Ko Boni “Kinaa Ae Raoiroi Ma Ae Buakaka”?

“Ukera te bai ae e kukurei iai te Uea.”​—I-EBETO 5:10, BK.

1. E na kanga te maiu n taai aikai ni kaminoi ara iango, ao bukin tera?

“IEHOVA ata kawain te aomata ba e aki mena i nanona: tiaki ana bwai te aomata ae nakonako te kaeti eueutakina.” (Ieremia 10:23) Ana taratara Ieremia ae raoiroi aei e a kaineti riki nakoira ngaira aika ti maiu n taai aikai. Bukin tera? Ibukina bwa ti a maiu ngkai i nanon “kaitira ni bong, ao a na kaoti taiani kanganga,” n aron are taetae ni burabetinaki n te Baibara. (2 Timoteo 3:1, BK) Ti katoa bong ni kaitiboo ma aaro aika kamino iango, ao ti kainnanoaki iai bwa ti na karaoi motinnano ke babaire tabeua. Ngkana a rawawata ke a bebete, ma motinnano aikai a kona n rangi n rota aron mweeraoira​—n aron rabwatara, ara namakin, ao tangiran bwaai n taamnei iroura.

2. Baikara bwaai aika riai n rineaki aika a taraa n aki akaka, ma tera aia iango iai Kristian ake a a tia ni katabui maiuia?

² A mwaiti bwaai aika ti rinei ni katoa bong aika a kona n taekinaki bwa a aki-akaka ke a aki kakawaki. N aron anne, ni katoa bong ti bae n rinanon aron rinean kunnikai ake ti na bwain, amwarake ake ti na kang, aomata ake ti na kawariia, ao a bati riki. Ti rinei bwaai aikai imwin te iango teutana ke tao ti a boni karaoi naba n aki iango. Ma te koaua bwa a aki kakawaki bwaai aikai? Ngaira aika Kristian aika katabuaki, ti karaua raoi n taraia ae bwaai aika ti rinei n aron ara kunnikai ao taraakira, karara ao nimara, ao arora n taetae ao anuani maiura, a kaotiotia n taai nako bwa ti beku iroun Teuare Moan te Rietata ae Iehova ae te Atua. Ti a kauringaki iai ana taeka te abotoro Bauro ae kangai: “Ngkana kam amarake, ao ngkana tao kam moi, ao ngkana kam karaoa te bwai teuana, ao kam na karaoi bwaai ni kabane i bukin neboakin te Atua.”​—1 I-Korinto 10:31; I-Korote 4:6; 1 Timoteo 2:9, 10.

3. Baikara bwaai aika riai n rineaki aika a rangi ni kakawaki?

³ Bon iai naba bwaai aika kakawaki riki aika a riai ni baireaki. N aron anne, karaoan te motinnano ibukin te mare ke te aki-mare bon te bwai ae kakawaki ae iai mwina nakoim ae tei maan. Rinean te aomata ae raoiroi ae ko na mare ma ngaia ao e na riki bwa toam n uaa tokini maium, bon tiaki naba te bwai ae bebete karaoana.a (Taeka N Rabakau 18:22) Irarikin anne, ara rinerine ni kaineti ma aomata aika ti na iraorao ma ngaiia, buburan ara reirei ae ti na karekea, ara mwakuri, ao arora ni kaki botura ma n takaakaro, e rangi n rota arora n tangiri bwaai n taamnei​—are nanona bwa a na irekereke naba bwaai aikai ma maiura n aki toki.​—I-Rom 13:13, 14; I-Ebeto 5:3, 4.

4. (a) Tera te rabakau ae rangi ni kainnanoaki? (b) Baikara titiraki aika a riai n rinanoaki?

⁴ Ibukin bwaai aika kakaokoro aika a riai n rineaki, moan te kakawaki ngkanne reken te rabakau iroura ibukin ataakin te kaokoro i marenan te raoiroi ao te buakaka, ke i marenan te bwai ae taraa n raoiroi, ao te bwai ae bon raoiroi. “Iai te kawai ae e taku te aomata ba e riai, ao tokina boni kawai aika nako n te mate,” e reirei te Baibara. (Taeka N Rabakau 14:12) Ngkanne, ti kona n titirakinira ni kangai: ‘Ti na kanga ni karekea te rabakau ae e na buokira n ataa te kaokoro i marenan te raoiroi ao te buakaka? Ti na kunea iia te kairiri ae ti kainnanoia ibukin buokara ni karaoi motinnano aika riai? Tera ae a a tia ni karaoia kaain rimoa, ao kaain ngkai, ni kaineti ma aei, ao tera mwiina nakoia?’

