Ɔya Ɔmɛhɔ

Igbihi nɛ ó lɛ ācɛ ku Isrɛlu a hɛta ŋma ɔfiyɛ ipu ajɛ ku Ijipiti a, Ujehofa lɛ ācɛ o gwɛɛya fu kéē yuklɔ ipu aklɔkpiihɔ a. Ó lɛ uklɔ je lɛ ācɛ Ulifayi a ō leyi kwu auklɔ otiihɔ ipu aklɔkpiihɔ a. Ujehofa leyi kwu ācɛ nōo gē yuklɔ ipu aklɔkpiihɔ a, amāŋ ācɛ nōo lā kwu aklɔkpiihɔ a ajaajɛ lɔɔlɔhi fiyɛ ācɛ ɔhá nɛɛ? Ehee! Ujehofa i gē meyigoo ŋ. Eyeeye ku ācɛ Isrɛlu a lɔfu wɛ ɔya ku Ujehofa. Ocabɔ mafu, Ujehofa le ya kóō le tɔɔtɛ lɛ ɛjɛɛji éwo a ō má uklɔ idaago ku ɔ́kpa ku ojuja mla ɔ́kpa ku ɔlá nōo gē yɔ ɛyi aklɔkpiihɔ a. (Oyɛb. 40:38) Eko duuma nɛ ojuja a gbɔɔ ō gā ɛga ɛyɛɛyi ɔhá, ācɛ nōo kóō lā ɛga ligbo ŋma ɛgiyi aklɔkpiihɔ a lɔfu má ɔ. Cɛɛ é lɛ aiyo ku uwa kpo, lɛ aaklɔkpɛ ku uwa gwo ŋma ajɛ klla nyɛɛ mla ācɛ ohile a. (Áluk. 9:​15-23) Ɔwɛ ekponu ɔɔma icɛ, ɛga duuma nɛ alɔ kóō lā ipu ɛcɛ nyā, Ujehofa yihɔtu alɔ, gē teyi kwu alɔ, klla gē je ogbotu lɛ alɔ. w24.06 4 ¶10-12

Leyi yɛ ɛgɛ nɛ Usadɔku je otabɔ lɛ ayinɛ nu ɛpleeko nɛ āhɔ̄ bɔbi nɛhi a. Absalɔm ɔyinɔnyilɔ ku Udefidi lɛ ɔtu ku nu ya ekponu ō kwu Udefidi i ŋmo o ya ɛɛ kóō kwu piya ɔcɛ́. (2 Usám. 15:​12, 13) Udefidi cɛgbá ō nyɛɛ ŋma Ujerusalɛm boobu! Abɔ acocɛhɔ ku nu yɔ i nyɛɛ a, Udefidi gáā le má ka ɔcɛ éyi cɛgbá ō kla Ujerusalɛm, o ya ɛɛ kóō jé ɔdā nɛ Absalɔm géē miya ō ya a. Udefidi lɛ Usadɔku mla acogwɛɛya ɔhá a tɛhɔ o ya ɛɛ kéē jé ɔdā nɛ Absalɔm yɔ i miya ō ya a tayinu. (2 Usám. 15:​27-29) É cɛgbá ō leyi kwɛɛcɛ lɔɔlɔhi. Udefidi da Usadɔku mla Uhussayi oklobiya ku nu ɔhá nōo yɔ kwu ɔ gā ajaajɛ a kéē ta ɔ abɔ mla ōmiya éyi. (2 Usám. 15:​32-37) O ya ɛɛ kóō yɛce ōmiya a, Uhussayi cɛgbá ō ya ula bɛɛka ó yɔ i je otabɔ lɛ Absalɔm a, mla ō tu ɔ ukɔ́ lɛyikwu ɛgɛ nɛ ó géē gáā kpɛfú tu Udefidi, nōo géē je eko lɛ Udefidi kóō ya otutu taajɛ a. Oŋma ɔɔma, Uhussayi gáā le da Usadɔku mla Abiyata ɔdā nōo wɛ ōmiya ku Absalɔm a. (2 Usám. 17:​8-16) É kē le má ku Udefidi le jé lɛyikwu ɔdā nɛ Absalɔm yɔ i miya ō ya a duu. Ɛnyā kē je ogbotu lɛ oyeeyi ku Udefidi.—2 Usám. 17:​21, 22. w24.07 4-5 ¶9-10

Ɔtu gē biya lɛ ōhī ku ācɛ ɔlɛ Ujehofa nɛɛnɛhi ohigbu íne néē biya ŋma igbihi ɛ ma, á jé ŋ, gbɔbu ɛɛ kéē ya ubatisim amāŋ igbihi néē lɛ ubatisim ya a. Amáŋ alɔ hii je mlanyi ka Ujehofa yihɔtu ku alɔ nɛɛnɛhi klla je ɛhi ku ofula lɛ alɔ, o ya ɛɛ kóō je íne ō biya ku alɔ ya alɔ ɛhi ŋ. Ku ɛlā ɔkwɛyi a, ó dɔka ku alɔ miyɛ ɛhi ku nu a. Ujehofa cɛ lɛ alɔ jé kpɔcii ka igbihi nɛ alɔ lɛ ‘ojuju gbo’ mɛmla anu, ó géē je ya alɔ ɛhi duudu. Ó jɛ alɔ eyī nɛɛnɛhi ka Ujehofa Adā alɔ nōo yihɔtu alɔ nɛhi a, gē je aíne nɛ alɔ biya ŋma igbihi a mlanyi! Eko ekponu ɔɔma, ó gē je ɔdā olɔhi nɛ alɔ ya lɛ ɔ ɛ ma mlanyi ŋ. (Aíjē 103:​9, 12; Uhíb. 6:10) Ɔdaŋ ka ɔtu le gbenyi gā uwɔ ohigbu aɔdā nɛ a ya ŋma igbihi ɛ ma, ya ɛji ɔfu ku uwɔ ō gbɛla lɛyikwu aɔdā nɛ a yɔ i ya babanya a, ku a klla gbɛla lɛyikwu aɔdā nōo géē tɔɔtɛ gā uwɔ ō ya ɛcɔbu a. A gáā piya ɔdā nɛ a ya ŋma igbihi a abɔ gla gɛ ŋ. Amáŋ a lɔfu je owoofu lɛ Ujehofa klla ya ku ɔtu kóō he ɔ babanya. A klla lɔfu gbɛla lɛyikwu ɛnɛɛnɛ ɛcɔbu nɛ ó cokonu ku nu gā uwɔ a. w24.10 8 ¶8-9

Eko duuma nɛ a yɔ i jé Ubáyíbu, ekoohi ɔtu lɔfu gbenyi gā uwɔ ohigbu ku a má ka ó lɛ aɔdā alɛwa nɛ a cɛgbá ō ya lɔhi fiyɛ anu. Ocabɔ mafu, alɔ je ɔ ka ɛ̄cī éyi Ubáyíbu ō jé ku uwɔ lɛ ō ya mla ukɔ́ ō tu lɛyikwu ō dɔka ɔcɛ éyi fiyɛ ɔcɛ ɔhá ŋ. (Ujɛ́m. 2:​1-8) A gáā le má ku a lɔfu ya lɔhi fiyɛ ɔwɛ nɛ a gē ya ɛlā mla ācɛ ɔhá a, ohigbu ɛnyā a le miya ō lɛ opiyabɔ ōhī ya. Ɛ̄cī nōo gboce ɔ a, a gáā lɛ aɛga ku Ubáyíbu ōhī jé nōo mafu ka ó cɛgbá ku a leyi kwɛɛcɛ lɛyikwu ɛlā nɛ a gē ka a. (Ujɛ́m. 3:​1-12) A gáā le má ka ekoohi a gē kɛla nōó gē gbɔtu nɛɛ ŋ, amáŋ aɛlā nōo gē cɛ lɛ ɔtu gbenyi lɛ ɔcɛ. Ohigbu ɛnyā, a gáā le miya ka eko duuma nɛ a gē kɛla lɛ ācɛ ɔhá, ó géē wɛ ɛlā nōo géē ta uwa ɔtu kwu ɔtu. Ɛ̄cī nōo gboce ɔ kpɔ a, Ubáyíbu ō jé ku uwɔ gáā lɛ ō ya mla ukɔ́ ō tu lɛyikwu ō je piya ɔya ku ɛcɛ nyā ŋ. (Ujɛ́m. 4:​4-12) A gáā le má ku a cɛgbá ō leyi kwɛɛcɛ fiyɛ lɛyikwu ɔdā nɛ a gē jé, ɔdā nɛ a gē má, mla ɛlā nɛ a gē jahɔ tu ɔ a. Ɛ̄cī ɔmɛnɛ a, ɔtu lɔfu gbenyi gā uwɔ ku aɔdā alɛwa nɛ a cɛgbá ō ya lɔhi fiyɛ anu a. A hii cɛ lɛ ɔtu gbenyi gā uwɔ ŋ. Bla ka ō “kwú pīya ɔ̄cɛ ɛ̄yīpɛ̄” a wɛ ɔdā nɛ a géē yɔ i ya gɔbu. w24.09 5-6 ¶11-12

