E Boto I Aon Tera Am Koaua?

Te taeka ae kakoauaa, e kabwarabwaraki bwa “butimwaean te bwai teuana bwa te koaua, te oi ni bwai, ke te bwai ni koaua.” Ana Universal Declaration of Human Rights te Botaki ni Botannaomata, e kateimatoa nakoia aomata n tatabemania nako, riaia n “inaaomataia n aia iango, mataniwin nanoia, ao aia Aro.” E kariaiakaki naba iai inaaomatan te aomata “ni bita ana Aro ke ana koaua,” ngkana e tangiria.

MA BUKIN TERA bwa aomata a tangiria ni kani bita aia Aro ke aia koaua? “Bon iai oin au koaua ao I kukurei iai,” anne bon te kaantaninga ae bati n tataekinaki irouia angiia aomata. A mwaiti aomata ake a taku naba bwa koaua aika kairua a aikoa kona ni karika te kangaanga nakoia aomata. N aron anne, kakoauan ae e borababaua te aonnaba iroun te aomata, e aki kona ni karika te kabuanibwai bon nakoina ke nakoia aomata tabemwaang. “Ti riai ni kariaia te kaokoro n iango,” a taku tabeman. Ma e riai anne n taai nako? Te koaua bwa te taokita temanna e na kariaia te kaokoro n iango ngkana raona n taokita temanna e taku bwa e kona n tuoia aomata aika aoraki, ngkana e tuai ni kaitiakia imwin tuoakin rabwataia maate?

Ni kaineti ngkanne ma te Aro, koaua aika kairua a a tia ni kariki kabuanibwai aika korakora. Iangoi bwaai aika kakamaaku ake a riki ngke mataniwin te Aro a “kaungai nanoia Kristian aika a korakora nanoia ibukin aia Aro, bwa a na waakina te tiritiri n akea te nanoanga,” ni buaka aika taian Krutiaiti (Crusades) aika aongkoa a Tabu, ake a waakinaki rimoa. Ke iangoa aroia taan ua katii n taai aikai aika aongkoa Kristian ngaiia, ake a ira te buaka i marenaia kaain te aba teuana ao a karaoa ae “ai aron are a karaoia taani buaka [rimoa] ake a koroi araia aomata aika itiaki i aon aia kabaang, ngkai a kanimwa taamnein te Imwakurata i aon aia katii.” Aomata aika ingainga nanoia aikai a bane ni kakoauaa ae bon eti are a karaoia. Ma e teretere bwa iai te kairua ae korakora ae waakinaki ni buaka aikai, n taian un ao buaka aika a irekereke ma te waaki n Aro.

Bukin tera bwa e bati te mangaongao ao te buaka? N ana kaeka te Baibara, e riki anne ibukina bwa Tatan te Riaboro e a tabe ni “mamanaiia kaain aonaba ni kabane.” (Te Kaotioti 12:9; 2 I-Korinto 4:4; 11:3) Te abotoro Bauro e reirei bwa a na mwaiti aomata ake a tabe ma aia Aro, ae a na “bae ni kabuanibai,” ibukina bwa a na mwamwanaki iroun Tatan, are e “karaoi kakai ma kamimi aika a kewe . . . ba e na mamanaia” iai. E taku Bauro bwa aomata aikai “a aki butimaea tangiran te koaua ae kawaini kamaiuaia,” ao a na “ira nanon te kewe.” (2 I-Tetaronike 2:9-12, BK) Ko na kanga ni kararoa mwamwanakim n te kewe? Ao tera ae aana am koaua?

Ko Kaikawaaki Iai?

Tao ko kaikawaaki i nanon aia koaua am utu. Tao e kona naba n raoiroi anne. Bwa te Atua e tangiria kaaro bwa a na reireinia natiia. (Te Tua-Kaua 6:4-9; 11:18-21) N aron anne, te rorobuaka ae Timoteo e rangi ni buokaki ngke e ongongo aia taeka tinana ao tibuna te unaine. (2 Timoteo 1:5; 3:14, 15) Te Baibara e kaungai nanora bwa ti na karinea naba aia koaua ara karo. (Taeka N Rabakau 1:8; I-Ebeto 6:1) Ma nanon anne bwa am tia Karikiriki e tangiriko bwa ko na kakoauai bwaai, ibukina bwa a kakoauaaki irouia am karo? Kakoauan ae e kakoauaki irouia rooro ake imwaim n akea te iango moa, bon te aro ae kona n rangi ni karuanikai.​—Taian Areru 78:8; Amota 2:4.