‘Te Rabakau ni Kewe’ ae Bwain te Aonnaba

5. Tera aron te aonnaba ngke a maiu Kristian rimoa?

⁵ Kristian ake n te moan tienture a maiu n te aonnaba ae a karineaki riki iai iango ao aroaro aika a reke mairouia I-Erene ao I-Rom. N te itera teuana, a mwengaraoi ao a toronibwai aomata aika kakairi ni maiuiia kaain Rom, ae e mamataiakinaki irouia aomata aika mwaiti. Ma n te itera are teuana, taan rabakau ake a maiu iai a rangi n ingainga n rabakauia ni karekeiango naaka Plato ao Aristotle, ao n iango naba aika boou riki n aron ake a tabekaki irouia taian Ebikourio ma Tetoike. Ngke e roko i Atenai te abotoro Bauro ni kauouan mwanangana ni mitinare, e kaitaraaki irouia taian Ebikourio ma Tetoike ake a taku bwa a rabakau riki nakon “te tia barantiko,” ae taekan Bauro.​​—Mwakuri 17:18.

6. (a) Baikara kataaki ake a roko irouia tabeman Kristian ake kaain rimoa? (b) Tera ana reirei iai Bauro?

⁶ E aki kangaanga ngkanne ataakin ae bukin tera ngkai tabeman Kristian rimoa a anaaki nanoia ni kainikatongan maiuiia aomata ake a mena irarikiia. (2 Timoteo 4:10) Te koraki ake a boutokoa te waaki n te tai arei a taraa n rangi ni kakabwaiaki iai, ao ai aron ae a rabakau n rinei bwaai aika raraoi. Ai aron ae iai bwaai aika kakawaki aika a kona n reke man te waaki n te aonnaba, aika a aki kona n reke man te maiu ni Kristian ni koaua. Ma e reirei ni kangai Bauro: “Taraingkami ba e na akea temanna ae e na mamanaingkami n ana rabakau ni kewe ae akea manena, ae e reke man aia katei ni kawai aomata ma korakoran aonteaba, ao tiaki mairouni Kristo.” (I-Korote 2:8, BK) Bukin tera Bauro ngkai e taekina anne?

7. Tera raoi manenan wanawanan te aonnaba aei?

⁷ E reirei n aron anne Bauro ibukina bwa e namakina ae iai te kangaanga ae korakora ae kona n riki man aia iango aomata ake a tangira aon te aba. E kakawaki iangoan arona ni kabonganai taeka aika te “rabakau ni kewe ae akea manena.” Taeka aika rairaki ikai bwa “rabakau,” a nanona raoi “tangiran ao kakaean te wanawana.” Tao e manena karaoan anne. N etina, te Baibara e kaunga aron kakaaean te atatai ao te wanawana ae raoiroi, ma e a moamoa riki te boki ae Taeka N Rabakau. (Taeka N Rabakau 1:1-7; 3:13-18) Ma Bauro e reita te “rabakau,” ma te “kewe ae akea manena.” N taeka ake tabeua, Bauro e iangoa te wanawana ae bwain te aonnaba aei bwa te kewe ae aki manena. N ai aron te katibu ae katibuaki n te ang, e taraa n ae iai rabwatana ae te oi ni bwai, ma n etina, bon akea kanoana. Akea bonganan aanakin bairean ae eti ma ae bure i aon te bwai ae akea bonganana, ae te “rabakau ni kewe ae akea manena.”

Akana A Atonga “te Buakaka ba te Raoiroi, ao te Raoiroi ba te Buakaka”

8. (a) Antai aika a onimakinaki irouia aomata ibukin reiakinaia? (b) Aekara aia reirei?