Ujisɔsi jé ka Ujehofa yɔ i má ɛgɛ néē yɔ i ya ɛlā mla anu ɔwɛ obɔbi a. Ujisɔsi klla jé ka eko okpaakpa a, Ujehofa géē bi ɛjɛɛji ɔwɛ obɔbi néē gē ya ɛlā mla ācɛ a wa oŋmɛyi. Eko duuma nɛ ɔcɛ lɛ ɛlā ya mla alɔ ɔwɛ obɔbi, alɔ lɔfu gbla Ujisɔsi ya klla leyi kwɛɛcɛ lɔɔlɔhi lɛyikwu ɛlā nɛ alɔ géē ka a. Ekoohi, ó cɛgbá ku alɔ kɛla amāŋ ya ɔdā duuma ŋ, ohigbu ka unwalu a i bɔbi lɛ a ŋ. Amāŋ alɔ lɔfu miya ō hii ka ɔdā duuma ŋ, ohigbu ka ɔdaŋ ku alɔ lɛ ɛlā ka, alɔ lɔfu ya ku unwalu a kóō bɔbi fiyɛ. (Ɔ̄cok. 3:7; Ujɛ́m. 1:​19, 20) Eko ɔhá, alɔ lɔfu cɛgbá ō cɛpɔ ɔcɛ néē yɔ i ya ɛlā mla anu ɔwɛ obɔbi, amāŋ alɔ lɔfu cɛgbá ō kɛla ɔkwɛyi lɛyikwu ɔdā nɛ alɔ kpɔtuce a. (Ācot. 6:​1, 2) Ɔdaŋ nɛ alɔ kē cɛgbá ō kɛla, alɔ cika ō ceyitikwu ō ya ɛji ɔfu ku alɔ ō ya lɛ a ɔwɛ ō gbɔtu nɛɛ mla ɔwɛ ojilima. Alɔ klla lɔfu gbla Ujisɔsi ya ŋma lɛ ō je oyeeyi ku alɔ tu ‘ɔcɛ nōo i kɛpɔ okpaakpa a abɔ̄.’—1 Upít. 2:23. w24.11 5-6 ¶10-12

Ɔdaŋ ka ɔcɛ obiya íne kwu piyabɔ, alɔ gē gweeye nɛhi! (Ulúk. 15:7) Naana nɛ anyakwɔcɛ ku ujɔ ceyitikwu lɔfu lɔfu ō je otabɔ lɛ ɔcɛ a, ɔnyɛ ta ɔcɛ nōo biya íne a abɔ kóō le piyabɔ ɔkwɔɔkwɛyi a? Leyi yɛ ɛlā nɛ ɔcotɛhɔ Upɔlu ka lɛyikwu ācɛ ō biya íne a, ó kahinii: “Eko ōhī Ɔwɔicō yɔ̄ ī je ɛga lɛ uwá kéē le pīyabɔ̄.” (2 Utím. 2:25) Ɛnyā mafu ka Ujehofa je otabɔ lɛ Ɔcɛ O Yɛce Ukraist ɔɔma kóō lɛ ɛlá ō gbo mla uce ō ya ku nu piyabɔ a, ó wɛ ɔlɛɛcɛ duuma ŋ. Upɔlu lɛ ɔ teyi peee ɔdā olɔhi nōo gē bɛɛcɛ eko duuma nɛ ɔcɛ le piyabɔ a. Ɔcɛ a lɔfu jé aɛlā ɔkwɛyi a tōōtɔ̄ɔ̄ fiyɛ, ó géē gbɔɔ ō gbɛla lɔɔlɔhi klla kwu ŋma ukpa ku Usetan.—2 Utím. 2:26. Eko duuma nɛ ɔcɛ le piyabɔ, anyakwɔcɛ ku ujɔ gē gɔbu jila mɛmla anu o ya ɛɛ kéē ta ɔ abɔ ku ɔtu okpoce ku nu kóō le lɛ ɔfu kpɔ, mla ō ta ɔ abɔ kóō gɔbu yɔ i ta ojama ku Usetan klla ya ɔdā okpaakpa a.—Uhíb. 12:​12, 13. w24.08 23 ¶14-15

Ɛwa nɛ Ujisɔsi je ɔdole lɛ uwa a lɛ ɔtu ku uwa kwu ɔdā nōo wɛ ɛgbá ku ɔkpiye ku uwa, mla ɔdā nōo yɔ i ŋmo uwa unwu a. Ɛgɛnyá a? Ɛ̄cī nōo gboce ɔ a, ɛwa nɛhi a le pɛ wa ɛga nɛ Ujisɔsi je ɔdole lɛ uwa a, amáŋ Ujisɔsi mla acotɛhɔ ku nu i yɔ abɔɔ gɛ ŋ. Ohigbu ɛnyā ācɛ a le yɛ gā ipu ɔkɔ nōo ŋma Utiberiyasi a, yɔ i gā Ukapanɔm o ya ɛɛ kéē dɔka Ujisɔsi. (Ujɔ́n. 6:​22-24) É ya lɛ a ohigbu ka é dɔka ō nwu ɛlā tōōtɔ̄ɔ̄ lɛyikwu Ajɔɔcɛ a nɛɛ? Ehee. É ya ɛnyā ohigbu ka é dɔka ku Ujisɔsi kóō je igbo lɛ uwa kpɔ. Ɛgɛnyá nɛ alɔ bi le jé ɛnyā a? Leyi bi ɔdā nōo ya eko nɛ ācɛ a gáā lɛ Ujisɔsi má ɛga nōo kwu Ukapanɔm ajaajɛ a. Ujisɔsi da uwa ka é yɔ i dɔka anuɔ ohigbu ka é cɛgbá ɔdole ofoofunu. Naana néē lɛ “igbō lé lɛ ipú nū ā,” Ujisɔsi da uwa ka ɔɔma wɛ “ɔdōlé nōo gē bīya.” Ó ta uwa ɔtu kwu ɔtu kéē yuklɔ “ohígbū ɔdōlé nōo gē je oyēeyī opiyóó” a.—Ujɔ́n. 6:​26, 27. w24.12 5 ¶8-9

Ayinɛ nɔnyilɔ, o ya ɛɛ ku aa je piya ācɛ nōo jé ō nwu ɛlā lɔɔlɔhi, aa cika ō le má ka ɛlā nɛ aa gē ka eko duuma nɛ aa gē nwu ɛlā mla eko nɛ aa gē tu ayinɛ ukɔ́ a, gē cɛtɔha mla Ubáyíbu eko doodu. O ya ɛɛ ku aa ya ɛnyā, aa cɛgbá ō klɔcɛ ku Ubáyíbu mla aɔkpá ku alɔ lɔɔlɔhi. (Aíit. 15:28) Eko duuma nɛ aa gē klɔcɛ, aa leyi taajɛ lɔɔlɔhi ō má ɛgɛ nɛ aɔkpá ku alɔ lɛ aɔgba ku Ubáyíbu teyi peee a, o ya ɛɛ ku aa bi uwa le yuklɔ ɔwɛ okpaakpa a. Eko duuma nɛ aa kē i nwu ɛlā, aa ceyitikwu lɔfu lɔfu ku aa ta ācɛ abɔ kéē yihɔtu ku Ujehofa tōōtɔ̄ɔ̄ fiyɛ, ku aa klla ya kóō lɛ abɔ kwu uwa ɔtu kéē bi ɛlā néē nwu a le yuklɔ. Aa lɔfu ya lɔhi fiyɛ ō wɛ ācɛ nōo jé ō nwu ɛlā, ɔdaŋ ku aa gē da anyakwɔcɛ ku ujɔ nōo jikoko ipu Ɛlā ku Ɔwɔico a ɔka klla bi ɛlā néē da aa a le yuklɔ. (1 Utím. 5:17) Ó cika ō tɔɔtɛ lɛ anyakwɔcɛ ku ujɔ ō lɔfu tu ācɛ ɔhá amāŋ ayinɛ uwa iyē, amáŋ ekoohi, anyakwɔcɛ ku ujɔ géē cɛgbá ō tu uwa ukɔ́ amāŋ pi uwa ahɔ̄. Ipu oduuma ku āhɔ̄ a, anyakwɔcɛ ku ujɔ géē gbonɛnɛ eko doodu. Ɔdaŋ ku a wɛ ɔcɛ nōo gē ya ɛlā ɛmɛɛma mla ɔwɛ ku ihɔtu nɛ ɛlā ō nwu ku uwɔ klla gē gbolo ce Ɛlā Ku Ɔwɔico, a géē wɛ ɔcɛ o nwu ɛlā olɔhi, ohigbu ku a yɔ i gbla Ujisɔsi nōo wɛ Ɔcɛ Nōo Jé Ō Nwu Ɛlā Fiyɛ Duu a ya.—Umát. 11:​28-30; 2 Utím. 2:24. w24.11 24 ¶16