Ainen Tamaria are e kaitiboo ma Iesu Kristo e kaikawaaki i nanon te Aro n Tamaria. (Ioane 4:20) Iesu e karinea inaaomatan neierei bwa e na bon rinea are e kani kakoauaa, ma e tuangnga naba ae kangai: “Kam taromauria are kam aki ataia.” A mwaiti ana koaua n Aro aika kairua, ngaia are e tuangnga Iesu bwa e riai ni bita ana koaua ngkana e tangiria n taromauria te Atua n te aro ae riai​—ae n “te tamnei ma te koaua.” A na aki taua aia koaua ake a tangiri, ma te bwai ae a na karaoia, neiei ma aomata ake titeboo arona ma ngaiia a riai n “ira nanon te onimaki” ae kaotiotaki iroun Iesu Kristo.​—Ioane 4:21-24, 39-41; Mwakuri 6:7.

A Reireinaki bwa A na Kakoauaa?

A mwaiti taan reirei ao bwakuaku n rabakau tabeua ake a riai n rangi ni karineaki. Ma e bati rongorongon rimoa aika taekaia taan reirei ake a tanoata taekaia ae a rangi ni kairua. N aron anne, booki aika uoua aika taekan te rabakau i aon bwain aonnaba ake a koreaki iroun te tia rabakau ni karekeiango ae te I-Erene ae Aristotle, a taekinaki iroun te tia korea rongorongon rimoa ae Bertrand Russell bwa “a kuri ni karako kiibu-n-taeka ake a koreaki iai, ake a kona ni kakoauaki n taai aikai, ngkana a kabotauaki ma te rabakau ae ngkai.” Bwakuaku aika maiu ngkai a aki toki n rangi ni kairua naba. “E aki kona ni kibakiba i karawa te mitin ae rawawata riki nakon rawawatan te ea,” e taku te tia rabakau n te aonnaba ae te I-Buritan ae Lord Kelvin, n 1895. Mangaia are te aomata ae rabakau e aki kona ni kakoauaa te bwai teuana ibukina bwa e ongongo taekana iroun temanna te bwakuaku n te reirei.​—Taian Areru 146:3.

E riai naba ni karaurau te aba ni kaineti ma te reirei i aon taekan te Aro. E bubura ana reirei te abotoro Bauro mairouia ana taan reirei n taekan te Aro, ao e “boni bati n tangiri aia taeka [ana] bakatibu.” Ma e a reke n te kangaanga ibukin ingaingan nanona n aia koaua ana bakatibu. E kairia bwa e na “bainikirina ana ekaretia te Atua,” ao e “ururua.” (I-Karatia 1:13, 14; Ioane 16:2, 3) Ao ae kangaanga riki, e rangi ni maan Bauro ni “kauntaba kaina,” are nanona bwa e rarawa nakon bwaai ake a na boni kairia nakon kakoauan Iesu Kristo. E kainnanoaki karaoan te mwakuri ae kamimi iroun Iesu, bwa e aonga Bauro ni kaeta ana koaua.​—Mwakuri 9:1-6; 26:14.

Rotaki n Taian Rongorongo man Botaki ni Kanako-rongorongo?

Tao e rangi n rotaki am koaua n taian rongorongo man botaki ni kanako-rongorongo. Angiia aomata a kukurei ngkai iai te inaaomata ni kaota te koaua irouia botaki ni kanako-rongorongo, bwa e reke mai iai rongorongo aika manena. Ma e ngae n anne, iai naba rabwata aika mwaaka, aika a kona ni kairoroia botaki ni kanako-rongorongo n taai tabetai bwa a na katanoataa ae tangiraki irouia. A mwaiti rongorongo aika a taekinaki aika a tabeitera ake a kona naba n rota am iango, n aki ataaki iroum.

