Te Taetaenikawai Ma Te Atataiaomata E Kauekei Iraorao Aika Raraoi
“A na raonaki ami taeka n te atataiaomata.”—I-KOROTE 4:6.
1, 2. Tera uaan ana taetaenikawai ma te atataiaomata te tari temanna?
E KARAKI ni kangai temanna te tari te mwaane: “N au tai n uarongorongo ao I a kaitiboo ma te mwaane temanna ae rangi n un n te aro are a ruru riana ma rabwatana. I kataia ni karaurau ni kaekaa man te Baibara, ma ai aron ae e a urarake riki. A un naba nakoiu buuna ma natina, ao I a ataia bwa I a riai ni kitania. I karaui nanoia kaain te utu aei bwa I roko ma te rau ao I kan nako naba ma te rau. I kaota I-Karatia 5:22 ao 23 nakoia are e mwaneweaki iai te tangira, te nimamannei, te taubaang ao te rau. Ao rimwi I a nako naba.”
2 “Rimwi riki, ngke I a manga kawari naba auti n iteran te kawai are teuana ao I a noriia kaain te utu aei n tekateka i matan aia auti. A weteai bwa N na kawariia. Ngaia are I a iango ao n taku: ‘Ai manga tera ngkanne?’ E taua te tiaeki n ran ae mwaitoro teuare te mwaane ao e kabwaroa nimau. E kabwaraa ana bure n arona ae kamatauninga ao e kamoamoaai naba ni korakoran au onimaki. Ti uaia ni maenako ma te nano ae itiaki.”
3. Bukin tera bwa ti riai n aki kariaia kaunakira irouia aomata?
3 N te aonnaba ae on ngkai ni kangaanga ao n angiin te tai, e a aki kona n tukaki iai kaitiboora ma aomata aika unun, ao ai uana naba n ara mwakuri ni minita. Ngkana e riki aei, e rangi ni kakawaki bwa ti na kaotiota “te nimamannei ao te karinerine ae bati.” (1 Betero 3:15) Ngke arona bwa e kauna nanona te tari are e a tia n taekinaki, n unin ao ni bangaomatan teuare ana auti te auti, e na bon aki kona ni bitaki aroaron teuaei ma tao e na rangi n un riki. Ma e reke ae riai ibukin ana taotaonakinnano ao ana taeka aika kaotiota te atataiaomata te tari aei.
Ti na Kanga n Taetaenikawai ma te Atataiaomata?
4. E aera bwa e kakawaki te taetaenikawai ma te atataiaomata?
4 E ngae ngkana ti taetaenikawai ma aika tiaki kaain te ekaretia ke aika kaaina, ke tao ara utu, ma e rangi ni kakawaki touani mwin ana reirei ni kairiri te abotoro Bauro ae kangai: “A na raonaki ami taeka n te atataiaomata ao n taoronaki.” (I-Korote 4:6) A rangi ni kakawaki aeka n taetaenikawai aika kakukurei ao aika riai aikai ibukini karekean te maroro ae riai ao te rau.
5. Tera ae e aki nanonaki n te maroro ae riai? Kabwarabwaraa.
5 E aki nanonaki n te maroro ae riai bwa ko na waekoa n taekin am iango ao am namakin ni kabane, ai moarara riki ngkana e maraki nanom. E kaotaki n te Baibara bwa kaotiotan unim n aki taubaang boni kanikinaean te mamaara ao tiaki te korakora. (Wareka Taeka N Rabakau 25:28; 29:11.) E a tia naba Mote, ae te aomata ae “nimamanei riki” nakoia aomata ake n ana bong, ni kariaia bwa e na un n aia karitei te natannaomata ae Iteraera ao ni kabwaka n neboa te Atua. E karaua raoi Mote ni kaota te baere e namakinna, ma e bon aki kukurei iai Iehova. Imwini kairaia I-Iteraera irouni Mote i nanon 40 te ririki, e a aki kariaiakaki iroun Iehova bwa e na kairiia nakon te Aba ni Berita.—Warekaia Iteraera 12:3; 20:10, 12; Taian Areru 106:32.
