Kariaia Kairakim Iroun Te Atua Ae Maiu
“Rairaki nakon te Atua ae e maiu, are e karika karawa ma aonaba ma marawa ao kanoaia nako.”—MWAKURI 14:15, BK.
1, 2. Bukin tera ngkai e riai Iehova n ataaki bwa “te Atua ae e maiu”?
NGKE a a tia te abotoro Bauro ma Barenaba ni kamaiua temanna man aorakina, ao e a manga karaui nanoia kaain Rutetera Bauro ni kangai: “Kai bon aomata naba ngaira n ai aromi! Ti taekina nakoimi te Rongorongo ae e Raoiroi ba kam na kaki baikana akea maneia akanne, ao kam na rairaki nakon te Atua ae e maiu, are e karika karawa ma aonaba ma marawa ao kanoaia nako.”—Mwakuri 14:15, BK.
2 Bon te koaua bwa tiaki te bouannanti ae aki-maiu Iehova, ma “te Atua ae e maiu”! (Ieremia 10:10; 1 I-Tetaronike 1:9, 10) E boni maiu Iehova, ao irarikina, boni ngaia naba Nibwan maiura. “E angania aomata te maiu, te ikeike ao bai ni kabane.” (Mwakuri 17:25, BK) E tangiria bwa a na nakoraoi maiura ngkai ao nakon taai aika a na roko. E a manga taekinna Bauro bwa te Atua “e aki toki naba ni kaotiota oin taekana n ana makuri n akoi: e anganganingkami te karau ao te mari n taina; E kangaeingkami n te amarake ao e kaon nanomi n te kabaia.”—Mwakuri 14:17, BK.
3. Bukin tera ngkai ti kona n onimakina te kairiri are e anganira te Atua?
3 Tabeakinan maiura iroun te Atua e kaotia bwa ti riai n onimakina naba ana kairiri nakoira. (Taian Areru 147:8; Mataio 5:45) Tabeman a rawa ngkana a nora te kaetieti n te Baibara ae a aki rangi n ota raoi iai ke a taku bwa e taua inaaomataia n are a kani karaoia. Ma e ngae n anne, e kakoauaki bwa onimakinan ana kairiri Iehova e na karekei uaa aika raraoi. Iangoa te katoto aei: E ngae ngkana te I-Iteraera e aki ota n te tua ae tabuan ringakin rabwatan te bwai ae mate, ma e kakabwaiaki naba iai. Moani kakabwaiana, e na kaaniaki riki ma te Atua ae maiu n ana ongeaba iai; te kauoua, e na buokia ni kararoai taian aoraki.—Nakoaia Ibonga 5:2; 11:24.
4, 5. (a) Imwain aia tai Kristian, tera te babaire are e a tia n anga Iehova ibukin te raraa? (b) Ti kanga n ataia bwa ana babaire te Atua ibukin te raraa, a irekereke naba iai Kristian?
4 Ai bon tii te arona naba ma ana kairiri te Atua ni kaineti ma te raraa. E tuanga ngkoa Noa bwa a na aki kana te raraa aomata, ao n te Tua are roko imwina, e kaotia bwa tii teuana kabonganan te raraa ae kariaiakaki, ae ibukin kabwaran buure i aon te baonikarea. Ngke e anga tuua aikai te Atua, e katauraoa te anga teuana are e na kabongana iai te raraa n te aro ae moanibaan te raoiroi, are a na kamaiuaki iai aomata n ana kaboomwi Iesu. (Ebera 9:14) Eng, e anga te kairiri te Atua ae e kaotia iai bwa e tabeakini maiura ao marurungira. E korea ae kangai Adam Clarke, ae te tia rabakau i aon te Baibara ae maiu n te ka-19 n tienture, ngke e maroroakina Karikani Bwaai 9:4: “Te tua [nakon Noa] aei e mutiakinaki raoi irouia Kristian ake a mena i mainiku . . . E katabuaki kanakin te raraa n te Tua, ibukina bwa boni bannan te raraa ae na katutuaki ibukin aia bure aomata; e tabuaki naba kanakina n te Euangkerio ibukina bwa taekan te raraa iai, e riai ni kauringia aomata are e a tia ni katutuaki ibukin kabwaraan buure.”
