli innbyrðis baráttu svörtu ættkvíslanna. Skortur á landrými og fæðu hlaut óhjákvæmilega að leiða til árekstra við búskmennina. Að lokum urðu litlu veiðimennirnir að láta sér nægja Dragensberg- og Lesóþófjöll.

Stríðið við bæði svarta og hvíta fjendur hélt hins vegar áfram. Búskmennirnir vörðu það sem eftir var af landi sínu með aðferðum hins örvæntingarfulla: morðum, þjófnaði og skemmdarverkum. En litlu veiðimennirnir urðu smám saman að láta í minni pokann undan byssum og ofureflinu, og árið 1869 var síðasta skipulagða sveit fjallabúskmannanna þurrkuð út. Aðeins fáeinir einangraðir hópar voru eftir um aldamótin.

Fáir syrgðu þetta þjóðarmorð. Árið 1879 sagði George Theal, fyrrum fulltrúi nýlendustjórnarinnar á Höfðanum: „Hægt er að finna til meðaumkunar með villimönnum eins og þessum sem tortímt er í heimkynnum sínum, óbyggðunum, þótt lítil ástæða sé til að harma hvarf þeirra. . . . Það var heiminum fyrir bestu að þeir skyldu víkja fyrir æðri kynþætti.“a

Búskmennirnir í Kalahari

Búskmennirnir hurfu þó ekki með öllu. Þúsundir héldu lífi í Kalahari — firnastóru, vatnssnauðu landi sem bæði hvítir og svartir kvikfjárbændur forðuðust. Þar er ekkert yfirborðsvatn að finna. Hið litla regn, sem fellur á sumrin, þornar fljótt svo að landið er hvorki hæft til akuryrkju né nautgriparæktar. En búskmennirnir hafa fundið upp ýmsar snjallar aðferðir til að bjarga sér. Til dæmis skafa þeir villimelónur og rótarhnýði í mauk og kreista úr því örlítinn, dýrmætan vökva. Eins er þeim lagið að finna vatn undir eyðimerkursandinum og sjúga það upp í gegnum langan, holan reyr.

Þeir þurfa líka að vera stórsnjallir grasafræðingar til að lifa af landinu. Enn þann dag í dag getur búskmannastúlka þekkt 75 ólíkar plöntutegundir áður en hún nær 8 ára aldri. Þegar hún nær fullorðinsaldri mun hún búa yfir náinni þekkingu á um það bil 300 tegundum. Búskmannakona gerði færan grasafræðing, Brian Maguire, furðu lostinn þegar hún gat greint á milli tveggja plantna sem hann, „sérfræðingurinn,“ hélt vera nákvæmlega eins. Þýski vísindamaðurinn dr. H. J. Heinz, segir: „Almennt talað greinir nútímagrasafræði tegundir í sundur fyrst og fremst eftir útliti . . . [en búskmenn] meta lykt plöntunnar, hvernig hún er viðkomu, áferð, bragð og útlit.“

Búskmaðurinn er líka harðsnúinn veiðimaður. Fyrst rekur hann slóð dýrahjarðar og velur sér veiðibráð. Hann skríður á olgnbogum og hnjám eins nálægt bráðinni og kostur er og skýtur síðan eitraðri ör í hana. Hjörðin tekur samstundis á rás en búskmaðurinn rekur ótrauður slóð bráðar sinnar. Eftir að hafa orðið vitni að nokkrum veiðiferðum skrifaði Alf Wannenburg: „Öllu er gefinn gaumur, íhugað og rætt. Sveigja í grasstrái sem troðið hefur verið á, stefna þess átaks sem braut sprota af runna, dýpt, lögun og niðurskipan sjálfra sporanna — allt gefur þetta upplýsingar um ástand skepnunnar eða hjarðarinnar, stefnu hennar, hraða og hvert líklegt sé að hún stefni í framtíðinni.“ Stundum tekur meira en dag fyrir eitrið að hafa full áhrif, en um síðir dregst hið særða dýr aftur úr og veiðimaðurinn nær því.

Náttúruverndarmaður og efnafræðingur

Með því að landið er líf búskmannanna hafa þeir þroskað með sér djúpa virðingu fyrir því. Þegar þeir safna sér mat gæta þeir þess því vel að flytja sig um set áður en gróður er uppurinn. Þeir trúa að skaparinn myndi refsa þeim fyrir að drepa dýr að nauðsynjalausu svo að þeir veiða aldrei sér til skemmtunar. Einu sinni gekk hópur búskmanna fyrir tilviljun fram á strútshreiður með eggjum í — en þau eru talin mjög verðmæt þeirra á meðal til matar og sem vatnsílát. Samt sem áður létu þeir hreiðrið ósnert þar til þeir voru fullvissir um að strútshænan hefði lokið varpinu. Þá skoðuðu þeir vandlega og hristu hvert egg fyrir sig og skildu eftir þau sem ungi var tekinn að vaxa í. Ekki er að undra að sumir kalla búskmanninn „mesta náttúruverndarmann veraldar“!