Alɔ lɔfu cɛtra Ujehofa oŋma lɛ ɛlā nɛ alɔ gē ka lɛyikwu ɔ a. Ujehofa ta ācɛ ɔlɛ nu ɔtu kwu ɔtu ō “gwíijē lɛ Óndú” a, ō “cɛ̄tra anú [amāŋ iye ku nu],” ō “tɔ́ɔna kú ɛ́gɛ́nɛ̄ ó gē nya alɔ tá,” mla ō “tɔ́ɔna kú ɛ́gɛ́nɛ̄ ó lɔfú lɛ ā, lɛ odúúdú aéwo.” (Aíjē 96:​1-3) Aɔwɛ nōo ba nyā wɛ ɔwɛ nɛ alɔ lɔfu cɛtra Adā alɔ nōo yɔ ɔkpanco a oŋma lɛ ɛlā ō ka ku alɔ. (Ācot. 4:29) Alɔ klla lɔfu bi aɔdā agbenu ku alɔ le cɛtra Ujehofa. Ācɛ nōo gē gba Ujehofa ɛ̄gbā ɔwɛ ɔkwɛyi a humayi cɛtra Ujehofa ɔwɛ ɛgɛnyā ɛ. (Aíit. 3:9) Ocabɔ mafu, ācɛ ku Isrɛlu a je ɛhi ō bi le gwo agbliihɔ nɛhi a mla ō teyi tu ɔ. (2 Aɔ́cɛ́ 12:​4, 5; 1 Uklɔ. 29:​3-9) Ōhī ku ayikpo ku Ujisɔsi je ɛhi ŋma “agbénú kú uwā,” o ya ɛɛ ku Ujisɔsi mla ayikpo ku nu kéē lɛ ɔdā néē cɛgbá a. (Ulúk. 8:​1-3) Ubáyíbu kē da alɔ ka eko nɛ Ācɛ O Yɛce Ukraist ōhī má owe ohigbu ɔkpɛta a, ayinɛ uwa nōo yɔ ɛga ɔhá a tu ije ɛhɔ gē lɛ uwa. (Ācot. 11:​27-29) Icɛ, alɔ lɔfu cɛtra Ujehofa o bu ipu ɛhi nɛ alɔ gē je ŋma ɔtu a. w25.01 4 ¶8; 5 ¶11

Ɔdi ta Ukɔniliyɔsi abɔ ō ya ubatisim a? Ubáyíbu kahinii: “Anú mɛ́mla aɔ́máapú nū dóódu gē gbā Ɔwɔicō ɛ̄gbā klla gē yúufi nū.” Ukɔniliyɔsi klla gē gbɔɔkɔ lɛ Ɔwɔico eko doodu. (Ācot. 10:2) Eko nɛ Upita lɛ ɔna ku ɔkoolɔhi a ta lɛ Ukɔniliyɔsi a, anu mɛmla ācɛ apɔlɛ ku nu miyɛ Ukraist klla lɛ ubatisim ya boobu. (Ācot. 10:​47, 48) Ó lɛ aafu ŋ, Ukɔniliyɔsi cɛ ō ya opiyabɔ duuma nōo cɛgbá a, o ya ɛɛ ku anu mla ācɛ apɔlɛ ku nu kéē gba Ujehofa ɛ̄gbā tɔha. (Ujós. 24:15; Ācot. 10:​24, 33) Ukɔniliyɔsi lɔfu jɛga ku āhɔ̄ ku nu kóō ci ɔ ŋma ō je piya Ɔcɛ O Yɛce Ukraist. Amáŋ ó cɛ lɛ ɔɔma ya ŋ. A géē cɛgbá ō ya opiyabɔ nɛɛnɛhi ipu oyeeyi ku uwɔ gbɔbu ɛɛ ku a ya ubatisim? Ɔdaŋ ka ó lɛ a, Ujehofa géē ta uwɔ abɔ. Ó géē hɔha ce uwɔ ɔdaŋ ku a lɛ ɔtu ku uwɔ ya ekponu ō bi aukɔ́ ku Ubáyíbu yuklɔ ipu oyeeyi ku uwɔ o ya ɛɛ ku a gba ɔ ɛ̄gbā. w25.03 5 ¶12-13

Ɔdaŋ ku a po aɔ̄kā obɔbi lɛyikwu ɔwa ku alɔ amāŋ lɛyikwu ayinɛ nōo gē bi alɔ jé ɔwɛ a, blakwu ɛgɛ nɛ aolɛla ku Ɔwɔico ya ɛlā mla Ujisɔsi mla Ācɛ O Yɛce Ukraist ku eko aflɛyi a. Ujisɔsi tɛtɛ le ka taajɛ ka ācɛ géē bɛyikwu ācɛ nōo gē gba Ujehofa ɛ̄gbā a, klla géē ka aɛlā ɛkɛmgbɛ lɛyikwu uwa. Ɔɔma kē wɛ ɔdā nōo yɔ i ya yiili icɛ a. (Umát. 5:​11, 12) Ɔdaŋ ku alɔ jé ɔcɛ nōo yɔ i nyila aɛlā ɛkɛmgbɛ nyā, alɔ i gáā kpɔtuce aɛlā ɛkɛmgbɛ néē gē ka lɛyikwu alɔ a ŋ, alɔ klla géē ya odee boobu ō je ogbotu lɛ iyi alɔ. Ɛgɛnyá nɛ alɔ lɔfu je ogbotu lɛ iyi alɔ a? Ta aɔ̄kā ɛkɛmgbɛ. Upɔlu le ka peee ɔdā nɛ alɔ cika ō ya eko duuma nɛ alɔ lɛ aɔ̄kā ɛkɛmgbɛ po a. Ó le da Utimoti kóō le da ‘ācɛ a ka é hii jahɔ lɛ ācɛ o nwū ɔdā ɛ̄kɛ̄mgbɛ̄ ā ŋ.’ Ó klla da uwa ka é “híī tū iyi [uwa] kwu ɔ̄cā icííci nōo ge bɛ́yí kwu ɔkōolɔhi ā ŋ́.” (1 Utím. 1:​3, 4) Alɔ gē ta aɔ̄kā ɛkɛmgbɛ ohigbu ka alɔ jé ɛga nɛ aɔ̄kā ɛgɔɔma gē ŋma a. Ikɔkɔ ɔɔma, “ɔdā okpaakpa” nōo wɛ ɛlā ɔkwɛyi a foofunu nɛ alɔ gē jahɔ tu ɔ a.—2 Utím. 1:13. w24.04 11 ¶16; 13 ¶17

Gɔbu ku á yɔ i piyatɔha mla ācɛ nōo hayi kpaakpa lɛ Ujehofa a. Ɔwɔico dɔka ku alɔ piyatɔha abɔ alɔ gē gba ɔ ɛ̄gbā a. Alɔ géē gɔbu piyatɔha ɔdaŋ ka alɔ gɔbu lɛ abɔ bi ɛlā ɔkwɛyi a lɔfu lɔfu. Ɔcɛ duuma nōo le nya ŋma ɛlā ɔkwɛyi a gē ya ku ujɔ a kóō le kɔ igwiigwu, ohigbu ɛnyā Ɔwɔico pi alɔ ahɔ̄ ka alɔ “híī tíyē kwu uwá ŋ́.” Ɔdaŋ ka alɔ i ya lɛ a ŋ, alɔ abɔyi alɔ lɔfu gbɔɔ ō kpɔtuce aɛlā nōó wɛ ɔkwɛyi ŋ, klla kwu piya ācɛ nōó hayi kpaakpa lɛ Ujehofa gɛ ŋ duu. (Uróm 16:17) Ɔdaŋ ka alɔ jé ɛlā ɔkwɛyi a klla lɛ abɔ bi ɔ lɔfu lɔfu, alɔ géē yɔ kwu Ujehofa ajaajɛ klla ya ku ɔtu okpoce ku alɔ kóō lɔfu. (Āfi. 4:​15, 16) Alɔ géē lɛ ogbotu ŋma ɛgiyi aɛlā ō nwu ɛkɛmgbɛ ku Usetan mla aɛlā nōo lɔfu pla ɔcɛ a. Alɔ klla géē lɛ ogbotu ipu abɔ ku Ujehofa ɛpleeko ku owe nɛhi a. Gɔbu ku a lɛ abɔ bi ɛlā ɔkwɛyi a lɔfu lɔfu, “cɛ́ɛ́ Ɔwɔicō nōo gē je ɛbɔ́ lɛ ācɛ ā géē yɔ̄ mla [uwɔ].”—Ufíl. 4:​8, 9. w24.07 13 ¶16-17