⁸ A aki rangi ni kaokoro aron taai aikai ma taai aika nako. Bon iai taan rabakau aika mwaiti aika a rabakau ni bwaai ni kabane ake a karaoi aomata. Taan rabakau i aon te mare ao te utu, taani koro-rongorongo n taian nuutibeeba, aomata aika a kateia ibon irouia bwa taani buokia aomata n aia kangaanga, taani katei maro, taan tabunea, ao aomata tabeman riki, aika a boni bane n tauraoi ni karaoa aia ibuobuoki​—ngkana a kabooaki. Ma te aeka n reirei raa ae a anga? N angiin te tai, a katukaki ana kaetieti te Baibara ibukin te aroaro ni maiu ae riai, bwa a aonga ni moanibwaiaki riki kaetieti aika boou. N aron anne, ngke e taekina rawan te tautaeka ni kariaia “maare i marenaia aomata aika titeboo aroia ni mwaane ke n aine,” te kaongora n nuutibeebani Kanata ae e boutokoi aia iango angiia aomata, ae The Globe and Mail, e kaota iai te rongorongo aei: “N te ririki 2000, e rangi n aki riai ngkai e aki kona ni koro bukin aia kaantaninga ae moan te kakawaki taanga ake a itangitangiri ao a kakaonimaki i marenaia, ibukina bwa a titeboo n aroia ni mwaane ke n aine.” Angiia aomata ngkai a taotaon nanoia nakon aroaroia aomata nako, n aki kan kabuakakaia. E a kona ni bitaki te babaire ibukin bwaai ni kabane; ai akea ngkai te kaetieti raoi ibukin te raoiroi ao te buakaka.​—Taian Areru 10:3, 4.

9. Tera aia mwaan aomata aika mwaiti ake a karineaki irouia raoia n aomata?

⁹ Tabeman riki a tarataraia aomata aika a nakoraoi maiuia n aron kakannatoia ke mwaitin aia bwai​—ake aomata ake a kaubwai ke a tanoata taekaia​—bwa banna ni katoto ake a na kakairi irouia ngkana a karaoi oin aia motinnano. E ngae ngkai aomata aika kaubwai ao a tanoata taekaia a iangoaki irouia kaain te aonnaba bwa a raoiroi, ma n taai tabetai a tii kabara bae ni karaoi aroaro aika raraoi n aron te kakaonimaki ao te onimakinaki. Ngkana a kakaaea mwaakaia ao kaubwaiia, a mwaiti aomata aika a taku bwa akea te kangaanga ngkana a kabwaouai taian tua, ao a urui kaetieti ibukin te aroaro ni maiu ae riai. Ibukin karekean atongakia irouia aomata ao tangiraia, aomata tabeman a kaakeai aroaro ao kaetieti aika a kamani bwainaki, bwa a aonga ni karaoi aaro aika kamimi ma ni kakubanako. E a riki mai iai te natannaomata ae kairaki n tangiran te mwane, ae kariaia aroaro ni maiu ni kabane, ae bwaina te kibu ni kora ae “A uki bwaai ni kabane.” Maroaka ae aomata ngkai a a boni mamangaongao naba ma ni buannano, ni kaineti ma ataakin te raoiroi ao te buakaka.​—Ruka 6:39.

10. E kanga ni koro bukin ana taeka Itaia ibukin te raoiroi ao te buakaka?

¹⁰ Ti a otabwaniniaki n uaan taiani kabuanibwai aika a riki man motinnano aika aki raoiroi ake a bane n aanaki i aon te kairiri ae kairua​—ake tabeua mai buakoia boni maare aika uruaki ao utu aika maenako, kabonganan bwaai ni kamanging ao mooi aika kamanging n te aro ae riaon ae riai, aia kaeng rooro-n-rikirake aika tiritiri, te wene ni bure, ao aoraki aika buti n te wene ni bure. Ma ti nang kanga ngkanne ni kaantaningaia bwa e na aki riki ae aron aei, ngkana a a tia ni kaaki kaetieti ni kabane aomata ni kaineti ma ataakin te raoiroi ao te buakaka? (I-Rom 1:28-​32) N aron are e taekinna te burabeti ae Itaia: “A na reke kaiia akana atonga te buakaka ba te raoiroi, ao te raoiroi ba te buakaka; akana arana te ro ba te oota, ao te oota bwa te ro; akana atonga ae maai ba e kangkang, ao ae kangkang ba e maai! A na reke kaiia akana baka n rabakau n oini mataia, akana baka ni wanawana n oini mataia!”​—Itaia 5:20, 21.