5 Tao e iangoa te euangkerio ke te rongorongo ae raoiroi ae irekereke ma Iesu te tia rabakau aei. Te rongorongo anne e reitaki naba ma kanakoan Natin te Atua bwa e na mate ibukira, ao e na katutua raraana bwa ti aonga ni kona ni maiu n aki toki. (Mataio 20:28; Ioane 3:16; I-Rom 5:8, 9) Ana taeka te tia rabakau anne e irekereke naba ma te tua nakoia taan rimwin Kristo are a na rawa nakon te raraa.
6. Baikara kaetieti ibukin te raraa ake a anganaki Kristian, ao bukin tera?
6 E ataaki bwa te Atua e angania tibun Iteraera tuua aika bubua ma bubua mwaitiia. Imwin maten Iesu, ao a aikoa bae taan rimwina n te ongeaba n tuua aikai ni kabane. (I-Rom 7:4, 6; I-Korote 2:13, 14, 17; Ebera 8:6, 13) Ma imwin tabeua te tai, e a neborake te titiraki teuana ae irekereke ma te koaua ae kakawaki, ae taekan te korotobibiaki. A riai naba ni korotobibiaki aomata aika tiaki I-Iutaia, bwa e na kaotaki iai bwa a teimatoa ni mena i aan te Tua? E kaekaki te titiraki anne n 49 C.E. iroun ana rabwata n tautaeka te botaki ni Kristian. (Mwakuri mwakorona 15) A buokaki iroun taamnein te Atua abotoro ma unimwaane, n te aro are a noria bwa te korotobibiaki ae katauaki ngkoa n te Tua, e riai n toki n tokin te Tua. Ma e ngae n anne, bon iai naba nikiran kaetieti mairoun te Atua ake a riai n teimatoa n ongeaba iai Kristian. A korea ae kangai kaain te rabwata n tautaeka n aia reta nakoia ekaretia: “Nanon te Tamnei are Raoiroi, ma ngaira naba, ba ti na aki katokaa te uota i aomi ae rawawata riki, ma ti baikai aika riai; ba kam na rawa nakoni kareani boua, ma te raraa, ma maan aika a koonaki roroaia, ma te wene ni bure: ao ngkana tao kam kaokoroingkami mani baikai, ao kam karaoa ae kam na kabaia iai. Kam na mauri.”—Mwakuri 15:28, 29.
7. Tera aron kakawakin ‘te rawa nakon te raraa’ irouia Kristian?
7 E teretere bwa e katitebooa kakawakin ‘te rawa nakon te raraa’ ma ribaakin te wene ni bure ao taromaurian bouannanti, te rabwata n tautaeka. E kakoauaki iai kakawakin te kaetieti are katabuan kabonganan te raraa. Kristian aika a taromauri bouannanti ke a wene ni bure n akea te raraoma, “e aki reke uean te Atua i rouia”; ma “tibangaia . . . te mate are te kauoua.” (1 I-Korinto 6:9, 10; Te Kaotioti 21:8; 22:15) Nora te kaokoro iai: Aki-mutiakinan ana kairiri te Atua ibukin tabun te raraa e kona ni karekea te mate are akea tokina. Karinean ana karea Iesu e kona ni karekea te maiu are aki toki.
8. Tera ae kaotia bwa Kristian ake rimoa a kakaonimaki n ana babaire te Atua ibukin te raraa?
8 Tera ae a karaoia Kristian rimoa ae kaotia bwa a mutiakina ana babaire te Atua ibukin te raraa? Uringa ngkoa are e kangai Clarke: “E tabuaki naba kanakina n te Euangkerio ibukina bwa taekan te raraa iai, e riai ni kauringia aomata are e a tia ni katutuaki ibukin kabwaraan buure.” Rongorongon rimoa aika koreaki a kakoauaa ae a kakaonimaki raoi Kristian rimoa n tabeia anne. E korea ae kangai Tertullian: “Iangoi aroia aomata ake a roko n te tabo ni kamataku ake a mwangainrang ni kani moi ao a nim raraaia taani kakeru ae katutuaki . . . ao a uotia nako bwa aongkoa te bwainnaoraki ibukin te katikitiki.” E taku Tertullian bwa a kaakang raraa beekan, ma Kristian “a bon aki kona naba ni kana raraaia maan . . . Ngkana a kataaki Kristian, n anganaki tiaotiti aika onrake n te raraa. Ko na bae n ataia ae e tabuaki irouia.” Eng, e ngae ngke a kamaakaki n tuangaki bwa a na kamateaki, ma a bon rawa naba Kristian ni kana te raraa. E rangi ni kakawaki irouia ana babaire te Atua.