Ācɛ nɛ Ujisɔsi lɛ ɔtu ku nu kwu uwa fiyɛ duu ō ta uwa abɔ a, wɛ ācɛ nɛ ɔtu biya lɛ uwa ohigbu ka é wɛ ācɛ ō biya íne a. Ó kē hi uwa ígwu kéē gáā kwu piya ayikpo ku nu. Ó jé ka ɔdā ō kpɔcii nōo ya nɛ alɛɛcɛ gē má owe a wɛ ohigbu íne ō biya. Ohigbu ɛnyā, ó je otabɔ fiyɛ duu lɛ ācɛ nōo má owe ohigbu íne néē biya a. Ó bi aciije lɛ ɛlā teyi peee kahinii: “Ācɛ nēe lɔfú iyē ā í cɛgbá obócí ŋ́, amáŋ ācɛ o doōcē ā cɛgbá obócí á.” Ó klla kahinii: “Ń wā gaá hī ācɛ olɔhi igwú ŋ́, amáŋ ācobīyíne kéē pīyabɔ̄.” (Umát. 9:​12, 13) Ɔdā nɛ Ujisɔsi kē ya a yɔ abɔɔ a. Eko nɛ ɔnyā éyi nya ikpo ku nu mla agije ku nu a, ó kɛla lɛ ɔ ɔwɛ ogbonɛnɛ klla kwu íne ō biya ku nu i je ya ɔ ɛhi. (Ulúk. 7:​37-50) Ujisɔsi nwu ɔnyā ku Usameriya éyi aɛlā ɔkwɛyi ocɛgbá, naana nɛ ó jé ka ɔnyā a lā mla ɔcɛnyilɔ nōó wɛ ɔba nu ŋ ma. (Ujɔ́n. 4:​7, 17-19, 25, 26) Ācɛ gē kwū ohigbu íne ō biya. Amáŋ, Ɔwɔico je ɔfu lɛ Ujisɔsi ō hɛ acɛnyilɔ, acɛnya mla ayipɛ eyī ŋma ɔlekwu.—Umát. 11:5 w24.08 4 ¶9-10

Ɛgɛnyá nɛ Ujehofa géē cɛtra iye ku nu ɛcɔbu nōó gboji gɛ ŋ ma? Oŋma lɛ ɛpɔ ō ka ku nu nɛ. Ó gboji gɛ ŋ, ó géē je Ubabilɔn Nɛhi a cataajɛ ohigbu ka ɛ̄gbā ō gba ku ɛkɛmgbɛ ya aɔdobɔbi alɛwa ɛ, klla nwu aɛlā ɛkɛmgbɛ alɛwa lɛyikwu ɔ duu ɛ. (Mafú 17:​5, 16; 19:​1, 2) Eko nɛ Ubabilɔn Nɛhi a i yɔ gɛ ŋ, ācɛ ōhī lɔfu miya ō gbɔɔ ō gba Ujehofa ɛ̄gbā mla alɔ. Amoomɛ, eko ku Amagɛdɔn, Ujehofa géē je ɛjɛɛji ɛcɛ ku Usetan nyā cataajɛ, ŋma lɛ ō je ɛjɛɛji ācɛ nōo gē wɔtu nu nōo klla gē ka aɛlā ɛkɛmgbɛ lɛyikwu ɔ a cataajɛ. Amáŋ ó géē je onyata lɛ ɛjɛɛji ācɛ nōo yihɔtu nu, gē lɛyitaajɛ lɛ ɔ, nōo klla dɔka ō cɛtra ɔ a. (Umák. 8:38; 2 Utes. 1:​6-10) Igbihi ojama amoomɛ nōo géē gboce Ihayi Ula Ɛpa Ce Ofu Igwo Nɛ Ukraist Gáā Lé Ɔcɛ́ a, Ujehofa géē le mafu lɛ eyeeye ku ācɛ ɛ ka ó cika néē cika ō gba ɔ ɛ̄gbā. (Mafú 20:​7-10) Ɛpleeko ɔɔma, “ācɛ kú ipú ɛcɛ ā géē jé odée nɛ̄ɛ̄nɛ̄hi lɛyíkwu ɔfú kú Óndú ā ɛ́gɛ́nɛ̄ éŋkpɔ̄ gē mu ísu nɛ̄ɛ̄nɛ̄hi ā.” (Uháb. 2:14) Ó géē wɛ ɔdā eeye nɛɛnɛhi eko nɛ ɛjɛɛji ācɛ géē cɛtra Ujehofa ɔwɛ nōo cika lɛ ɔ ɔkwɔɔkwɛyi a! w25.01 7 ¶15-16

Ɔdi gáā lɔfu ta ācɛ Uhibru nōo wɛ Ācɛ O Yɛce a abɔ kéē lɔtu o ya ŋmo néē yɔ i má a? Ɔcotɛhɔ Upɔlu jé ka é cɛgbá ō bi eyī olɔhi le má unwalu néē yɔ i má a. Ohigbu ɛnyā, ó lɛ ɔ ta uwa eyī peee ka eko duuma nɛ Ācɛ O Yɛce Ukraist gē ma o ya ŋmo, Ɔwɔico lɔfu bi ɔɔma le nwu uwa ɛlā ocɛgbá. É lɔfu nwu amāŋ ya lɔhi fiyɛ ipu auce ō ya nōo he Ujehofa ɔtu a. Oŋma lɛ ō lɛ ɔtu ku uwa kwu aɔdā olɔhi nōo géē bɛɛcɛ ŋma ɛdɔ o ya ŋmo ɛgɔɔma a, ó géē tɔɔtɛ fiyɛ lɛ ācɛ Uhibru nōo wɛ Ācɛ O Yɛce Ukraist a ō lɔtu. (Uhíb. 12:11) Upɔlu ta ācɛ Uhibru nōo wɛ Ācɛ O Yɛce Ukraist a ɔtu kwu ɔtu kéē le ɔtu ku uwa ya ekponu fiyɛ ō lɔtu unwalu néē yɔ i má a. Ɔcotɛhɔ Upɔlu wɛ ɔcɛ nōo lɔfu tu ɛnɛɛnɛ ukɔ́ lɛyikwu ō lɔtu ku o ya ŋmo. Gbɔbu ɛɛ kóō je piya Ɔcɛ O Yɛce Ukraist a, ó ya Ācɛ O Yɛce Ukraist ŋmo nɛɛnɛhi klla má ɛgɛ néē ya ɛlā mla uwa ɔwɛ obɔbi lɛ a. Ó klla jé ɛgɛ nɛ ɔcɛ lɔfu lɔtu o ya ŋmo a. Daama, ó má ɛdɔ ku o ya ŋmo ɛyɛɛyɛyi igbihi nɛ ó je piya Ɔcɛ O Yɛce Ukraist a.—2 Ukɔ́r. 11:​23-25. w24.09 12-13 ¶16-17