11. Bukin tera bwa e aki raoiroi onimakinan oin wanawanam ngkana ko na iangoia bwa tera ae raoiroi ao ae buakaka?

¹¹ Ataakin ae te Atua e motika taekaia I-Iutaia rimoa ake a “baka ni wanawana n oini mataia,” e kaota riain aki-onimakinara ibon iroura, ni kaineti ma ataakin te raoiroi ao te buakaka. A mwaiti aomata ni boong aikai aika a kakairi n te iango ae “ko na tii ira nanom,” ke “ko na karaoa ae ko bon taku bwa e raoiroi.” Ma a riai iango aikai? A aki, n aron ae taekinaki ma ni kamataataki n te Baibara: “Moan te kakamarua nanon te aomata, e aki kona ni kaetaki; antai ae e ata angana?” (Ieremia 17:9, BK) Ko na onimakina te aomata ae e kakamwarua ma ni kakaiaki arona bwa e na kairiko ngkana ko a karaoi motinnano ibukim? Ko na bon aki. Ko na boni bae n aki ira nanon te bwai are e tuangko te aomata anne. Ngaia anne bukina ae e kauringira iai ni kangai te Baibara: “Ane onimakina oin nanona ao bon te nanobaba: ma ane nakonako n rabakau ao e na kamaiuaki.”​—Taeka N Rabakau 3:5-7; 28:26.

Reiakinan Taekan Bwaai Aika Tangiraki Iroun te Atua

12. Bukin tera bwa ti riai ni karekea iroura ataakin “nanon te Atua”?

¹² Tera ae ti riai ni karaoia, ngkai ti na aki onimakina wanawanan te aonnaba aei ke oin wanawanara, ibukin karekean ataakin te raoiroi ao te buakaka? Taraa te reirei mairoun te abotoro Bauro ae rangi ni mataata aei: “Tai katotonga katein aonteaba aei, ma ke a bitaki nanomi ao ke a onikaki ami iango, kam aonga n ata nanon te Atua, ao kam na ata ae e raoiroi ae e kakukurei i matana ao ae e kororaoi.” (I-Rom 12:2, BK) Bukin tera bwa ti riai ni karekea ataakin nanon te Atua iroura? E kaota bukina ae eti ma ni korakora Iehova n te Baibara ngke e kangai: “Ba aron karawa ngkae e rietata riki nakon aontano, ao ai aron naba arou nako, ba a rietata riki nakon aromi nako, ao nanou nako nakon nanomi nako.” (Itaia 55:9) N onean mwin onimakinan te wanawana n aomata ke ae a taku bwa e raoiroi, ti reireinaki ni kangai: “Ukera te bai ae e kukurei iai te Uea.”​—I-Ebeto 5:10, BK.

13. E kanga ana taeka Iesu are e koreaki n Ioane 17:3, ni kamataata riain ataakin ae tera ae tangiraki iroun te Atua?

¹³ Iesu Kristo e kaatuua taekan kainnanoakin aei ngke e kangai: “Aio te maiu are aki toki, te ataiko ae te Atua ae ti temanna ae koaua, ao Iesu Kristo, ae Ko kanakomaia.” (Ioane 17:3) A rangi n nano taeka n Erene aika a rairaki ikai bwa “te ataiko.” N aron are e kabwarabwaraki n te Vine’s Expository Dictionary, e “kaotia bwa iai te irekereke i marenan te aomata are e ataa te bwai teuana, ao te bwai are ataaki; bwa te bwai are e ataaki e manena ke e kakawaki iroun te aomata are e ataa te bwai anne, mangaia are e a reke te reitaki iai.” Karekean te iraorao ma te aomata temanna e nanona ae bati riki nakon ae tii kinaakina ke ataakin arana. E nanona naba ataakin bwaai ake e tatangiri ma n riribai, ataakin aroaroni maiuna ae e tangiria, ao ana kaetieti​—ao ngkanne, ti riai ni karinei bwaai aikai.​—1 Ioane 2:3; 4:8.

