Antai Kristian ni Koaua?
“E WAAKINAKI te Aro ni Kristian tii ngkana e kairaki aia reirei ao aia mwakuri aomata n ataakin Iesu Kristo.” Anne ana taeka te tia rabakau i aon te Aro ae te I-Tiwiteran ae Hans Küng n te boki ae On Being a Christian, ni kamataataa te koaua aei: E na iai te Aro ni Kristian tii ngkana a maiuakini ana reirei Iesu aomata ma nanoia ni koaua.
Ma tera arona, ngkana a taku aomata ke botaki bwa taan rimwin Kristo ngaiia, ma ni koauana a aki maiuakini ana reirei Iesu? E bon taekinna naba Iesu bwa a na mwaiti aika a na taku bwa Kristian ngaiia. Ane a na taekin mwakuri aika kakaokoro ibukin kakoauaan ae a toro irouna ni kangai: “Tiaki ti taetae ni burabeti n aram? ao tiaki ti kanakoia taimonio n aram? ao tiaki ti karaoi kakai aika bati n aram?” Ma tera ana kaeka Iesu? E kaota ana motiki-taeka aika katekenano n ana taeka aikai: “I bon aki ataingkami ma ngkoa: naako mai Rou, ngkami aika kam kakaraoa ae buakaka.”—Mataio 7:22, 23.
Ai matoa ra te kauring aei nakoia akana a “kakaraoa ae buakaka” ake a taku bwa a ririmwin Iesu! Iangoi ana kaetieti Iesu aika uoua ngkai, aika a riai ni kaakaraoi aomata ngkana a na kinaaki irouna bwa Kristian ni koaua ao a na aki atongaki irouna bwa taani kaakaraoa ae buakaka.
“Ngkana Kam i Tangitangiri”
Aio ana kaetieti Iesu teuana: “I anganingkami te tua nabangkai, ba kam na i tangitangiri; n ai arou ngke I tangiringkami, ba kam na i tangitangiri naba. Ane a na ataingkami aomata ni kabaneia ba au reirei ngkami n aei, ngkana kam i tangitangiri.”—Ioane 13:34, 35.
E tangiriia taan rimwina Iesu bwa a na kaotiota te tangira ni koaua i marenaia ao nakoia aomata ni kabane. A mwaiti Kristian aika kakororaoa anne rinanon tienture aika mwaiti ni menan Iesu i aon te aba. Ma tera aroia angiia botaki n Aro ake a taku bwa a tei ibukin Kristo? A kinaaki ibukin aroaroia n tangira man rongorongoia ma rimoa? A bon aki. Ma n onean mwin anne, a a tia ni kairi buaka aika mwaiti kurikuri ma kairiribai, ike a a tiinako iai raraaia aomata aika aki bure.—Te Kaotioti 18:24.
E koaua bwa anne aroia mangkekei ni karokoa ngkai. A kaira te tiritiri ae korakora are riki ni buaka aika uoua aika kabutaa te aonnaba i nanon te ka-20 n tienture, botannaomata aika a taku bwa Kristian ngaiia. N taai aika a tibwa nako, a kairaki naba waaki ni boutoka ibukin tiringakiia kaain te reeti teuana i Rwanda n 1994, irouia kaain Aaro ake aongkoa Kristian. E korea ae kangai Desmond Tutu ae te akebikebo ngkoa n te Aro n Anglican: “Te koraki aika a tiritiri i marenaia n te aro ae moan te iowawa aei, bon aomata aika titeboo aia onimaki. Angiina boni Kristian.”
“Ngkana Kam Botumaka n Taua Au Taeka”
E kabwarabwaraa te kauoua ni kaetieti ibukin kinaakin te Aro ni Kristian ni koaua Iesu ngke e kangai: “Ngkana kam botumaka n taua au taeka, ao bon au reirei ni koaua ngkami iai; ao ane kam na ata te koaua, ao e na kainaomataingkami te koaua.”—Ioane 8:31, 32.
E kaantaningaia taan rimwina Iesu bwa a na botumwaaka n tauu ana taeka, ae nanona, bwa a na tou mwin ana reirei. Ma n onean mwin aei, e taekinna te tia rabakau i aon te Aro ae Küng bwa “e a rikirake butimwaean iango n Erene” irouia taan reirei n Aaro aika a taku bwa a toua mwin Kristo. A onea mwin ana reirei Iesu n reirei tabeua n aron aki-mamaten te taamnei, te burikatorio, taromaurian Nei Maria, ao kateaia aomata bwa mataniwin aia Aro. A riki reirei aikai mairouia Aaro ni beekan ao taan rabakau ni karekeiango.—1 I-Korinto 1:19-21; 3:18-20.