6. Tera ae nanonaki n te taetaenikawai ma te wanawana?
6 E kamoamoaaki n te Baibara kaotiotan te taubaang ao te wanawana ke te iangoraoi n ara taetaenikawai. “E kakai bure te aomata ae e bati n taetae; e wanawana ane e kainababu.” (Taeka N Rabakau 10:19, BK; 17:27) Ma e ngae n anne, e aki nanonaki n te wanawana bwa ko na aki bunra nanom. Ma e nanonaki iai te taetaenikawai ma “te atataiaomata,” ni kamanenaan newera n te aro ae kakamaiu ma tiaki n te aro ae kammaraki.—Wareka Taeka N Rabakau 12:18; 18:21.
“Te Tai ni Kainababu, ao te Tai n Taetae”
7. Aeka n namakin raa aika aki riai ni kaotiotaki, ao bukin tera?
7 Ngkai ti riai ni kaotiota te atataiaomata ao n rarawa n taetaenikawai n aki taubaang nakoia raora ni mwakuri ke aomata aika ti aki kinaia n ara mwakuri ni minita, ti riai naba ni karaoa anne n te ekaretia ao ni mwengara. E kona ni korakora uruakin ara onimaki, ara namakin ao marurungira ma aomata, ngkana ti waekoa ni kaotii unra n ara taetae ke n ara mwakuri n aki iangoa moa mwina. (Taeka N Rabakau 18:6, 7) Ti riai n taubaang mani kaotiotan namakin aika bubuaka, ake a riki man arora aika aki kororaoi. A bure taetaenikawai aika kamarakinano, te kakaniko, taeka aika kamatauninga ao te un n riribai. (I-Korote 3:8; Iakobo 1:20) A kona n urui iraorao aika rangi ni kakawaki ma aomata ao Iehova. E angareirei Iesu ni kangai: “Ane teimatoa n un iroun tarina, e kona n uotaki taekana nakon te boowi ni motikitaeka. Ma ane kabuakakaa tarina n taeka aika kamatauninga aika aki riai n taekinaki, e kona n uotaki taekana nakon te Boowi ae Rietata. Ma ane kangai nakon tarina: ‘Ko baba ao ko rangi ni buakaka!’ e kona n teweakinako n te ai are i Keenna.”—Mataio 5:22.
8. N ningai ae ti riai ni kaota raoi nanora, ao n te aro raa?
8 Iai tabeua kangaanga aika ti kona n iangoi bwa a tau ni maroroakinaki. Ngkana iai ana taeka tarim ke te bae e karaoia ae rangi n tabeaianga nanom iai n te aro ae ko a aki kona ni mwaninga taekana, tai kariaia rikiraken te riribai i nanom. (Taeka N Rabakau 19:11) Ngkana iai ae kauniko, taotaona moa nanom ao imwina karaoi mwaneka tabeua aika riai ibukin raoiakinan te kangaanga. E korea aei Bauro: “Tai kariaia unimi bwa e na ooaki ni bungin taai.” Kioina ngkai e teimatoa ni katabeaiangako te kangaanga anne, kaetia raoi ma te akoi n taina ae riai. (Wareka I-Ebeto 4:26, 27, 31, 32.) Maroroakinna ma tarim ni kaota raoi nanom ma te atataiaomata, ao uaiakina teimatoan ami iraorao ae nakoraoi.—Nakoaia Ibonga 19:17; Mataio 18:15.
9. Bukin tera bwa ti riai n taotaon moa nanora imwain raoiakinan ara kangaanga?
9 Ni koauana, ko riai n rinea raoi te tai ae riai. Iai “te tai ni kainababu, ao te tai n taetae.” (Te Minita 3:1, 7, BG) Irarikin anne, “e iangoa arona ni kaeka te aba nanon te aomata ae raoiroi.” (Taeka N Rabakau 15:28, BG) E bae naba n rangi n irekereke aei ma te tataninga ibukini maroroakinani kangaanga. Bwa maroroakinani kangaanga n te tai ae e rangi n rawawata iai temanna, e kona ni kakorakoraa riki te kangaanga, ma e bon aki raoiroi bwa ko na kawenemaanna.