9. Tera riki ae nanonaki n te rawa nakon te raraa irarikin aki-kanakin te raraa?
9 Tao a kona n taku tabeman bwa e tabua kanakin ke nimakin te raraa te rabwata n tautaeka, ao e ribaa naba kanakin te iriko ae iai raraana i nanona, ke te amwarake ae renganaki ma te raraa. E koaua bwa boni ngaia anne ae moani katereterea te Atua n ana tua nakon Noa. Ao aia kaetieti abotoro a katereterea ae Kristian a na ‘rarawa naba nakoia maan aika a koonaki roroaia,’ are nanona bwa e tuai ni kanakoaki te raraa man irikoia. (Karikani Bwaai 9:3, 4; Mwakuri 21:25) Ma a ataia Kristian rimoa bwa e bati riki ae nanonaki iai. N taai tabetai e kanaki te raraa ibukin te bwainnaoraki. E taku Tertullian bwa beekan tabeman a kana te raraa ibukin katokan aorakia ae te katikitiki. Ao tao iai riki aanga tabeua are a kabongana te raraa iai aomata ibukin bwainnaorakiaia ke kamarurungan riki rabwataia. Mangaia are ngke a rarawa nakon te raraa Kristian, a nanonna naba bwa a aki kabonganaa ibukin bwainnaorakiaia. A kakaonimaki iai e ngae ngkana e a kurimaraa maiuia iai.
Kabonganan te Raraa bwa te Bwainnaoraki
10. Baikara aanga tabeua aika a kabonganaki irouia taokita ni kaineti ma te raraa, ao tera te titiraki ae wai mai iai?
10 E a rangi ni kakabonganaki te raraa ngkai ibukin bwainnaorakiaia aomata. Rimoa ao te raraa ae kakarinaki irouia aomata bon te raraa-ae-bwanin ae anaaki man rabwatan te aomata, ao e kawakinaki n te tabo teuana ni karokoa karinakina i nanon te aomata ae tao e ikoaki n te buaka. Imwina riki, a a kunea te anga taan rabakau are a kona ni kaokoroi iai mwakoron nako te raraa. Rinanon kabonganan mwakoro-n-raraa aikai, a a bati riki aomata aika kona ni bwainnaorakiaki n te raraa are anaaki. Tao temanna ae ikoaki e kona n anganaki te mwakoro-n-raraa ae te plasma, ao tao temanna e na anganaki taian red cell. Imwin te kakaae ae bati riki, e noraki bwa te mwakoro-n-raraa teuana n aron te plasma, e kona ni manga tibwatibwaaki nakon mwakorokoro-n-raraa aika uarereke riki, ake a kona ni karinaki irouia aomata aika mwaiti riki. E waaki nako te kakaae i aon aei, ao a a rikirake mwaitin aanga ake a kona ni kabonganaki iai mwakorokoro-n-raraa aikai. Tera ae e riai ni karaoia te Kristian ni kaineti ma kabonganan mwakorokoro-n-raraa aikai? Tao e a tia ni baireia bwa e na bon aki kariaia karinan te raraa irouna, ma ana taokita e kaumakia bwa e na butimwaea te mwakoro-n-raraa teuana ae tao te red blood cell. Ke tao e na tangiria ni kabonganai mwakorokoro-n-raraa ake a uarereke riki. E na kanga ni baireia te tia beku iroun te Atua bwa tera ae e na karaoia ni kaineti ma titiraki aikai, ngkai e ataia bwa e tabu te raraa, ao raraan Kristo bon te raraa ae e kororaoi te kakamaiu mai iai?
