“Te Botanaomata ae Atuana Iehova”
“E a kabaia te botanaomata ae Atuana Iehova.”—TAIAN ARERU 144:15, BG.
1. Tera ae a iangoia tabeman ni kaineti ma karekean te botannaomata teuana i aon te aba iroun te Atua?
A BATI aomata aika wanawana ni boong aikai, ake a kakoauaa bwa e karako kakabwaiaaia te botannaomata n aia mwakuri botaki n Aro aika bubura aika i nanon ao i tinanikun Aaro ake aongkoa Kristian ngaiia. A kakoauaa tabeman bwa a a tia waaki n Aro akanne ni betana taekan te Atua n aia angareirei ao aroaroia n te aro are a aikoa kona ni karekea akoaia mairoun te Atua. Ma a kakoauaa bwa iai naba aomata ake a taua te Aro man Aaro ni kabane ao e bon tangiriia te Atua ao e butimwaeiia bwa taan taromauria i aon te aba. A noria bwa a aki riai naake a taua te Aro ni kitani waaki n Aro aika kewe bwa a aonga ni kaokoroia n taromauri. Ma e inanoi aei ma ana iango te Atua? Ti na nora kaekaana n tabeua rongorongoia rimoa man te Baibara, taan Taromauria Iehova ni koaua.
TE BERITA MA TE BOTANNANOMATA
2. Antai ake a riki n te tai ae aki maan bwa ana aomata Iehova aika kaokoro, ao tera te bwai ae a kaokoroaki iai ma aomata riki tabeman? (Nora te taamnei ni moan te kaongora aei.)
2 Ni moan te ka-20 n tienture B.C.E. ao iai ana aomata te Atua aika kaokoro i aon te aba. E aranaki Aberaam bwa “tamaia taan onimaki ni kabaneia” ao bon atun te bata ae rangi ni bubura are e tibwauaaki nakoni bubua ma bubua mwaitiia. (I-Rom 4:11; Karikani Bwaai 14:14) A iangoa teuaei taan tautaeka i Kanaan bwa “te toka” ao a karinea. (Karikani Bwaai 21:22; 23:6, BG) E karaoa te berita Iehova ma Aberaam ao kanoana. (Karikani Bwaai 17:1, 2, 19) E tuangaki Aberaam iroun te Atua ni kangai: “Aio te berita, ae kam na kakawakinna i marenau ma ngkoe ma am kariki i mwim; a na bane ni korotobibiaki mwaane i buakomi . . . ao e na riki ba kanikinaean te berita i marenau ma ngkoe.” (Karikani Bwaai 17:10, 11, BG) Ni kaineti ma anne, e korotobibiaki Aberaam n ikotaki naba ma mwaane ni kabane ake ni batana. (Karikani Bwaai 17:24-27) E riki bwa te kanikina ae otara te korotobibi, are a a kaokoroaki iai kanoan Aberaam bwa aomata ake a na tii kaaina te berita n iraorao ma Iehova.
3. A kangaa kanoan Aberaam n riki bwa te botannaomata teuana?
3 Iai tibun Aberaam ae Iakoba ke Iteraera ae iai natina mwaane aika 12. (Karikani Bwaai 35:10, 22b-26) N te tai ae aki maan, a a riki naati akanne bwa baatua aika atuni baronga aika 12 i aon Iteraera. (Mwakuri 7:8) A maeka Iakoba ma kaaini batana i Aikubita n tain te rongo, ngke e a riki natina te mwaane temanna ae Ioteba bwa te tia taua mwin te amwarake ao ana kauoman te Barao. (Karikani Bwaai 41:39-41; 42:6) A rikirake n rangi ni mwaiti kanoan Iakoba bwa “te botaki ni botanaomata.”—Karikani Bwaai 48:4, BG; wareka Mwakuri 7:17.