A karina naba te reirei ae e aki kona n reke te ota iai ae te Temanna-n-teniman taan reirei n Aaro, ike a a karietataa iai Iesu nakon te nakoa ae e aki roko n te taekinna. Ao man te reirei anne, a anai iai nanoia aomata man taromaurian teuare e aki toki n taekinna Iesu bwa e riai n taromauriaki, are bon Tamana ae Iehova. (Mataio 5:16; 6:9; Ioane 14:28; 20:17) E korea ae kangai Hans Küng: “Ngke e taekina te Atua Iesu, e nanona Atuaia ngkoa baatua ake Aberaam, Itaaka ao Iakoba: Ae Iawe . . . Iroun [Iesu], Teuare bon tii temanna, ae tii ngaia te Atua.” Iraman ni boong aikai, aika a ataia bwa Atuan ao Taman Iesu bon Iawe ke Iehova, ae anne koreana naba teuana n te taetae ni Kiribati?
A a bon tia mataniwin Aaro ni kakeaa bongan ana kaetieti Iesu are, ti na tei i nuka ni kaineti ma aia waaki n tautaeka aomata. E taekinna te tia koro-rongorongo ae Trevor Morrow, bwa n ana tai Iesu, e riki Kariraia bwa “nibwan te nano n reeti.” A mwaiti I-Iutaia ake a nano n aba ake a buaka ibukin inaaomataia n rinea oin aia tautaeka ao ni waakin aia Aro. Te koaua bwa e tuangia taan rimwina Iesu bwa a na irekereke ma aeka ni bo-ni-buaka aikai? E aki. Ma ni kaitaraan aei, e taku nakoia: “Tiaki ana bwai te aba ngkami.” (Ioane 15:19; 17:14) N onean mwin are a na nene n tei i nuka mataniwin Aaro, a karikirakea te waaki are e kabwarabwaraa te tia koro-rongorongo ae kaain Ireland ae Hubert Butler, bwa “te reirei n te Aro ae kaungaa te buaka ao te irekereke ma te tautaeka.” E korea naba ae kangai, “N angiin te tai te Aro ni Kristian ae irekereke ma te tautaeka, e a riki bwa te Aro ni Kristian ae ingainga ni boutokoa naba te taanga ni buaka. Ao ngkana a karaoa aia boraraoi mataniwin Aaro ma mataniwin te tautaeka, e aki toki n reke ae ni kabooan mwin kakabwaia tabeua, e anga ana taeka ni katekeraoi te Aro nakoia ana taanga ni buaka te aba.”
A Kakeaa Bongan Iesu Taan Reirei ni Kewe
E a kaman kauring te abotoro Bauro ibukin te kekerikaki man te Aro ni Kristian ni koaua. E taekinna bwa imwin matena, ao “kameanti aika tiritiri” ake mai buakoia aomata ake a taku bwa Kristian ngaiia, a na “atongi baika bwaoua, ba a aonga ni katikiia taian reirei ri mwiia.” (Mwakuri 20:29, 30) A kona n “taku ba a ata te Atua,” ma ni koauana a “kaakea n aia makuri nako.” (Tito 1:16) E kauring n aron anne te abotoro Betero bwa taan reirei ni kewe a na “uoti taiani katei aika kamamate, [ao a] nang kaakea te Uea are kabooia.” E taku bwa aroaroia ae buakaka, e na kairiia aomata bwa a na ‘taetaebuakaa te kawai are te koaua.’ (2 Betero 2:1, 2) E taku te tia rabakau i aon te taetae n Erene ae W. E. Vine, bwa kakeaan Kristo n te aro aei, e nanona ae ko “kakewea te Tama ao te Nati, n arom ni kabwaouaa te koaua ao ni katabangaki reirei aika karuanikai.”
Tera aron Iesu nakoia aomata ake a taku bwa taan rimwina, ma a kabwaka ni “botumaka n taua [ana] taeka” ao n iri ana kaetieti tabeua ake e a tia n taekin? E kauring ni kangai: “Ane kaakeai i mataia aomata, ao Ngai I a manga kaakea naba i matan Tamau are i karawa.” (Mataio 10:33) Eng, e na aki kaakea te aomata ae kairua ribuakon ana kakorakora ni kakaonimaki. N te katoto, e ngae ngke e kakeaa Iesu te abotoro Betero tenua te tai, ma ngke e raraoma ao e a manga kabwaraki ana bure. (Mataio 26:69-75) Ma e ngae n anne, ao Iesu e kaakeaia aomata ke botaki aika boni kameanti ma a kunnikaiia ni kunin te tiibu, are nanona bwa a bakaea te rimwin Kristo, ma a teimatoa n rarawa nakon ana reirei. E taekina ae kangai Iesu ni kaineti ma taan reirei ni kewe aikai: “Ane kam na kinaia uakekei n uaaia.”—Mataio 7:15-20.