11. Tera te koaua ae boraoi ma aia rabakau taokita ae kamani bwainaki irouia taani Kakoaua?
11 E a rangi ni maan ngkai te tai imwin kaotan aia koaua Ana tia Kakoaua Iehova i aon aei. N te katoto teuana, a katauraoa te kaongora teuana ae boretiaki n te Journal of the American Medical Association (Nobembwa 27 1981; ao e a manga boretiaki n How Can Blood Save Your Life?, iteraniba 27-9).a Te kaongora anne e mwanewea bokin te Baibara aika Karikani Bwaai, Nakoaia Ibonga, ao Mwakuri. E kangai: “E ngae ngkai a aki kabonganai taetae n oo-n-aoraki kiibu aikai, ma taani Kakoaua a bon iangoia naba bwa e katabuakaki karinan te raraa-ae-bwanin, taian red blood cell, te plasma, taian white blood cell, ao taian platelet.” Te boki n reirei ae boretiaki n 2001 ae arana Emergency Care, e taekina ae kangai i aan te atu ae “Kanoan te Raraa”: “Kanoan te raraa boni mwakoro-n-raraa tabeua aika te plasma, taian white cell, taian red cell, ao taian platelet.” Ni kaineti ma koaua aikai, taani Kakoaua a rawa ni karina te raraa-ae-bwanin ke mwakoro-n-raraa aika aua aikai.
12. (a) Tera te koaua ni kaineti ma mwakorokoro-n-raraa ae e a tia ni kabwarabwaraki raoi? (b) E mena iia tabwaninin rongorongona?
12 E reitia ni kangai te kaongora anne: “Aia koaua taani Kakoaua e aki katinanikui kabonganan mwakorokoro-n-raraa n aron te albumin, te immune globulin, ao bwainnaoraki aika irekereke ma te hemophilia. Ma a riai taani Kakoaua n tatabemania nako ni baireia ngkana a na kabonganai bwaai aikai ke a na aki.” Ni moa man 1981, a mwaiti mwakorokoro-n-raraa ake a a tia ni kaokoroaki ma te raraa-ae-bwanin, ao a kabonganaki ibukin te bwainnaoraki. N aron anne, ao Te Taua-n-Tantani n te taetae n Ingiriti ae bwain Tun 15 2000, e taekin reirei n ibuobuoki ni kaineti ma aei i aan te atu ae “Titiraki Mairouia Taani Wareware.” Ibukin buokaia taani wareware aika mwaiti kurikuri ngkai, e a manga boretiaki riki te kaeka anne n iteraniba 19-21 n te maekatin aei. E taekin reirei ao rabakau aika raraoi aika ko na noria bwa a boraoi ma koaua aika kaman taekinaki n 1981.
Taben Mataniwin Nanom
13, 14. (a) Tera te mataniwinnano, ao tera ana mwakuri ni kaineti ma te raraa? (b) Tera te babaire ni kaineti ma kanakin te iriko are e angania Iteraera te Atua, ma tao baikara titiraki aika wai mai iai?
13 Reirei n aron aikai a kaatuua kakawakin kabonganan mataniwin nanom ngkana ko na karaoi am motinnano. Bukin tera? A ataia Kristian bwa a riai ni kakairi n ana reirei te Atua, ma e kainnanoaki te Kristian bwa e na karaoa oin ana babaire i aon bwaai tabeua. A riai ni kabongana iai oin mataniwin nanoia. Mataniwin nanon te aomata e kona n iaiangoi bwaai ma ni karaoi babaire aika raraoi aika a kona naba n irekereke ma te aroaro ni maiu ae riai. (I-Rom 2:14, 15) Ma n aron ae ataaki, e kakaokoro nako te mataniwinnano.b E taekinna te Baibara bwa a ‘mamaara mataniwin nanoia tabeman,’ are nanona bwa iai naba mataniwinnano aika korakora. (1 I-Korinto 8:12) E kakaokoro nako rikirakeia Kristian ni kaineti ma reiakinaia n ana taeka te Atua, otaia n ana iango, ao kamanenana ngkana a karaoi aia babaire ma aia motinnano. Iai te katoto ae kamataataa aei ae irekereke ma I-Iutaia ao kanakin te iriko.