AOMATA AIKA KAMAIUAKI
4. Tera te reitaki ae noraki n te moantai i marenaia kaain Aikubita ma kanoan Iakoba?
4 A teimatoa n tiku i Aikubita kanoan Iakoba n te maan ae uoua tabun te tienture, n te aono ae Koten are e kaitiboo iai te karaanga ae te Naire ma taari. (Karikani Bwaai 45:9, 10) E taraa n ae i nukan n te tai are a tiku iai ikekei ao a boni maeka n rau ma kaain Aikubita, a maeka ni kaawa aika uarereke ao ni kawakinia aia nanai ni man ma aia baronga. A boni butimwaeaki ma te tangira iroun Barao are e kinaa Ioteba ao ni kukurei irouna. (Karikani Bwaai 47:1-6) Ma e kaokoro aia iango kaain Aikubita bwa a kamangoriia aomata aika taani kawakintiibu. (Karikani Bwaai 46:31-34) E ngae n anne, a boni kariaia tikuia tibun Iteraera i buakoia.
5, 6. (a) E kangaa ni bitaki aroia ana aomata te Atua i aon Aikubita? (b) E kangaa ni kamaiuaki Mote, ao tera te bwai ae karaoia Iehova ibukia Ana aomata ni kabane?
5 Ma e noraki te bitaki ae korakora n aroia ana aomata te Atua. “Ao e tei rake te uea temanna i aon Aikubita, ae aki ata Ioteba. Ao e taku nakoia ana aomata, Noria, a maiti riki te botanaomata are tibun Iteraera nako ira ao a korakora riki: Ao a ribaiia tibun Iteraera. Ao I-Aikubita a kamakuriia tibun Iteraera ni bati ni karawawataiia: ao a kamaai maiuia n te beku ae kamamate, n te raim ao ni buatua, ao ni makuri nako n te tawana, ake aia makuri ni kabane, ake a kamakuriia iai ni bati ni karawawataiia.”—Te Otinako 1:8, 9, 13, 14, BG.
6 E anga naba ana tua Barao bwa a riai n tiringaki ataei aika mwaane aika kaain te baronga ae Ebera ni kabane ngkana a bungiaki. (Te Otinako 1:15, 16) E boni bungiaki Mote n te tai anne. Ngke ai tenua ana namwakaina, e karabaaki iroun tinana i buakon uteuten te Naire ae te karaanga ike e a kuneaki iai iroun natini Barao te aine. Ao e a natinaki imwina riki iroun neiei. E kakukurei bwa e a kaikawaaki Mote mani uarerekena iroun tinana ae kakaonimaki ae Iokebeta ao e riki teuaei bwa ana toro Iehova ae kakaonimaki ni koaua. (Te Otinako 2:1-10; Ebera 11:23-25) E ‘mutiakina’ rawawataia ana aomata Iehova ao e iangoia bwa e na kamaiuia mairouia taani karawawataia, i aan aia tia kairiri are Mote. (Te Otinako 2:24, 25, BG; 3:9, 10) A a riki ngkanne bwa aomata aika a ‘kamaiuaki’ iroun Iehova.—Te Otinako 15:13; wareka Te Tua-Kaua 15:15, BG.
A RIKI AOMATA BWA TE NATANNAOMATA
7, 8. A kangaa ana aomata Iehova n riki bwa te natannaomata ae tabu?
7 E ngae ngke e tuai ni baireiia raoi Iehova tibun Iteraera bwa te natannaomata ma e kinaia bwa ana aomata. Ngaia are a tuangaki Mote ma Aaron bwa a na kangai nakoni Barao: “E kangai ana taeka Iehova, ae Atuaia Iteraera, Ko na kanakoia au aomata, ba a na karaoa te toa n taromauriai n te rereua.”—Te Otinako 5:1, BG.