Rikiraken Kabwaouan te Koaua Imwin Mateia Abotoro
N ningai are a a moanna iai ni kakeaa Kristo Kristian ni kewe? Tii teutana te tai imwin maten Iesu. E a kaman kauring bwa ane e na waekoa Tatan te Riaboro n uniki “titania,” ke Kristian ni kewe i buakon “uita aika raraoi,” ke Kristian ni koaua, ake e uniki Iesu n ana mwakuri ni minita ngkoa. (Mataio 13:24, 25, 37-39) E kauring naba te abotoro Bauro bwa a a tia ni moana aia mwakuri taan reirei ni kewe n ana bong. E kaotia ae oin raoi kabwaouan ana reirei Iesu Kristo irouia, ibukina bwa akea i nanoia “tangiran te koaua.”—2 I-Tetaronike 2:10.
A riki ana abotoro Iesu Kristo bwa bwaai n tutuki ni kaitaraa kabwaouan te koaua ni kabane aia bong ni maiu. Ma imwin mateia abotoro, ao mataniwin Aaro a a kabongana “te mwaka ni kabanea ao . . . taiani kanikina ma kamimi ni kewe, ao . . . te mamana-te-aba ni kabanea are ana bwai te buakaka” bwa a aonga ni kairiia nako aomata aika mwaiti man taiani koaua ake e a tia n reiakin Iesu ma ana abotoro. (2 I-Tetaronike 2:3, 6-12) E korea ae kangai te tia rabakau ni karekeiango ae te I-Engiran ae Bertrand Russell, bwa imwin te tai ae aki maan ao e a bitaki te moan ekaretia ni Kristian nakon te botaki n Aro ae “e na mimi iai Iesu, ao Bauro naba.”
Manga Kaokan te Aro ni Kristian ni Koaua
E mataata raoi te koaua man te rongorongo. Ni moa man mateia abotoro, ao e aki kaotiotaki ana reirei Kristo ni waaki aika bati ake a karaoaki irouia Aro aika aongkoa Kristian. Ma tiaki nanon anne bwa e aki kawakina ana berita Iesu, are e na memena irouia taan rimwina “ni boongi ni kabane ni karokoa tokin aonaba.” (Mataio 28:20) Ti kona ni kakoauaa raoi bwa ni moa man taekinan taeka aikai irouna, iai aomata aika kakaonimaki ake a kariaia ‘ataakin Iesu Kristo [bwa e na] kairi aia reirei ao aia mwakuri.’ E a tia ni kawakina ana berita Iesu Kristo are e na boutokaia te koraki aikai ngkai a a tia ni kakorakoraia ni kaota te tangira, are kanikinaeaia Kristian ni koaua ao n teimatoa ni kakaonimaki nakon koaua ake a reiakini.
Irarikin anne, e berita Iesu bwa ni kabanean bongin te waaki i aon te aba ae ngkai, e na botiia taan rimwina aika kakaonimaki i nanon te ekaretia ni Kristian ae kinaaki raoi, ae e na kabongana ibukin kakororaoan nanona. (Mataio 24:14, 45-47) E a tabe ngkai ni kabongana te ekaretia anne bwa e na botiia ni kabane “te koraki ae uanao” aika mwaane, aine, ao ataei, “mai buakoia botanaomata ni kabaneia ma baronga ma natanaomata ma taian taetae,” ao e katiteuanaia i aan ana kairiri, ike a nang riki iai bwa “ti te nanaina” i aan ‘te tia kawakin tiibu ae tii temanna.’—Te Kaotioti 7:9, 14-17; Ioane 10:16; I-Ebeto 4:11-16.
Mangaia are tannako man katei ke botaki aika a a tia ni kabuakakaa aran Kristo ao ni kabuakakaa te aro ni Kristian ni koaua i nanon uangaa te ririki ngkai. Bwa ngkana ko aki, ao n aron are e tuanga te abotoro Ioane Iesu, e kona n ‘reke i roum bwaai ni kamamate ake kaina,’ ngkana e a karaoa ana motiki-taeka te Atua n te tai ae e a kaan. (Te Kaotioti 1:1; 18:4, 5) Kamatoaa nanom bwa ko na mena i buakoia te koraki ake e taekinia te burabeti are Mika, bwa “ni boong aika kaitira,” ao taan taromauri ni koaua ake a kaaina te Aro ni Kristian ni koaua, a na ongeaba nakon ana kaetieti te Atua ao a na “nakonako ni kawaina nako,” ae te taromauri ae itiaki are e a manga kaokaki. (Mika 4:1-4) A na kukurei taani boreetia te maekatin aei ni buokiko bwa ko na kona ni kinaia taan taromauri ni koaua.
[Taamnei n iteraniba 5]
Bukin tera bwa a aki ira te buaka Kristian ni koaua?
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
Soldiers, left: U.S. National Archives photo; Flamethrower, right: U.S. Army Photo
[Taamnei n iteraniba 7]
Aikai kaetieti ake e katei Iesu ibukia Kristian ni koaua, “Kam na i tangitangiri” ao “botumaka n taua au taeka.”