BUOKAN TE UTU | REIREINAIA ATAEI
Bukin Tera Bwa E Kakawaki te Wareware Irouia Ataei—Mwakoro 1: Wareware ke Mataku?
N aia tai ni kaakibotu natim, e nga riki ae ko tangiria bwa a na karaoia: a na mataku n taiani viteo ke a na wareware? E nga riki ae a kan ananaia: te tareboon ke te boki?
I nanon ririki aika bati ao a bati aomata aika a katikakinako man te wareware nakon te taamnei n te TV ao imwina nakon te mamataku i aon te intanete. E korea ae kangai Jane Healy n ana boki n 1990 ae Endangered Minds, “I aoni kawaina ao e nang toki raoi te wawareware.”
N taai akanne, ko bae n iangoia bwa e bon aki kona n toki te wareware. Ma ngkai imwin ririki aika bati, ao a a tia n noria taan reirei tabeman n aaba ake e bati kabonganaan iai rabakau aika boou bwa e a kekerikaaki rabakauia ni wareware rooro n rikirake.
N te kaongora aei
Bukin tera bwa e kakawaki te wareware irouia ataei?
E kammwakura te iango te wareware. N te katoto, ngkana ko wareka te karaki teuana, tera aron teini bwanaaia kaain te karaki? Aekakira teia? Aekakira tein te tabo? E kabwarabwarai bwaai tabeua te tia korea te karaki ma ake nikirana e riai te tia wareware ni kataamneia n ana iango.
E kangai te tina ae Laura, “Ngkana ti mataku n taiani viteo, ti a nori iai baika e kataamnei n ana iango temanna. E ngae ngke e kona ni kaunga anne, ma iai te bwai ae okoro n te wareware, bwa ko kataamnei ana taeka temanna n am iango.”
E karikirakei aroaro aika raraoi te wareware. Ngkana a wareware ataei, a karikirake iai aia konabwai n ota n te kangaanga ao ni kanakoraoia. A riai naba ataei ni kaatuua aia iango ngkana a wareware. Karaoan aei a karikirakei iai aroaro n aron te taotaonakinnano, te taubaang ao te nanoanga.
Te nanoanga? Eng! A kakoauaa taani kakaae tabeman a buokaki ataei ni warekan raoi te karaki n te aro ae karaurau bwa a na iaiangoi aia namakin kaain te karaki. Ao anne e kona ni buokiia ataei bwa a na kaotiota te nanoanga nakoia naake a kaitiboo ma ngaiia.
E ibuobuoki te wareware ni kaatuuan te iango. A wareware aomata nakoni birin aia wareware ao ni manga warekia riki ngkana e riai bwa a aonga n ota ana iango te tia korokaraki. Ngkana a karaoa anne, a na kai uringi riki baika a wareki ao ni kakabwaiaaki mai iai.—1 Timoteo 4:15.
E kangai te karo ae Joseph: “Ngkana ko wareware, ko kai iaiangoa riki iai nanon te rongorongo, ni kairekerekea ma te bae ko ataia, ao n iaiangoi reireiam mai iai. E aki kona ni kaungaaki te aeka n iaiango ae aron anne ni matakuakinan taian viteo.”
Te bwai ae kakawaki: E ngae ngke iai kakawakin taian viteo ma a kona natim n aki karekei bwaai tabeua ni maiuia man te wareware.
Ko na kangaa ni kaungaa te wareware
Moantaai ni karaoia. E kangai Chloe ae iai natina mwaane: “Ti wawareware nakoia natina man te tai are I bikoukouia iai ao ti teimatoa ni karaoa anne imwini bungiakia. Ti kukurei ngke ti botumwaaka ni karaoia. Ni waakinakon te tai ao e a riki bwa te bwai ae a kakaraoia ao ni kaakibotu naba iai.”
Ana boto n reirei te Baibara: “Ko a kaman ataa te koroboki ae tabu mangke te merimeri ngkoe.”—2 Timoteo 3:15.
Kaungaa te wareware ni mwengam. Karika mwengam bwa te tabo ae bebete iai te wareware n arom ni katauraoi booki ni wareware. E taekina ae kangai Tamara ae iai natina aika aman, “Kakaaei booki aika e na unga iai natim ni wareki ao kamenai booki i rarikin ana kainiwene.”
Ana boto n reirei te Baibara: “Reireina te teei ni kataneia n te kawai ae riai n nako iai, ao e na bon aki kitanna e ngae ngkana e a kara.”—Taeka N Rabakau 22:6.
Tiatiana kabonganaan te Intanete. E kaungaa karekean te tairiki teuana Daniel ae akea iai kabonganaani karaobwai aika boou. E taku teuaei: “Ti karekea ara tairiki teuana ae ti aki kabongana iai te TV e ngae naba ngke tii te taina n te wiki. E reke iai ara tai ni wareware ni kabane ke i bon iroura.”
Ana boto n reirei te Baibara: “Koaua raoi bwa baikara bwaai aika kakawaki riki.”—I-Biribi 1:10.
Katea te katoto. E kangai Karina ae te tina ae uoman natina aine: “Kamaiua am karaki n arom ni wareware nakoia natim ao n arom ni kaota kukureim n te baere ko warekia. Ngkana ko tatangira te wareware, a kona ni kakairi natim n am katoto.”
Ana boto n reirei te Baibara: “Teimatoa ni katabetabeko n te wareware i mataia aomata.”—1 Timoteo 4:13.
A na aki bane ataei n taatangira te wareware. Ma a kona natim ni karekea ungan nanoia man am kaungaunga. E karaoa ae bati riki nakon anne David ae uoman natina aine. E taku teuaei: “I wawareka te baere a warekia natiu ao anne ae I buokaki iai n atai baika a tatangiri ao e reke naba iai baika ti kona ni mamaroroakini. E tei ara kurubu ni wareware ae uarereke. E rangi ni kaunga!”