Kataneiakin Wanawanara

14. Tera are e taekinna Bauro ae te bwai ae kaota raoi te kaokoro i marenaia aomata aika merimeri n te aro n taamnei, ao aomata aika ikawai iai?

¹⁴ Ti na kanga ngkanne n rabakau n ataa te kaokoro i marenan te raoiroi ao te buakaka? E kaeka anne ana taeka Bauro nakoia Kristian ake I-Ebera ake a maiu n te moan tienture. E korea ae kangai: “Ba ane momoi n te rannimamma ao e babanga aron te taeka ae taekan te raoiroi; ba bon te merimeri. Ao te amarake ae matoatoa boni kanaia akana ikawai, akana a kataneiaki ni wanawana n ata te raoiroi ma te buakaka.” Bauro e kabotaua “te rannimamma” ae kabwarabwaraki irouna n te kibu are mai imwaina bwa “moan reirei n ana taeka nako te Atua,” ma te “amarake ae matoatoa” ae kanaia “akana ikawai,” ake a “kataneiaki ni wanawana n ata te raoiroi ma te buakaka.”​—Ebera 5:12-​14.

15. Bukin tera ngkai e kainnanoaki te kekeiaki mwaaka ibukin karekean te atatai ae eti ibukin te Atua?

¹⁵ E nanonaki n aei bwa te moan bwai ae ti riai n uaiakinna, bon te kekeiaki mwaaka ni karekea otara i aon ana kaetieti te Atua ake a kaotaki n ana Taeka ae te Baibara. Ti aki kakaaei nako tuua ibukin bwaai aika uki ao aika tabuaki, ake a na tuangira arora aika ti uki ni karaoi ao aika ti aki. Tiaki aron anne te boki ae te Baibara. Ma e kabwarabwaraa ni kangai Bauro: “Bon mairoun Tamnein te Atua taiani Koroboki ni kabane, ao a bongana i bukin reireian te aomata, kaotani kairuana, kaetan aroarona ao kataneiaana n taua te eti. E aonga ni kororaoi aron ana aomata te Atua ao e na tauraoi nakoni makuri ni kabane aika a raraoi.” (2 Timoteo 3:16, 17, BK) Ngkana e na manena iroura te reireiaki, kaotan ara kairua, ao kaetan arora ae tauraoi iai, ti riai moa ni kamwakura ara kaburoro ao ara iango. Karaoan aei e kainnanoa te kekeiaki mwaaka, ma e rangi ni manena uaana​—ae te ‘kororaoi ao te tauraoi nakon mwakuri ni kabane aika raraoi.’​—Taeka N Rabakau 2:3-6.

16. Tera ae nanonaki ni kataneiakin wanawanam?

¹⁶ Ao ngkanne, n aron are e kaotia Bauro, aomata aika ikawai a “kataneiaki ni wanawana n ata te raoiroi ma te buakaka.” Bon aio oin raoi te reirei ae kakawaki. N etina, taeka aika “kataneiaki ni wanawana,” a taekina “kataneiakin bwain te rabwata aika reitaki ma te namakin (n ai aron te tia takaakaro ae te gymnast).” (Kingdom Interlinear Translation) Te tia takaakaro ae rabakau (ae te gymnast) e kona ni kamwakura rabwatana n te aro ae taraa n rangi ni kamimi, ngkana e karaoia ae a aki kona ni karaoia aomata tabemwaang. E rabakau n taai nako n taua aron bwain rabwatana, ao ai aron ae e aki kainnanoa te iango moa bwa tera ae e riai ni karaoia bwa e aonga n roko raoi ana takaakaro. E reke anne imwin ana kakorakora n reireina rabwatana, ao te kekeiaki mwaaka ni kakataneiai.