E Karikirakei Iraorao Aika Raraoi Mwakuri n Atataiaomata
10. E kanga karaoani mwakuri n atataiaomata ni kanakoraoi iraorao?
10 Te taetaenikawai ma te atataiaomata ao te maroro n te aro ae riai, a buoka karekean iraorao aika rau ao e kateimatoai. Ni koauana, karaoan ae ti kona ibukini kanakoraoan ara iraorao ma aomata e kona ni katamaroaa arora ni maroro nakoia. Te biririmoa ni karaoi mwakuri n akoi ibukia raora n aroni kakaaean aanga n ibuobuoki, te anga bwaintangira ma nanora ni koaua ao karababaan ara mwamwannano, e kona naba ni karekea te maroro n akea te imamaakin. E kona naba n “ikoikotii iai mwaakaro n ai” i aon te aomata anne ao tao e na kona ni kaotii aroarona aika raraoi, ike e a bebete riki iai te maroro n akea te imamaakin.—I-Rom 12:20, 21.
11. E kanga Iakoba ni biririmoa n raoiakina ana kangaanga ma Etau, ao tera uaana?
11 E kakoauaa aei naba te baatua are Iakoba. E rangi n un irouna bwebwena are Etau, ngaia are e a birinako Iakoba n rawea maiuna ngke e taku bwa e nang tiringaki. Imwin ririki aika bati ao e a karairaki Iakoba. E otinako Etau ao ni butimwaeia n raonaki irouia mwaane aika 400. E tataroa ana ibuobuoki Iehova Iakoba. Ao imwina e karimoai ana bwaintangira nakon Etau aika nanai ni man aika bati. E koro bukin are e kantaningaia n ana bwaintangira akekei. Ngke a kaitiboo ao e a rangi ni marau nanon Etau n te aro are e a biri n rabwata Iakoba.—Karikani Bwaai 27:41-44; 32:6, 11, 13-15; 33:4, 10.
Kaungaia Aomata n Am Taetaenikawai ma te Atataiaomata
12. Bukin tera bwa ti riai ni bwaina te atataiaomata n ara taeka nakoia tarira?
12 A beku Kristian ibukin te Atua ma tiaki ibukia aomata. Ma e ngae n anne, ti boni kani karekea naba akoakira irouia raora n aomata. Bwainan te atataiaomata n ara taeka, e kona ni kabebetei tabeaiangaia tarira ao mwaanera. Ma te kabuakaka n te aro ae riao, e kona ni karawawatai riki tabeaiangaia tabeman ao ni karekea naba iangoan ae a a tia ni kabuaa akoaia iroun Iehova ke a tuai. Ngaia are ti bia maroroakin raoi baika a na kaungaia raora, ‘n ara taeka aika raraoi ibukini kateimatoaan te aba n aron ae kainnanoaki, bwa a aonga ni buokaki iai akana ongora.’—I-Ebeto 4:29.
13. Tera ae a riai n ururingnga unimwaane (a) ngkana a anga reirei ni kairiri? (b) ngkana a katauraoa aia reta?
13 A riai riki unimwaane n te ekaretia n “nimamannei” ao n tangira te nanai. (1 I-Tetaronike 2:7, 8) Ngkana a riai n anga reirei ni kairiri unimwaane, tiaia boni karaoana ma “te nimamannei,” e ngae naba ngkana a taetae ma ake “a rarawa.” (2 Timoteo 2:24, 25) A riai naba unimwaane n te ekaretia ni bwaina te atataiaomata ni kaotan nanoia n te reta ngkana e riai, n reitakia ma te rabwata n unimwaane teuana ke tao te aobiti n tararua teuana. A riai ni kaotiota te akoi ao te wanawana n aron ae boraoi ma ae ti warekia ni Mataio 7:12.
Kamanenaan te Taetaenikawai ma te Atataiaomata n te Utu
14. Tera te reirei ni kairiri are e angania buumwaane Bauro, ao bukin tera?
14 Ti kai iangoia bwa e uarereke rotakibuakaia aomata n ara taeka, n tein ubura ao ni kakammwakurini bwain rabwatara. N te katoto, tabeman mwaane a aki rangi n iaiangoa rotakia aine n aia taeka. E taku temanna te tari te aine, “I rangi ni maaku ngkana e mwangaingai buu nakoiu.” E rangi n rotakibuaka riki te aine nakon te mwaane n taeka aika karawawata, ao e kona ni wenemaan rotakina iai. (Ruka 2:19) A rangi ni koaua riki taeka aikai nakon te aine ngkana a taekinaki nakoina iroun ae e tangiria ao ni kani karinea. E anga te reirei ni kairiri ibukia buumwaane Bauro ae kangai: “Teimatoa n tangiriia buumi ao e na aki korakora unimi nakoia.”—I-Korote 3:19.