Abɔ eko gē gla ɛ̄cī doodu a, uklɔ ku ɔna ō ta ku alɔ a gē cɛgbá tōōtɔ̄ɔ̄. Ɔdiya a? Ohigbu ka eko i yɔ nwune gbɔbu ɛɛ ku oŋmɛyi a kóō wa gɛ ŋ. Leyi yɛ ɛlā nɛ Ujisɔsi ka taajɛ lɛyikwu uklɔ ku ɔna ō ta ɛpleeko ku amoomɛ nyā nōo yɔ ipu ɔkpá Umáki 13:10 a. Ɛgɛ nɛ ɔkpá ku Umátiyu ka lɛ a, Ujisɔsi ka ka é géē tɔɔna gā odoodu ɛcɛ a gbɔbu ɛɛ ku “eko nɛ̄ ɛcɛ í mɛ ā” kóō wa. (Umát. 24:14) Ɛlā ɔɔma lɛ ō ya mla eko nɛ ɛcɛ obɔbi ku Usetan nyā géē wa oŋmɛyi duudu a. Ujehofa lɛ “ɛ̄cī . . . ámāŋ eko” nɛ aɔdā nyā géē ya nōó gboji gɛ ŋ ma miya taajɛ ɛ. (Umát. 24:36; Ācot. 1:7) Ɛ̄cī doodu, alɔ gē tubla eko ɔɔma ajaajɛ. (Uróm 13:11) Jaa gbeeko nɛ ɛcɛ nyā géē wa oŋmɛyi a, alɔ géē gɔbu yɔ i tɔɔna. Má ɔka ocɛgbá nɛhi éyi nɛ ɛjɛɛji alɔ géē dɔka ō gbɛla lɛyikwu ɔ a: Ɔdiya nɛ alɔ gē tɔɔna ku ɔkoolɔhi a? Ohigbu ihɔtu nɛ. Eko duuma nɛ alɔ gē tɔɔna, alɔ gē mafu ihɔtu nɛ alɔ lɛ lɛ ɔkoolɔhi a, ihɔtu nɛ alɔ lɛ lɛ ācɛ, ofiyɛ duu a, ihɔtu nɛ alɔ lɛ lɛ Ujehofa mla iye ku nu a. w24.05 14-15 ¶2-3

Aɛ́nɛ́ mla aadā, aa ta ɔyi aa ɔtu kwu ɔtu kóō gbɛla lɛyikwu aɔdā nɛ Ujehofa ya a. Ɛ́nɛ́ mla adā, ɔdaŋ ku aa mla ɔyi aa yɔ i yɛ ɔwɛ ipɔlɛ amāŋ yɔ i yuklɔ ipu ɛhɔ ku aa, ta ɔ abɔ kóō má ɔwɛ ɛnɛɛnɛ nɛ ō má eyī ku aɔdā ōhī lɛ a, mla ɛgɛ nōó lɛ aɔdā alɛwa nɛ ō má eyī ku uwa wɛ ekponu a. Ɔdiya a? Ohigbu ka ɔwɛ nɛ ō má eyī ku uwa lɛ a, mafu ka ó lɛ ɔcɛ nōo ya uwa nōo jé odee klla jijeeyi nɛhi. Ocabɔ mafu, ó lɛ aɔdā alɛwa nɛ ō má eyī ku uwa gbla iyi uwa. Bɛɛka augalazi ōhī, aolo, aepu ku ɔcí, mla ikpɛyi ku ododo néē i hi ka u sunflower a. Ō má eyī ku ɛjɛɛji uwa wɛ ekponu, é le koolo amāŋ yoolo a. Ācɛ usayɛnsi klɔcɛ lɛyikwu ɛnyā nɛhi ihayi alɛwa ɛ. Ɔcɛ usayɛnsi éyi nōo lé ka u Nicola Fameli a ka, ka ɔdaŋ ku a lɛ ō má eyī ku aɔdā nɛ Ɔwɔico ya nōo le yoolo yoolo a gbaluka, a géē má aluka ekponu ipu uwa. Aubeke gē hi aluka a ka u Fibonacci sequence. w24.12 16 ¶7

Umosisi, Udefidi, mla Ujɔni lā ihayi alɛwa nōo gáā yɛ a. Ɔwɛ néē kē lā oyeeyi ku uwa a wɛ ɛyɛɛyɛyi kpanaa gwu ɔwɛ nɛ alɔ gē lā oyeeyi ku alɔ icɛ a. Amáŋ, ó lɛ ɔwɛ alɛwa nɛ alɔ lɛbɛɛka uwa a. É gba Ɔwɔico ɔkwɛyi a ɛ̄gbā, ɛgɔɔma nɛ alɔ kē yɔ i ya lɛ duu a. Bɛɛka uwa a, alɔ gē gbɔɔkɔ lɛ Ujehofa klla gē gbolo ce ɔ kóō ta alɔ abɔ mla ō tu alɔ ukɔ́. Bɛɛka acɛnyilɔ ɔɔma, alɔ kpɔtuce ka Ujehofa gē hɔha ce ācɛ doodu nōo lɛyitaajɛ lɛ ɔ a. Ohigbu ɛnyā, alɔ lɛyitaajɛ lɛ ɛlā amoomɛ nɛ acɛnyilɔ nōo kwu hilokplici ɛ nōo hayi kpaakpa nyā ka a, oŋma lɛ ō lɛyitaajɛ lɛ aíne ku Ujehofa. Ɔdaŋ ka alɔ lɛyitaajɛ lɛ Ujehofa, alɔ géē ya lɔhi ipu ɔdā doodu nɛ alɔ gē ya a. Alɔ klla géē lā oyeeyi opiyoo! Alɔ klla géē lɛ eeye oŋma lɛ ō ya ɔdā nōo he Adā alɔ nōo yɔ ɔkpanco a ɔtu, nōo géē hɔha ce alɔ fiyɛ ɛgɛ nɛ alɔ lɔfu leyice a.—Āfi. 3:20. w24.11 13 ¶20-21

Ipu ujɔ ku Ācɛ O Yɛce Ukraist ku eko aflɛyi a, é fu ayinɛ ōhī kéē wɛ ācɛ o ta anyakwɔcɛ ku ujɔ abɔ. (1 Utím. 3:8) Ó lɛbɛɛka uwa wɛ ācɛ nōo yuklɔ kóō “tá ācɛ abɔ” nɛ ɔcotɛhɔ Upɔlu kɛla lɛyikwu ɔ a. Ɛnyā le mafu peee ka ācɛ o ta anyakwɔcɛ ku ujɔ abɔ gē ya auklɔ ocɛgbá nɛhi, o ya ɛɛ ku anyakwɔcɛ ku ujɔ a kéē lɛ ɔtu ku uwa kwu ō nwu ɛlā mla ō ta ayinɛ ɔtu kwu ɔtu. Ocabɔ mafu, ó lɔfu wɛ ka ācɛ o ta anyakwɔcɛ ku ujɔ abɔ tabɔ ō ya Aɔkpiihɔ, amāŋ lɔfu wɛ ācɛ nōo tabɔ ō lá aɔdā néē cɛgbá ō bi le ya Aɔkpiihɔ nyā wɛɛcɛ a. Leyi yɛ ocabɔ ōhī ku uklɔ ocɛgbá nɛ ācɛ o ta anyakwɔcɛ ku ujɔ abɔ gē ya ipu ujɔ ku uwɔ a. (1 Upít. 4:10) É lɔfu je uklɔ lɛ uwa kéē leyi kwu ije ku ujɔ amāŋ ɛga nɛ ujɔ a gē tɔɔna, ō da abɔ ku ɛga ō yuklɔ ku alɔ lɛyikwu aɔkpá nɛ ujɔ a cɛgbá, ō leyi kwu aya ku audio mla uvidio, ō yuklɔ ku acocɛhɔ, amāŋ ō tabɔ ō teyi tu Agbla Ku Ajɔɔcɛ. Ɛjɛɛji auklɔ nyā cɛgbá o ya ɛɛ ku odee kóō yɔ i nyɔ mɛɛlɛ ipu ujɔ mla ipu uklɔ ku ɔna ō ta.—1 Ukɔ́r. 14:40. w24.10 19 ¶4-5