14 E teretere n te Baibara bwa te aomata ae ongeaba iroun te Atua e na aki kana te iriko ae e tuai ni kanakoaki raraana. E rangi ni kakawaki te tua anne, mangaia are ngke a reke n te kangaanga ae kakaiaki tautian Iteraera rimoa ao a kana te iriko ae e tuai ni kanakoaki raraana, a rotaki iai n te bure ae rangi n rawawata. (Te Tua-Kaua 12:15, 16; 1 Tamuera 14:31-35) E ngae n anne, ma tao iai naba titiraki tabeua aika wai mai iai. Ngkana e kamatea te tiibu te I-Iteraera, maanra te tai are e anganaki are e na riai ni bane iai raraana ni waanako? E riai ni korea roroan te man bwa e aonga n nako raraana? E riai ni katinea te tiibu n te aro are e na mena atuna i nano? Maanra tinena ae riai? E na kanga ngkanne ni kanakoa raraan te kao ae bubura-kaei? E ngae ngke e kanakoaki raraana, ma tao e na iai te raraa teutana ae tiku i nanon irikona. E kona ni kana te iriko anne? Antai tabena bairean anne?
15. Tera ae a karaoia I-Iutaia tabeman ni kaineti ma kanakin te iriko, ma tera ana kaetieti te Atua iai?
15 Iangoia bwa tao te I-Iutaia ae kakaonimaki e kaaitara ma titiraki aikai. Tao e na iangoia bwa e raoiroi riki ngkana e aki kana te iriko ae kabooaki n te mwakete, n aron naba te I-Iutaia are temanna ae e na rawa nakon te iriko are e taku bwa e a tia ni kareanaki nakon te bouannanti. Tao I-Iutaia tabeman a na kana te iriko tii ngkana e karauaki ni kanakoaki raraana n te aro ae katauaki n aia katei.c (Mataio 23:23, 24) Tera am iango ibukin koaua aika kakaokoro aikai? Kioina ngkai e aki tua karaoan bwaai aikai te Atua, a riai I-Iutaia ni kanakoa aia titiraki i aon bwaai aikai ni kabane bwa a aonga ni baireaki taekaia irouia rabi? E ngae ngke e riiriki anne irouia I-Iutaia, ma ti kona ni kukurei bwa Iehova e aki tua bwa a na kakaaea kaekan aia titiraki taan taromauriia ni kaineti ma te raraa, n te aro anne. E anga te babaire ae tau te Atua ni kaineti ma kamateaia maan aika itiaki ao kanakoan raraaia. E aki angania kaetieti ni kamataata irarikin anne.—Ioane 8:32.
16. Bukin tera ngkai e kona ni kakaokoro nako aia iango Kristian tabeman ni kaineti ma butimwaean itinakia n te mwakorokoro-n-raraa ae uarereke ae anaaki man te mwakoro-n-raraa?
16 N aron are taekinaki ni barakirabe 11 ao 12, a aki butimwaea karinan te raraa-ae-bwanin Ana tia Kakoaua Iehova ke mwakoro-n-raraa nako ake aua n aron te plasma, taian red cell, taian white cell, ao taian platelet. Ma tera aron mwakorokoro-n-raraa aika anaaki man te mwakoro-n-raraa, n aron bwainnaoraki aika katauaki ibukin totokoan maninnaoraki ke buokan te aomata are e tenaki iroun te naeta ae boitin? (Nora iteraniba 20, barakirabe 4 n te maekatin aei.) Tabeman a taku bwa mwakorokoro-n-raraa aikai a karauaki ni karaoaki ni karokoa ae ai bon tiaki te raraa, ao ibukin anne a aikoa reke i aan te tua ae kangai, ‘rarawa nakon te raraa.’ (Mwakuri 15:29; 21:25; iteraniba 21, barakirabe 1) Bon tabeia bairean anne. Ma mataniwin nanoia Kristian tabeman e kaumakiia bwa a na rawa nakon aeka n raraa ni kabane (raraaia aomata ke man), n ikotaki naba ma mwakorokoro-n-raraa aika bingingi aika anaaki man mwakoro-n-raraa.d Tabeman riki a kona ni butimwaea itinakia n te bwainnaoraki ae karaoaki man te plasma protein ibukin totokoan te aoraki ke te boitin man te naeta, ma a kona ni manga rawa nakon mwakorokoro-n-raraa ake tabeua. Irarikin anne, bwainnaoraki tabeua aika anaaki man mwakoro-n-raraa aika aua a kona ni karaoa te mwakuri ae titeboo ma ana mwakuri te raraa-ae-bwanin, ao a kateimatoa naba maiun te aomata n aron te raraa, ao ibukin anne, angiia Kristian a na bon aki kukurei ni butimwaei bwaai aikai.