Búskmennirnir hafa líka þróað með sér allnokkra kunnáttu í „efnafræði.“ Þeir lærðu að blanda málningu í háum gæðaflokki fyrir sínar frægu klettamyndir sem eru, að sögn sumra, „talin bestu listaverk frumstæðinga vegna nákvæmni sinnar og hinna heiðarlegu athugana sem liggja að baki.“ Þessar fögru myndir hafa staðist veðrun svo öldum skiptir! Úr lirfum diamphidia og polyclada-bjallnanna hafa þeir lært að gera sér sterk eiturefni sem þeir bera á örvar sínar. Þegar þessi eiturefni eru einu sinni komin inn í blóðrásina draga þau mann eða skepnu til dauða — ekkert mótefni er til.

Suður-afrísku búskmennirnir lærðu meira að segja að „bólusetja“ sig gegn snáksbiti. Þeir héldu um höfuð á dauðum snáki og rispuðu varlega handleggi sína með höggtönnum hans. Síðan kreistu þeir dropa af eitrinu út um höggtennurnar og néru ofan í rispurnar. Efnablandan, sem þeir notuðu gegn svartfexta höfðaljóninu, var ekki síður hugvitsamleg. Hvítu landnemarnir neyddust að lokum til að útrýma þessum risavöxnu ljónum. En búskmönnunum tókst að búa meðal þeirra um aldaraðir. Leyndardómurinn við það var efni sem þeir brenndu í varðeldum sínum sem fældi ljónið frá!

Horfurnar á að þeir haldi velli

Núna búa um 55.000 búskmenn í Kalahari og næsta nágrenni. Lífsháttum þeirra sem veiðimönnum og söfnurum er hins vegar ógnað. Borað hefur verið eftir vatni í eyðimörkina til að rækta megi nautgripi þar. Búskmennirnir hafa líka fagnað því að geta gengið að vatninu vísu þótt ekki sé það þeim í hag að öllu leyti. „Meirihluti búskmanna okkar daga,“ segir Encyclopædia Britannica, „hefur mátt víkja af landi sínu fyrir evrópskum og bantúískum nautgripabændum. Átroðningur nautgripabændanna hefur fækkað veiðidýrum og [ætum] plöntum.“

Kalahari, sem einu sinni gat framfleytt búskmanninum, er nú að breytast hröðum skrefum í eyðimörk. „Hún var ekki eyðimörk áður,“ segir hinn kunni rithöfundur og landkönnuður Sir Laurence van der Post. „Við kölluðum hana einungis því nafni því að þar var ekkert yfirborðsvatn. Hún er full af einstöku dýra- og jurtalífi.“ Van der Post harmar því þessa aðstöðu búskmannsins „því að hann var auðugur í fátækt sinni. . . . Hann var hluti af náttúrunni. Náttúran var ekki óvinur hans.“ Já, þótt menn hafi einu sinni litið niður á búskmennina sem villimenn verður nútímamaðurinn að viðurkenna að hann geti margt lært af þessum úrræðagóðu mönnum sem kunna að bjarga sér við erfið skilyrði.

Nú blasir enn önnur hætta við búskmönnunum sem kynþætti: samlögun við vestræna menningu. Tíminn verður að leiða í ljós hversu þeim tekst að varðveita sig ósnortna. Kannski verður það mesta þolraunin sem þessi afríski snillingur í að bjarga sér hefur lent í.

[Neðanmáls]

[Rammi á blaðsíðu 15]

Uppruni búskmanna

Þjóðsögur búskmanna segja frá því að jörðin hafi einu sinni verið hulin vatni og að maður „af hinum forna kynþætti“ hafi lifað af. Þessi hetja, nefnd Mantis, er sett í samband við regnbogann og sagt er að fyrsti búskmaðurinn sé af henni kominn. Þessi þjóðsaga er merkilega lík frásögn Biblíunnar af flóðinu á dögum Nóa. — 1. Mósebók 7:6, 7; 9:8-16.

[Rammi/mynd á blaðsíðu 17]

„Þannig ætti það að vera“

Vottar Jehóva hafa leitast við að greina búskmönnum í suðurhluta Afríku frá von sinni um réttláta nýja skipan undir stjórn Guðs. (Opinberunarbókin 21:3, 4) Að minnsta kosti einn búskmaður, Jóhannes að nafni, tók á móti boðskap þeirra. Hann dó síðar úr berklum. En hinn „síðasti“ af fjallabúskmönnunum, Japie Mabinde, sem er hér á myndinni til vinstri, hefur einnig haft tækifæri til að heyra boðskap Biblíunnar.

Snemma árs 1984 töluðu vottar Jehóva við hann. Honum var sýndur Jóhannes 5:28, 29 í súlúísku biblíunni og sagt frá voninni um að fá að sjá látna meðlimi kynþáttar síns snúa aftur í upprisunni. „Ég er mjög glaður,“ sagði Mabinde, „fyrst það er Biblían sem segir þetta.“ Hann gladdist sérstaklega að sjá hugmynd listamanns af því paradísarástandi sem Biblían spáir að ríkja muni einn góðan veðurdag um alla jörðina. „Já,“ sagði hann, „þannig ætti það að vera.“

[Mynd á blaðsíðu 16]

Fjölskylda búskmanna situr í kringum varðeld á heimili sínu í Kalahari-eyðimörk.

[Rétthafi]

Mynd birt með leyfi Africana Museum