15. Kaikonaka bukin riain te buu te mwaane n akoa raoi buuna.
15 Ni kaineti ma aei, e kabwarabwaraa te tari ae te buu te mwaane ae mwaatai n aron te tekateka n taanga ni mare, bwa e riai te mwaane n akoa raoi buuna kaanga “te mwangko ae mamaara riki.” E taku: “Ngkana ko taua te mwangko te kiraati ae rangi ni kakawaki mani kai uruaki, ko aki riai ni buritia bwa e kona ni kina. E ngae naba ngkana tao e a manga karaoaki, ma e na teimatoa n oti kinana. Ngkana e kabonganai taeka aika rangi ni karawawata te buu te mwaane nakoni buuna, a kona ni kammaraka buuna. E na kona ni karika te bwai ae kaanga te kina ae teimaan i nanon tekatekaia.”—Wareka 1 Betero 3:7.
16. E na kanga te buu te aine ni katea ana utu?
16 A kona naba ni kaungaaki mwaane ke ni bwara nanoia n aia taeka aomata, n ikotaki naba ma aia taeka buuia. E rangi n ‘onimakinaki’ te “ainenuma ae nanowanawana” irouni buuna bwa e tabeakin raoi ana namakin buuna, n aron ae e tangiria naba te aine bwa e na karaoaki nakoina. (Taeka N Rabakau 19:14, BG; 31:11, BG) Ni koauana, e kona ni korakora rotakia kaain te utu iroun te buu te aine n te aro ae raoiroi ke ae buakaka. “A bane aine aika rabakau ni katei aia auti: Ma te aine ae nanobaba e kabwaka ana auti ni baina.”—Taeka N Rabakau 14:1, BG.
17. (a) Tera aroia rooro n rikirake n taetae nakoia aia karo? (b) Tera aroia aika ikawai riki n taetae nakoia rooro n rikirake, ao bukin tera?
17 N aron naba anne, a riai kaaro ao naati n taetaenikawai i marenaia ma te atataiaomata. (Mataio 15:4) Ngkana ti taetae nakoia rooro n rikirake, e na ibuobuoki te iangoraoi n totokoa ‘karawawataaia’ ke ‘kaunaia.’ (I-Korote 3:21; I-Ebeto 6:4) E ngae naba ngkana e riai anganakia naati te reirei ni kaetieti, ma a riai kaaro ao unimwaane n te ekaretia n taetaenikawai nakoia ma te karinerine. Bwa ni karaoan aei irouia aika ikawai riki, e na bebete ngkanne irouia rooro n rikirake kaetani kawaia ao kateimatoaan aia reitaki ma te Atua. E rangi n raoiroi riki anne nakon ae a na noria bwa e a taraa ni bane ara anga n ibuobuoki nakoia ike a a kona naba n iango n aron anne. A bae n aki uringi reirei ni kairiri nako ake a anganaki rooro n rikirake, ma a na bon uringi aroia tabemwaang n taetaenikawai nakoia.
Taekinani Baika Raraoi Man te Nano
18. Ti na kanga ni katoki ara iango ma ara namakin aika kammarakira?
18 Taotaonan te un e aki nanonaki iai tii kaotan te mata n nimamannei. E riai ni bati riki ae nanonaki n uaiakinan tiara nakon ae tii te kakorakora n taotaonani marakin nanora. Ti kona n rawawata riki, ngkana ti kataia n teimatoa n taraa n nimamannei ma ti a rangi n urarake. Titeboo raoi anne ma taonani bureikin te kaa ma ana bentin n te tai ae tii teuana. E na kona n rotakibuaka iai te kaa ao ni karika te uruaki nako iai. Ngaia are tai kaikoa unim ao ni karebwetaua rimwi riki. Tataroa ana ibuobuoki Iehova bwa e na katoka unim. Kariaia taamnein Iehova bwa e na bita am iango ma nanom bwa a na boraoi ma nanona.—Wareka I-Rom 12:2; I-Ebeto 4:23, 24.