17. (a) A na kanga mataniwin nanora ni buokira ni kaekai titiraki aika ti kaaitara ma ngaai aika irekereke ma mwakorokoro-n-raraa? (b) Bukin tera bwa a kakawaki karaoan motinnano aika riai ni kaineti ma aei?
17 E kakawaki iaiangoan ae taekinaki n te Baibara ibukin mataniwin te nano, ngkana ti karaoi babaire ke motinnano aikai. Te moani mwaneka boni kakaaean ana Taeka te Atua, ao kaboraoan mataniwin nanom ma ngaia. E na tae nangim iai ngkanne ni kona ni karaoa te motinnano ae boraoi ma ana babaire te Atua, ao ko aki kainnanoa titirakinan temanna bwa e na bairea anne ibukim. (Taian Areru 25:4, 5) Ni kaineti ma mwakorokoro-n-raraa, a a tia tabeman n iango n aron aei: ‘E a bon nakon mataniwin nanou bairean aei, mangaia are e aki akaka bwa tera au baire ae N na karaoia.’ E aki raoiroi te iango anne. Tiaki nanona bwa e aki akaka te bwai teuana ibukina bwa a riai ni karaoa aia baire iai aomata n tatabemania nako ae boraoi ma oin mataniwin nanoia. E rangi ni kakawaki karaoan te motinnano ae raoiroi iai. Bukina teuana, bwa a kona n rotaki buaka iai aomata ake e kaokoro aron mataniwin nanoia nakoira. Ti kakoauaa anne man ana reirei Bauro ni kaineti ma te iriko are tao e kareanaki nakon te bouannanti ao imwina e kabooaki nako n te mwakete. E riai n taraia te Kristian bwa e na aki ‘urui mataniwinnano aika mamaara.’ Ngkana e kabwakaa ana onimaki temanna, ao ‘e kona ni karekea te kabuanibwai nakon tarina ane e a tia ni mate Kristo ibukina anne,’ ao e bure iai nakon Kristo. Mangaia are e ngae ngkai aomata nako a na boni karaoi oin aia motinnano ni kaineti ma mwakorokoro-n-raraa, ma a riai ni karaua raoi ni karaoi babaire aika riai.—1 I-Korinto 8:8, 11-13; 10:25-31.
18. E na kanga te Kristian ni kararoaa maten mataniwin nanona ni kaineti ma motinnano ake e riai ni karaoi ibukin te raraa?
18 Iai riki te bwai teuana ae e kamataataa kakawakin karaoan motinnano aika raraoi ibukin te raraa. Aio bon rotakim n am motinnano. Ngkana e aki rau mataniwin nanom ae kataneiaki n te Baibara ngkana ko kariaia karinan te mwakorokoro-n-raraa ae uarereke i nanom, ao ko riai ni kakairi iai. Ko aki riai ni kakeaa mataniwin nanom ngkana e tuangko te aomata temanna ni kangai, “akea te kangaanga ngkana ko karina aei i nanom; a mwaiti aomata aika a a tia ni kabongana aei.” Uringnga bwa a rangi ni mwaiti kurikuri aomata n taai aikai aika a tataneiai ni kakeaa bongan mataniwin nanoia, ao nanoia anne e a riki ngkai bwa kaanga te bwai ae mate. Ibukin anne a kona ni kewe ke ni karaoi buure tabeua n akea te raraoma iai. A aki kan riki n aron anne Kristian ni koaua.—2 Tamuera 24:10; 1 Timoteo 4:1, 2.