Ó géē tɔɔtɛ lɛ alɔ ō lɔtu unwalu duuma oligii amāŋ ɛnɛhi, ɔdaŋ ka alɔ bla ka Ujehofa yeeyi ka ó klla yɔ abɔɔ ō je otabɔ lɛ alɔ. Dama anu Lɔfu Fiyɛ Duu a, ó kē lɔfu je ɔfu nɛ alɔ cɛgbá ō lɔtu a lɛ alɔ. Ɛnyā gē ya ku alɔ lɔtu unwalu ku alɔ mla ɔtu ō ce. Eko duuma nɛ alɔ kē má ɛgɛ nɛ Ujehofa je otabɔ lɛ alɔ ɛpleeko nɛ alɔ yɔ i má unwalu nōo kóō le ligii a, alɔ lɔfu lɔtuce kpɔcii ka ó géē ta alɔ abɔ eko nɛ alɔ yɔ i má unwalu nōo gbɛ. Leyi yɛ aɔdā ɛpa nōo ya ipu oyeeyi ku Ɔcɛ́ Udefidi nōo ya kóō lɔtuce Ujehofa tōōtɔ̄ɔ̄ fiyɛ a. Eko nɛ Udefidi wɛ ɔcogbaala nōo wɛ ɛdrɔ a, ɔgwu mɛmla agaba eyeeye ku uwa lɛ alá ku adā nu je. Ipu āhɔ̄ ɛpa ɔɔma, Udefidi mafu ɔtu ō lɛ nu aɛ́bɛ́ a inya klla lɛ aalá a hɛta. Udefidi i gbɛla ka ó ya ɛnyā oŋma lɛ ɔfu ku nu ŋ. Ó jé ka Ujehofa je ɔfu lɛ ɔ ō ya lɛ a. (1 Usám. 17:​34-37) Ŋma lɛ ō gbɛla tu aɔdā nōo ya nyā, Udefidi lɛ ɔtu ō ce lɛ ka Ɔwɔico nōo yeeyi a géē lɔfu tu ɔ iye ɛcɔbu. w24.06 21 ¶5-6

Leyi yɛ ɔ ka é lɛ uwɔ higwu wa upati. A géē nyɔ? Ɔdaŋ ku á jé ɔcɛ nōo yɔ i higwu ku upati a amāŋ jé ōmiya nɛ ó lɛ lɛyikwu upati a ŋ, a géē cɛgbá ō da ɔ aɔka bɛɛka u: “Imi mla eko nyá néē gáā ya upati a? Ācɛ ɛmula gáā wa a? Ɔnyɛ gáā leyi kwu ɛgɛ nɛ odee géē nyɔ lɛ a? Ɔnyɛ lɔfu wa gla a? Ɔdi nɛ a miya ku ācɛ kóō ya upati ɔɔma a? É géē kɔ ejé olɔfu lɛ ācɛ?” Ohi ku aɔka nōo ba nyā géē ta uwɔ abɔ ō ya ōmiya ku ijeeyi. Igbihi nɛ a lɛ ɛjɛɛji ɛlā a jé, gbɛla lɔɔlɔhi tu āhɔ̄ a. Ocabɔ mafu, a gáā le jé ka ācɛ nōó gē lɛ ojilima ce ɔwɛ nɛ Ujehofa dɔka ku alɔ lā oyeeyi ku alɔ ŋ ma géē wa ōjila a, amāŋ é géē kɔ ejé olɔfu, amáŋ ó lɛ ɔcɛ duuma nōo gáā leyi kwu ɔ o ya ɛɛ ku ācɛ kéē hii gwa fiyɛ ɔfu ŋ. Á má ka upati ɔɔma géē je piya ɛga nɛ ācɛ lɔfu ya ɔdā duuma nōo he uwa ɔtu ŋ? (1 Upít. 4:3) Ɔdaŋ ku a lɛ ɛlá gbo tu ɛjɛɛji ɛlā nōo tɛɛma kwu āhɔ̄ nyā a, ó géē tɔɔtɛ gā uwɔ ō ya ōmiya ku ijeeyi. w25.01 15 ¶4-5

Oŋma lɛ ofula a, ó le tɔɔtɛ lɛ Ujehofa ō je íne obiya ku ācɛ nōo lɛ opiyabɔ ya a nya. Ó gē lɔnɔ nɛhi ō na ili nɛ inyi ɔnɔɔwa lɛ ɔ kwu. Amáŋ, Ujehofa bi aciije nyā le cɛ lɛ alɔ jé kpɔcii ka ó lɔfu na íne obiya ku alɔ peee, nōó gáā tɔɔtɛ ō má gla gɛ ŋ. É lɛ íne obiya gbla ule. (Umát. 18:​32-35) Ohigbu ɛnyā, ule ku alɔ gē je nwune tōōtɔ̄ɔ̄ eko duuma nɛ alɔ lɛ íne biya. Alɔ bi Ujehofa ule nɛhi! Amáŋ eko duuma nɛ Ujehofa kwu je ya alɔ ɛhi, ó lɛbɛɛka ó kwu ule nɛ alɔ bi ɔ ō gba a i nya duudu a. Ó gē bi alɔ ku alɔ le ule ku íne obiya nɛ ó kwu je ya alɔ ɛhi a gba gɛ ŋ. Ɛgɛ nɛ ɔcɛ gē gweeye eko duuma néē kwu ule nɛ ó bi a i ya ɔ ɛhi a, ɔwɛ ekponu ɔɔma, alɔ gē gweeye eko duuma nɛ Ujehofa kwu íne obiya ku alɔ i je ya alɔ ɛhi! w25.02 9-10 ¶9-10

Eko duuma nɛ ɛ́nɛ́ amāŋ adā kwu hilokplici, é géē lɔfu cɛgbá otabɔ ku ije amāŋ aɔdā ɔhá ŋma ɛgiyi ayipɛ ɔlɛ uwa, ayi alɛwa kē i gweeye ō je aɔdā nɛ ɛ́nɛ́ amāŋ adā uwa cɛgbá a lɛ uwa. (1 Utím. 5:4) Amáŋ ɛ́nɛ́ mla adā nōo lɛ ɔtu ce Ujehofa jé ka é géē lɛ eeye fiyɛ ɔdaŋ ka é ta ayipɛ ɔlɛ uwa abɔ ō kwu piya ācɛ nōo gē gba Ujehofa ɛ̄gbā, ikɔkɔ ō bi ipu ɔtu ō ma ayi ka é géē ya ije nwune igbihaajɛ ō bi le teyi kwu uwa a. (3 Ujɔ́n. 4) Oŋma lɛ ɛnɛɛnɛ ocabɔ ku uwɔ, nwu ayipɛ ɔlɛ uwɔ kéē kpɔtuce Ujehofa abɔ a yɔ i ta uwa abɔ kéē tutu ō teyi kwu ɛgbá ku abɔyi uwa a. Ŋma eko néē wɛ ɛdrɔ a, nwu uwa ka ō yuklɔ lɔfu lɔfu wɛ ɔdā nōo lɔhi nɛhi. (Aíit. 29:21; Āfi. 4:28) Abɔ é yɔ i jɛ a, ta uwa abɔ kéē ya lɔhi ipu inɔkpa. Aɛ́nɛ́ mla aadā lɔfu jila ɛlā má kéē má aukɔ́ ku Ubáyíbu, cɛɛ kéē bi ɔ le ta ayipɛ ɔlɛ uwa abɔ kéē ya ōmiya ku ijeeyi ku ɛgɛ néē géē gā inɔkpa gáā kwu a. Ɔdā nɛ aɛ́nɛ́ mla aadā cika ō bi ipu ɔtu a wɛ ō ta ayipɛ ɔlɛ uwa abɔ kóō tɔɔtɛ lɛ uwa ō ya ɛgbá ku abɔyi uwa, ka é klla lɛ eko ō bi le tɔɔna lɔɔlɔhi amāŋ ō gbɔbu uklɔ ku ɔna ō ta. w25.03 30-31 ¶15-16

Ayisáya ɛyi 65 kɛla lɛyikwu ɛgɛ nɛ Ujehofa ka ka oyeeyi géē lɛ lɛ ācɛ nōo yɔ ipu ajɛ ku ɛbɔ a. Akacɛ ɔɔma le ya jila eko aflɛyi ipu ihayi ku 537 Gbɔbu Lɛ Eko Ku Ukraist. Ɛpleeko ɔɔma, é lɛ ācɛ Ujiyu nōo ya opiyabɔ a hɛta ŋma ɔfiyɛ ipu éwo ku Ubabilɔn, é klla le cigbihi gā ɔlɛ uwa. Ujehofa lɛ ɔhā hɛ ce ācɛ ɔlɛ nu a, klla je otabɔ lɛ uwa kéē lɛ Ujerusalɛm igeli nōo le ta alacɛ a tugwo ɔwɛ nōo heyifuu kpɔ. Ó klla ta uwa abɔ kéē kwu agbliihɔ a i piya ɛga okpɔcii néē géē yɔ i gba Ujehofa ɛ̄gbā ipu ajɛ ku Isrɛlu kpɔ. (Ayis. 51:11; Usak. 8:3) Ō ya jila igbɔha ku akacɛ ku Ayisaya a gbɔɔ ɛpla ihayi ku 1919 Eko Ku Ukraist. Ɛpleeko ɔɔma, ācɛ nōo yɔ i gba Ujehofa ɛ̄gbā ɛpleeko ku alɔ nyā a le hɛta ŋma ɛlā ō nwu ɛkɛmgbɛ ku Ubabilɔn Nɛhi a. Igbihi ihayi ɔɔma, ajɛ ku ɛbɔ a gbɔɔ ō nyila gā ipu oduudu ɛcɛ a. Ācɛ o tɔɔna ɛlā ku Ajɔɔcɛ nōo lɛ ɔtu caca a lɛ aujɔ alɛwa kwaajɛ, klla mafu ɛnɛɛnɛ uce ō ya ku Ācɛ O Yɛce Ukraist. Acɛnyilɔ mla acɛnya nōo tɛtɛ wɛ ācɛ o ya ikpɛla klla lā oyeeyi ku aja ō gbo amāŋ ikpo ɔnyā ō ce a, kwu “pīya ācɛ ɛ̄yīpɛ̄ ā . . . nɛ̄ Ɔwɔicō yá kéē lɛbɛ̄ɛka anú abɔ̄yīnū ā.” w24.04 20-21 ¶3-4