17. N te aro raa ae ti riai n riki iai n ai aroia taan takaakaro (aika taian gymnast)?

¹⁷ Ngkana ti tangiria bwa e na raoiroi n taai nako ara motinnano ma bwaai aika ti rinei, ti riai naba ni kataneiaki n aron te tia takaakaro (ae te gymnast), ma e nanonaki ngkanne n te aro n taamnei. N taai nako ti riai n taua aron ara namakin ao bwain rabwatara. (Mataio 5:29, 30; I-Korote 3:5-​10) N aron anne, ko taua aron matam, n te aro ae ko aki mataku ni bwaai aika bwaitingako, ao taningam bwa a na aki ongora n anene aika buakaka, ke te taetae nikawai ae kamwara? Bon te koaua bwa a bati bwaai aika buakaka n aron aikai aika a otabwaninira. Ma e a bon nakoira iangoana ngkana ti kainnanoi bwaai aikai bwa a na wakaa i nanora ao n ara iango. Ti kona ni katotonga aron te tia areru are e kangai: “N na aki kaki te bwai ae buakaka i matau: I riba aia makuri akana bure; e na aki nimtai. . . . E na aki memena i matau ane atong kewekewe.”​—Taian Areru 101:3, 7.

Kataneiaa Wanawanam Rinanon Kamwakurana

18. Tera ae kaotaki n te taeka ae ‘kamwakura’ n ana kabwarabwara Bauro ibukin kataneiakin wanawanam?

¹⁸ Uringnga bwa wanawanara e na kataneiaki nakon ataakin te raoiroi ao te buakaka rinanon ‘kamwakurana.’ N taeka ake tabeua, ni katoa tai ae ti riai ni karaoa te motinnano i aon te bwai teuana, ao ti riai ni kataneiaira ni kabongana wanawanara ni kakaaea bwa tera ana reirei te Baibara aika a irekereke ma te bwai anne, ao e kanga aron kamanenakiia. Karekea te mwaan ae karaoan te ukeuke ni booki aika kabwarabwaraa te Baibara, aika katauraoaki iroun “te toro ae kakaonimaki ae wanawana.” (Mataio 24:45) Ti kona ni kakaaea buokara mairouia Kristian aika ikawai n te onimaki. Ma e ngae n anne, ara kekeiaki n ukeuke n ana Taeka te Atua, n ikotaki ma te tataro nakon Iehova ni butiia kairirara ao taamneina, e na rangi n uaana nakoira nakon taai aika imwaira.​—I-Ebeto 3:14-​19.

19. Baikara kakabwaia aika kona n reke iroura ngkana ti kataneiaa wanawanara teutana imwin teutana?

¹⁹ Ngkana ti kataneiaa wanawanara teutana imwin teutana, ao ti uaiakina tiara iai ae ti na “aki manga ataei, ni katiotioaki, ma ni kakamwaeieiaki nako n te angi nako ae te reirei nako, ni mamanaki irouia aomata, ma ni kairaki n te nanowanawana, nakon te kamwaneaki are te burebureaki.” (I-Ebeto 4:14) Ma, ti kona ni kabongana ara atatai ao otara i aon bwaai aika tangiraki iroun te Atua, ni karaoi motinnano aika raoiroi i aon bwaai aika abwabwaki ao aika uarereke naba, n te aro ae ti na kabwaia iai, a na kaungaki nanoia raora n taromauri, ao ae moamoa riki, ti na kakukureia Tamara are i karawa iai. (Taeka N Rabakau 27:11) Ai raoiroi ra te kakabwaia anne, ma kamanoakira ae reke mai iai, ngkai ti a mena i nanon taai aika kamamate aikai!

[Kabwarabwara ae nano]

Ko Kona ni Kabwarabwaraa?

• Tera te rabakau ae kainnanoaki ibukin karaoan motinnano aika raraoi?

• Bukin tera ngkai e aki raoiroi onimakinaia aomata aika kakannato, ke onimakinan oin nanora, ngkana ti na bairea ae raoiroi ma ae buakaka?

• Bukin tera bwa ti riai ni baireia raoi bwa tera ae tangiraki iroun te Atua, ngkana ti karaoi motinnano, ao ti na kanga ni kona ni karaoa anne?

• Tera ae nanonaki ni ‘kataneiakin wanawanara’?

[Taamnei n iteraniba 10]

N ai aron te tia takaakaro (ae te gymnast), ti riai n rabakau n taua raoi aron ara namakin, ao bwain rabwatara