Irarikin anne, ibukin iangoan anaakin nanoia aomata aika mwaiti, botaki ni kanako-rongorongo a kona ni moanibwaia katanoatakin bwaai aika kamimi aika a rangi ni kaokoro. Bwaai ake a kuri n tabuaki katanoatakiia nakoia aomata nako tabeua te ririki n nako, e a bon taneiai te aba ni kakatanoataki n taai aikai. Teutana imwin teutana, ao e a tabe n tiribureaki ma ni kakerikakaki taiani kaetieti ibukin te aroaro ni maiu ae riai. Teutana imwin teutana, ao e a tabe ni kabwaouaki aia iango aomata. A moanna n “atonga te buakaka ba te raoiroi, ao te raoiroi ba te buakaka.”​—Itaia 5:20; 1 I-Korinto 6:9, 10.

Aanakin Am Koaua I Aon te Bwai ae Kona n Onimakinaki

Aanakin am koaua i aon aia iango ao aia koaua aomata, ai aron te kateitei i aon te bike. (Mataio 7:26; 1 I-Korinto 1:19, 20) Ma tera ngkanne ae ko na onimakinna ae ko kona n aana am koaua iai? Kioina ngkai te Atua e a tia n anganiko wanawanam n nenera aron te aonnaba ae otabwaniniko ma n titiraki naba i aon bwaai n taamnei, tiaki te koaua bwa e na buokiko naba ni karekea kaekan am titiraki aika eti? (1 Ioane 5:20) Eng, bon anne ae e na karaoia! Ma ko na kanga ngkanne n ataia bwa tera te koaua ni koaua ni kaineti ma te taromauri? Ti aki nanououa n taekina ae bon tii ana Taeka te Atua ae te Baibara ae kona n onimakinaki iai.​—Ioane 17:17; 2 Timoteo 3:16, 17.

“Ma tataninga moa,” e kona n taku temanna, “tiaki te koaua bwa angiini buaka ao mangaongao n te aonnaba a riki mairouia aomata ake iai te Baibara irouia?” Bon te koaua bwa mataniwin Aro ake a taku bwa a kakoauaa te Baibara a a tia ni karikirakei iango aika mwaiti aika a kauntaba ao a kamangaongaoa te aba. E riki anne ibukina bwa a aki aana raoi aia koaua i aon te Baibara. Te abotoro Betero e taekinia bwa “burabeti ni kewe” ao “taan reirei ni kewe” ake a na kateirakei “taiani katei aika kamamate.” Ibukin aia mwakuri aikai, e taku Betero bwa “e na taetaebuakaki te kawai are te koaua.” (2 Betero 2:1, 2) Ma e ngae n anne, e koroboki Betero ni kangai, “bon iai i roura aia taeka burabeti ae e ataki riki koauana; are kam karaoa ae raoiroi iai ngkana kam mutiakinna, ba kaanga te bwae ae oota n te tabo ae ro.”​—2 Betero 1:19; Taian Areru 119:105.

Te Baibara e kaungai nanora bwa ti na kabotaua ara koaua ma ana reirei te Baibara. (1 Ioane 4:1) Iai mirion ma mirion mwaitiia taani wareware n te maekatin aei aika a kakoauaa bwa karaoan anne e a tia ni karika maiuia bwa e na manena ma n rau riki. Mangaia are katotonga aroia kaaini Beroia aika raoiroi. ‘Ukeuke n te Baibara n te bong koraki,’ imwain ae ko karekea raoi am koaua. (Mwakuri 17:11) A na kukurei ni buokiko iai Ana Tia Kakoaua Iehova. N etina, boni ngkoe ae ko na motika nanom ni kaineti ma tera ae ko na kakoauaa. Ma ko karaoa ae wanawana ngkana ko taraia raoi bwa am koaua a kairaki tiaki n te iango n aomata ao bwaai ake a tangiraki irouia, ma boni man ana Taeka te Atua ae koaua ae e a tia ni kaotaki nakoira.​—1 I-Tetaronike 2:13; 5:21.

[Taamnei n iteraniba 6]

Ko kona n aana am koaua i aon te Baibara, n akea te nanokokoraki iai