Ipu éwo ōhī, adā amāŋ ɛ́nɛ́ amāŋ ɔcɛ o jikoko ŋma ipu apɔlɛ a lɔfu fu ɔcɛ lɛ ɔcɛ apɔlɛ a nōo yɔ i dɔka ɔba amāŋ ɔnyā ō lɛ a. Ó kē lɛ éwo ōhī, ācɛ apɔlɛ amāŋ aɔkpa gē dɔka ɔba amāŋ ɔnyā lɛ ɔcɛ a, cɛɛ é lɛ ōmiya ya ku ɔcɛnyilɔ mla ɔcɛnya a kéē lɛ iyi uwa má, o ya ɛɛ kéē má ɔdaŋ néē géē gbɔɔ ō jé iyi uwa ō lɛ iyi uwa lɛ. Ɔdaŋ ka ɔcɛ da uwɔ ō dɔka ɔcɛ nɛ ó lɔfu lɛ a lɛ ɔ, leyi yɛ ɔdā nɛ uwa ɛplɛɛpa dɔka a lɔɔlɔhi. Ɔdaŋ ku a gbɛla ka ɔcɛ éyi lɔfu wɛ obiye olɔhi lɛ ɔkpa ku uwɔ amāŋ ɔcɛ apɔlɛ ku uwɔ, ceyitikwu ō lɛ ɔcɛ ɔɔma jé lɔɔlɔhi. Ceyitikwu ō jé auce ō ya ku nu, ɛ̄nɛ̄ o kē cɛgbá fiyɛ duu a, ɔdaŋ ka ɔcɛ a lɛ ɛma olɔhi mla Ujehofa. Ɛma olɔhi ō lɛ mla Ujehofa cɛgbá fiyɛ ije, ɔkpá ō jé, ɛdɔ ɔcɛ nɛ ɔcɛ ɔɔma wɛ, amāŋ ɛdɔ apɔlɛ nɛ ó ŋma a. Bla, ka ɔyinɛ nɔnyilɔ amāŋ ɔyinɛ nɔnya nōó lɛ ɔba amāŋ ɔnyā ɛ ŋ ma, gáā cɛgbá ō ya ōmiya amoomɛ ɔdaŋ néē géē lɛ iyi uwa a. w24.05 23 ¶11

Alɔ lɔfu je otabɔ lɛ ācɛ ɛpa nōo yɔ i jé iyi uwa o ya ɛɛ kéē kwu iyi i lɛ, oŋma lɛ ɛlā nɛ alɔ gē ka amāŋ ka ŋ ma. Ekoohi, alɔ cɛgbá ō kwu iyi alɔ bi o ya ɛɛ ku alɔ hii kɛla fluflu ŋ. (Aíit. 12:18) Ocabɔ mafu, ɔtu lɔfu ya alɔ ō da ācɛ ɔhá ka ācɛ ɛpa gbɔɔ ō jé iyi uwa o ya ɛɛ kéē kwu iyi uwa i lɛ ɛ, amáŋ ācɛ nōo yɔ i jé iyi uwa o ya ɛɛ kéē kwu iyi uwa i lɛ a lɔfu dɔka ō da ācɛ ɔhá lɛyikwu ɔ abɔyi uwa a. Alɔ i cika ō ka awanda lɛyikwu ācɛ ɛpa nōo yɔ i jé iyi uwa o ya ɛɛ kéē kwu iyi uwa i lɛ, amāŋ ŋmo uwa okonu lɛyikwu ōmiya néē ya a ŋ. (Aíit. 20:19; Uróm 14:10; 1 Utes. 4:11) O ka tu ɔ, alɔ hii kɛla amāŋ da ɔka nōo géē ya ku ācɛ ɛpa nōo yɔ i jé iyi uwa o ya ɛɛ kéē kwu iyi i lɛ a, kéē gbɔɔ ō ŋwuleyikwu ō lɛ iyi uwa ŋ. Ɔdaŋ ka ācɛ ɛpa nōo yɔ i jé iyi uwa o ya ɛɛ kéē kwu iyi uwa i lɛ le miya ō hii gɔbu gɛ ŋ bɛɛ? Alɔ hii nyɔ gáā lɛ okonu tu ɛlā a, amāŋ gbɔɔ ō ŋmo ɔcɛ ɔhá a ɛpɔbi ŋ. (1 Upít. 4:15) Ɔdaŋ ka ācɛ ɛpa nōo yɔ i jé iyi uwa o ya ɛɛ kéē kwu iyi uwa i lɛ i gɔbu gɛ ŋ, alɔ hii hɛce ka é lɛ ōmiya obɔbi ya ŋ. Ikɔkɔ ɔɔma, ó wɛ kóō jé néē yɔ i jé iyi uwa a lɛ uklɔ ku nu ya—ó ta uwa abɔ kéē lɛ ōmiya olɔhi ya. Amáŋ, ó lɔfu wɛ ka ōmiya néē ya ɔɔma a lɔfu yɔ i kwu uwa iyē nɛɛnɛhi. Ohigbu ɛnyā, alɔ lɔfu dɔka ɔwɛ ɛyɛɛyɛyi nɛ alɔ géē je otabɔ lɛ uwa. w24.05 31 ¶15-16

Unwalu éyi nōo lɔnɔ fiyɛ duu nɛ alɔ lɔfu má a, wɛ eko nɛ ɔcɛ apɔlɛ amāŋ ɔkpa ku alɔ éyi nōo kwu alɔ ajaajɛ habɔ Ujehofa ta. (Aíjē 78:40) Ɛgɛ nɛ a yihɔtu ɔcɛ ɔɔma nɛhi lɛ a, ɛgɔɔma nōó gáā lɔnɔ tu uwɔ fiyɛ duu ō lɔtu āhɔ̄ ɔɔma a. Ɔdaŋ ku a má ɛdɔ āhɔ̄ okwiye ɔɔma jejee ɛ, ocabɔ ku ɛgɛ nɛ Usadɔku yɔ kwu Ujehofa gā ajaajɛ a lɛ ɔfu tu uwɔ iyē gla. Ó gɔbu yɔ kwu Ujehofa gā ajaajɛ, eko nɛ oklobiya ku nu Abiyata nōo kwu ɔ ajaajɛ a le miya ō hii yɔ kwu Ujehofa gā ajaajɛ gɛ ŋ ma. Ɛnyā ya eko nɛ ɔcɛ́ Udefidi le ba ō kwū a. Adonija ɔyinɔnyilɔ ku nu ceyitikwu ō kwu iyi nu i piya ɔcɛ́, naana nɛ Ujehofa dɔka ku Usolomɔn kóō wɛ ɔcɛ́ a. (1 Uklɔ. 22:​9, 10) Abiyata le miya ō je otabɔ lɛ Adonija. (1 Aɔ́cɛ́ 1:​5-8) Oŋma lɛ ō ya lɛ a, ó wɛ Udefidi mla Usadɔku foofunu nɛ Abiyata i yɔ kwu ɔ gā ajaajɛ ŋ ma nóó, amáŋ Ujehofa duu! Ipu ihayi ōhī, Usadɔku mla Abiyata yuklɔ ku acogwɛɛya tɔha lɔɔlɔhi.—2 Usám. 8:17; 15:29; 19:​11-14. w24.07 6 ¶14-15