19. Ngkana ti bairei bwainnaoraki aika irekereke ma te raraa, tera ae ti riai ni moanibwaia iaiangoana?
19 N tokin te kaeka are e a manga boretiaki n iteraniba 19-21, e taekinaki ae kangai: “E nanonaki ngkanne bwa akea bongan iaiangoana kioina ngkai a kariaiakaki iango ao koaua aika kakaokoro ni kaineti ma aei? Tiaki ngaia anne bwa e bon rangi ni kakawaki.” Moan te kakawaki aei ibukina bwa e irekereke ma am iraorao ma “te Atua ae e maiu.” Te iraorao aei bon tii ngaia ae kona ni kairiko nakon te maiu are aki toki ae boto karekeana man te mwaaka ni kakamaiu are e reke man raraan Iesu are e anga. Karekea iroum karinean te raraa ae korakora, ngkai ko ataia bwa te Atua e tabe ni waakina kamaiuaia aomata rinanon te raraa. A raraoi ana taeka Bauro ake e koroi ni kangai: “Ngkekei . . . akea ami kaantaninga, ao akea Atuami i aon te aba. Ma i nanoni Kristo Iesu ngkai, ngkami aika kam mena i kiraroa ngkoa, kam riki ni kaan i nanon raraani Kristo.”—I-Ebeto 2:12, 13.
[Kabwarabwara ae nano]
a Boretiaki irouia Ana tia Kakoaua Iehova.
b N te taina Bauro ma aman Kristian, a nakon te tembora bwa a na waakina kaitiakaia ae katauaki i aan te Tua. E a tia n toki te Tua aei, ma e ira nanoia unimwaanen te ekaretia are i Ierutarem Bauro. (Mwakuri 21:23-25) Tao a kona n taku Kristian tabeman bwa a aikoa kona n rin n te tembora ma ni karaoa te aeka ni waaki ni kaitiaki aei. A kakaokoro nako mataniwin nanoia aomata ake a maiu n te tai arei, ao ai arona nako naba ni boong aikai.
c E katereterei “kaetieti ni kamataata i aon itera nako” te Encyclopaedia Judaica, aika irekereke ma ‘katauraoan te iriko ae na kanaki irouia I-Iutaia.’ E taekina mwaitin te miniti are e riai ni mena iai te iriko i nanon te ran, aron kamwauana i aon te baba teuana, te aeka n taoro ae e riai ni kabiraki iai, ao imwina, mwaitin te tai are e riai n tebokaki n te ran ae mwaitorotoro.
d N taai aikai taian iti aika kakabonganaki a karaoaki man bwaai aika aki anaaki man te raraa. Ma n taai tabetai a kabonganaki bwaai tabeua man te mwakorokoro-n-raraa n aron te albumin.—Nora “Titiraki Mairouia Taani Wareware” n Te Taua-n-Tantani n te taetae n Ingiriti ae bwain Okitobwa 1 1994.
Ko Uringnga?
• Baikara reirei ni kairiri ibukin te raraa are e anga te Atua nakon Noa, nakoia tibun Iteraera, ao nakoia Kristian?
• Ni kaineti ma te raraa, tera ae a rarawa nako iai Ana tia Kakoaua Iehova?
• Tera ae riai ni baireaki ni mataniwin nanoia aomata n tatabemania nako ni kaineti ma kabonganan mwakorokoro-n-raraa aika anaaki man mwakoro-n-raraa, ao tera ae aki-nanonaki iai?
• Bukin tera bwa e riai ni moanibwaiaki iaiangoan ara iraorao ma te Atua ngkana ti karaoi motinnano ibukira?
[Taamnei n iteraniba 14]
Te rabwata n tautaeka e motinnanoa ae Kristian a riai n ‘rawa nakon te raraa’
[Taamnei n iteraniba 17]
Tai kakeaa bongan ana kauring mataniwin nanom ngkana ko riai ni motika nanom ni kaineti ma kabonganan te mwakorokoro-n-raraa