19. Baikara mwaneka aika kona ni buokira bwa ti na aki taetae ma te un nakon temanna?
19 Karaoi mwaneka tabeua aika a na buokiko n taotaona nanom. Ngkana ko namakinna bwa ko a rangi n un ao e ririkirake i nanom, e na bae n ibuobuoki riki ngkana ko kitanna moa teutana te tai, ao n raoiakina moa nanom. (Taeka N Rabakau 17:14) Ngkana e a manga moanna n un te aomata are ko taetaenikawai ma ngaia, kakorakorako riki n taetae ma te atataiaomata. Uringa aei: “E raira nako te un te kaeka ae nimamanei: Ma e karika te un te taeka ae kananomaraki.” (Taeka N Rabakau 15:1, BG) A kona ni kaurarakea te un taetae aika kammaraki ke ni kamaamaa, e ngae naba ngkana e maroroakinaki n te bwanaa ae nimamannei. (Taeka N Rabakau 26:21) Ngaia are ngkana e kataaki am taotaonakinnano n te bwai ae riki, bwaina ‘te iremwe n taetae, ao te iremwe n un.’ Tataroa taamnein Iehova bwa e na buokiko n taekini baika raraoi ao tiaki aika bubuaka.—Iakobo 1:19.
Kabwarabure ma Nanom ni Koaua
20, 21. Tera ae kona ni buokira ni kabwarai aia bure raora, ao e aera bwa ti riai ni karaoa anne?
20 E kananokawaki bwa akea i buakora ae kororaoi ni bweena newena. (Iakobo 3:2) N aki ongea karaoan aia kabanea ni kona, a boni kona naba kaain te utu ao tarira ma mwaanera n te onimaki ni kammarakira n taai tabetai n aroia n taetae n aki iango moa. N oneani mwin ae ko na un, kakaaea moa bukin taekinan te bwai ae a a tia n taekinna. (Wareka Te Minita 7:8, 9.) Te koaua bwa a karawawataaki, a maaku, a aki marurung raoi ke tao a kabokorakora ma kangaanga tabeua ake a kona n noraki ke ake a raba?
21 A aki karekei aonara baikai bwa ti na rangi n un. Ma ataakini bukin rikini kangaanga aikai iroura e kona ni buokira n ota ngkai a kona aomata n taai tabetai n taekin ao ni karaoi baika aki riai, ao ti a kona iai ni kabwarai aia bure. Ti a bane n tia n taekin ke ni karaoi baika kammarakiia tabemwaang, ao ti kantaningaia bwa a na bon atataiaomata nakoira ni kabwarai ara bure. (Te Minita 7:21, 22) E taku Iesu bwa ngkana ti tangira te Atua bwa e na kabwarai ara bure, ti riai ni kabwarai aia bure aomata. (Mataio 6:14, 15; 18:21, 22, 35) Ngaia are ti riai ni waekoa ni kabwarai ara bure nakoia raora ao ni kabwarai naba aia bure, ngkanne ti a kateimatoa iai te tangira are “te bwai ni kabaebae ae katiteuanaia aomata n te aro ae kororaoi” n ara utu ao n te ekaretia.—I-Korote 3:14.
22. Bukin tera bwa e rangi ni manena ara kakorakora n taetaenikawai ma te atataiaomata?
22 E taraa n ririkirake ni kangaanga kateimatoaani kimwareireira ao katiteuanaakira, bwa e a kaania tokina te waaki ae ngkai n te aonnaba ae bati iai te unun. Maiuakinani booto n reirei aika n Ana Taeka te Atua a na buokira ni kamanenai newera n taekinan ae raoiroi ao tiaki ae buakaka. Ti na karekei iraorao aika rau riki n te ekaretia ao n ara utu, ao e na kaotiotaki raoi n ara katoto nakoia aomata taekan ‘Atuara ae kukukurei’ ae Iehova.—1 Timoteo 1:11.
Ko Kona ni Kabwarabwaraa?
• Bukin tera bwa e kakawaki rinean te tai ae riai ibukini maroroakinani kangaanga?
• Bukin tera bwa a riai kaain te utu n taetaenikawai n taai nako i marenaia ma “te atataiaomata”?
• Ti na kanga n totokoi taekinani baika kammaraki?
• Tera ae kona ni buokira bwa ti na kabwarai buure?
[Taamnei n iteraniba 25]
Raoiakina moa nanom ao imwina kakaaea te tai ae riai ibukin te maroro
[Taamnei n iteraniba 26]
E riai n taetae ma te nimamannei te mwaane nakoni buuna