Alɔ lɔfu lɔtuce kpɔcii kóō gɔbu ō leyi kwɛɛcɛ ō ta ojama, wɛ ɔdā nōo lɔhi lɛ alɔ fiyɛ duu eko doodu a. Eko duuma nɛ alɔ lɛ íne biya, alɔ lɔfu jɔɔnyɛ “abahi kú ɔdā olɔnyɛ kú íne ōbīya nɛ̄ ó gē gbojī ŋ́ mā,” amáŋ ɔdaŋ ku alɔ lā oyeeyi ku alɔ ɛgɛ nɛ Ujehofa dɔka a, alɔ géē lɛ eeye fiyɛ. (Uhíb. 11:25; Aíjē 19:8) Ɛnyā lɛ a ohigbu ka Ujehofa ya alɔ ō lā oyeeyi ku alɔ ɛgɛ nɛ ó dɔka a. (Ohút. 1:27) Ɔdaŋ ka alɔ lā oyeeyi nōo he Ujehofa ɔtu, alɔ géē jɔɔnyɛ ɔtu oyeŋee, ɛ̄cī éyi ó klla géē tɔɔtɛ lɛ alɔ ō lā oyeeyi opiyoo. (1 Utím. 6:12; 2 Utím. 1:3; Ujúd 20, 21) Ku ɛlā ɔkwɛyi a, “ɔkpíyē ā le gbagbafú.” (Umát. 26:41) Amáŋ ɛnyā i wɛ ku alɔ i lɛ otabɔ duuma ŋ nɛ ŋ. Ujehofa le tutu ō je ɔfu nɛ alɔ cɛgbá a lɛ alɔ. (2 Ukɔ́r. 4:7) Amáŋ leyi bi ɔ, ka “ɔfu nɛɛnɛhi” nōó lɛ ɛdɔ ŋ ma nɛ Ɔwɔico gē je a. Amáŋ aflɛyi, alɔ géē cɛgbá ō bi ɔfu ku abɔyi alɔ le ceyitikwu lɔfu lɔfu ō ya ojama lé. Ujehofa géē cila ɔkɔ ō gba ku alɔ, eko duuma nɛ alɔ ba ɔ ɛba kóō je ɔfu lɛ alɔ tōōtɔ̄ɔ̄ eko nɛ alɔ cɛgbá nu a. (1 Ukɔ́r. 10:13) Ii, mla otabɔ ku Ujehofa, alɔ lɔfu gɔbu yɔ i leyi kwɛɛcɛ ō ta ojama. w24.07 19 ¶19-21

Ɔcotɛhɔ Upɔlu da Utimoti nōo wɛ ɔnyakwɔcɛ ku ujɔ duu a aɛlā nōo yɔ ipu ɛga ku Ubáyíbu néē je ikpɛyi ɛlā ku alɔ ŋma a, kóō ya ācɛ obiya íne itala ipeyi “odúúdú ācɛ ohile” a. Ɔdi wɛyi ɛlā ku Upɔlu a? Upɔlu i yɔ i ka ka “odúúdú ācɛ ohile” a wɛ ɛjɛɛji ācɛ nōo yɔ ipu ujɔ a nóó. Ikɔkɔ ɔɔma, ó yɔ i kɛla lɛyikwu ācɛ ō ligii nōo jé lɛyikwu íne ō biya a. É lɔfu wɛ ācɛ nōo wɛ ijaali amāŋ ācɛ nɛ ɔcɛ nōo biya íne a da uwa lɛyikwu ɔdā nɛ ó ya a. Anyakwɔcɛ ku ujɔ géē da ācɛ nōo ba nyā foofunu ka é lɛ itala ya ɔcɛ nōo biya íne a ɛ. Ekoohi, ācɛ alɛwa ipu ujɔ lɔfu le jé ka ɔcɛ éyi lɛ íne biya nɛhi ɛ amāŋ é géē jé lɛyikwu ɔ. Ipu āhɔ̄ ɛgɛnyā, “odúúdú ācɛ ohile” a lɛ ō ya mla ɛjɛɛji ujɔ a. Ohigbu ɛnyā, ɔnyakwɔcɛ ku ujɔ éyi géē ya ɛlā ō ka tɛɛcɛ ipu ujɔ ka é lɛ itala ya ɔyinɛ ɛgɛnyā ɛ. Ɔdiya a? Upɔlu kahinii: “Cɛ́ɛ́ ká ācɛ o hile kéē yúufi” kéē nyɔ gáā biya íne nɛhi ŋ. w24.08 23-24 ¶16-17

Alɔ cɛgbá ō bi ɔdā alɛwa abɔ yɔ i ya ipu ɛ̄gbā ō gba ku Ujehofa jaa gā ajaajɛ. Ācɛ néē lɛ anɔ tu uwa ɛyi a, cɛgbá ō gɔbu ō leyi kwɛɛcɛ o ya ɛɛ ku Ujisɔsi kóō gáā “je” uwa ō gáā lā oyeeyi ɔkpanco nōo wɛ ule ku uwa a. (Umát. 24:40) É yɔ i leyice eko néē “géē túbá tɔ̄há” mla Ujisɔsi ɔkpanco a. Igbihi néē lɛ ɛfú ku Amagɛdɔn a kpo mɛ, é géē wɛ ɔnyā ku Ujisɔsi ipu omɛɛlɛ mɛɛlɛ ku Ɔyi Ala a. (2 Utes. 2:1) Eko nɛ Ujisɔsi géē wa i kɛpɔ a i gboji ō wa gɛ ŋ, amáŋ alɔ i cɛgbá ō yuufi ŋ. Ɔdaŋ ka alɔ gɔbu hayi kpaakpa, Adā alɔ nōo lɛ ihɔtu nōo yɔ ɔkpanco a géē je “ɔfú nɛ̄ɛ̄nɛ̄hi [nōó lɛ ɛdɔ ŋ]” ma lɛ alɔ, o ya ɛɛ ku alɔ “má ɛ́nyɔ́ . . . nɛ̄ [alɔ] géē bī háyi iyɔ̄bū Ɔyínɔ̄nyīlɔ kú Ɔ̄cɛ ā.” (2 Ukɔ́r. 4:7; Ulúk. 21:36) Ɔdaŋ ka alɔ lɛ eyiyoce ō gā ɔkpanco amāŋ ō lā oyeeyi opiyoo ipu ɛcɛ nyā, alɔ géē ya ɔdā nōo he Adā alɔ ɔtu ɔdaŋ ka alɔ lɛyitaajɛ lɛ ahɔ̄ ō pi nōo yɔ ipu aaciije ku Ujisɔsi a. Ohigbu ka Ujehofa gbonɛnɛ nɛhi a, ó géē “tá iyē kú [alɔ] tū ipú ɔkpá” ku oyeeyi a.—Udán. 12:1; Mafú 3:5. w24.09 24-25 ¶19-20

Ɛgɛ nɛ ɔcɛ nōo ta ɔkpá ku Aíjē Kú Ɛ̄gbā nyā ya a, awɔ abɔyi uwɔ lɔfu ya ɔwɛ obɔbi nɛ ɔtu yɔ i ya uwɔ lɛ a lé. Ɛgɛnyá a? Gbɛla lɛyikwu aɔdā olɔhi nɛ a lɛ a kwu ɔhā ku Ujehofa, ku a klla bla ka ācɛ nōó gē gba Ujehofa ɛ̄gbā ŋ ma i gē miyɛ otabɔ ku nu ŋ. Lɛ ācɛ nōó gē gba Ujehofa ɛ̄gbā ŋ ma, ō lā oyeeyi olɔhi wɛ ɔdā nōo cɛgbá lɛ uwa fiyɛ duu a, ohigbu ka é lɛ eyiyoce ku ɛcɔbu duuma ŋ. Amáŋ awɔ a, á lɛ ɛnɛɛnɛ ɛhi alɛwa ŋma ɛgiyi Ujehofa babanya foofunu ŋ, amáŋ ó cokonu ō je ɛnɛɛnɛ aɔdā alɛwa gā uwɔ ɛcɔbu. (Aíjē 145:16) Gbɛla lɛyikwu ɛlā nyā: Á gáā lɔfu jé kpɔcii ɛgɛ nɛ oyeeyi ku uwɔ gē yɛ i lɛ icɛ ɔdaŋ ku a gē yɛ i lɛ ōmiya ɛyɛɛyi ya ŋ. Amáŋ ó lɛ odee nɛ a lɔfu jé kpɔcii: Eko duuma nɛ a ya ōmiya ohigbu ihɔtu nɛ a lɛ lɛ Ujehofa mla ācɛ ɔhá a, a géē lɛ aɔdā nōo géē cɛ gā uwɔ wɛ ɔcɛ nōo lɛ eeye fiyɛ duu ipu oyeeyi a eko doodu. w24.10 27 ¶12-13