8 A karokoaki rekenikai aika tebwina ao kamaunaani Barao ma ana taanga ni buaka n ranin Taari ae Uraura ibukini kamaiuakia tibun Iteraera mani karawawataaia irouia kaain Aikubita. (Te Otinako 15:1-4) Imwaini koron tenua namwakaina imwin anne, e karaoa te berita Iehova ma tibun Iteraera n te Maunga ae Tinai ao e angania te berita rimoa aei: “Ao ngkana tao kam boni kan ongo bwanau, ma ni kawakina au berita, ao kam na riki iai ba bon au aomata mai buakoia botanaomata ni kabaneia: . . . [ae] te botanaomata ae tabu.”—Te Otinako 19:5, 6, BG.
9, 10. (a) E kangaa te Tua ni kaokoroia tibun Iteraera ma botannaomata riki tabeua n aron ae taekinaki n Te Tua Kaua 4:5-8? (b) A kangaa tibun Iteraera ni kaotiia bwa “ana botanaomata ae tabuaki Iehova”?
9 Ni menaia i Aikubita imwaini kairoroakia nakoni karaoan ana mwakuri te toro, a baireaki raoi kaain te baronga ae Ebera bwa te utu ni baronga teuana ao ni kairaki irouia mataniwin atuia nako ke aia baatua. A riki atun utu aikai n aroia ana toro Iehova ake a maiu imwaia bwa taani kairiri, taani moti ao ibonga ibukia kaaini bataia. (Karikani Bwaai 8:20; 18:19; Iobi 1:4, 5) E ngae n anne, a anganaki te tua iroun Iehova rinanoni Mote, are a na kona ni kaokoroaki iai ma natannaomata riki tabeua. (Wareka Te Tua-Kaua 4:5-8; Taian Areru 147:19, 20.) E kateaki te Tua ibukini kaokoroan te nakoa n ibonga ao e kabonganaaki te kaetitaeka ae riai irouia “unimwane,” aika a karineaki ibukin aia atatai ao wanawanaia. (Te Tua-Kaua 25:7, 8, BG) A kabwarabwaraaki raoi n te Tua baika a karaoaki n te Aro ma botaki n iraorao n te natannaomata ae boou.
10 Imwain raoi rinia tibun Iteraera n te Aba ni Berita, e a manga taekin ana tua Iehova nakoia ao e tuangia Mote ni kangai: “Ao Iehova E atongko n te bong aei ba ana aomata ae bon ana botanaomata ngkoe, n ai aron ana taeka nakoim, ao ba ko na kakawakin ana tua ni kabane; ao ba E na karietatako i aoia botanaomata ni kabaneia aika E karaoiia, ba te bwai ni kamoamoaki, ma te ara ae kakanato, ma te bwai ni karineaki; ao ba ko aonga n riki ba ana botanaomata ae tabuaki Iehova ae Atuam.”—Te Tua Kaua 26:18, 19, BG.
A AKOAKI TAANI MAEKA N IRUWA
11-13. (a) Antai aika iraorao ma ana aomata te Atua ake e rineia? (b) Tera ae e riai ni karaoia te aomata ae tiaki kaain te baronga ae Iteraera ngkana e kan taromauria Iehova?
11 E ngae ngke e a tia Iehova n te tai aei n rinea te natannaomata mai i aon te aba, ma e aki tabuia ake tiaki tibun Iteraera bwa a na mena i buakoia ana aomata. E kariaia “te koraki ae bati aika ianena” aika tiaki tibun Iteraera n ikotaki naba ma kaain Aikubita bwa a na raonia ana aomata ngkana e a kamaiuia mai Aikubita. (Te Otinako 12:38, BG) N rokon te kaitiua n rekenikai, iai tabeman “mai buakoia ana toro Barao” ake a maaka ana taeka Iehova ao akea te nanououa bwa a a riki bwa kaain te koraki ae ianena ake a kitana Aikubita ma tibun Iteraera.—Te Otinako 9:20, BG.
12 Imwain raoi are a nang riaon te Ioretan tibun Iteraera bwa a nang abana Kanaan, e tuangia Mote bwa a riai n “tangira te iruwa” ae e maeka i buakoia. (Te Tua-Kaua 10:17-19, BG) A riai ana aomata te Atua ake a rineaki ni butimwaeiia nakon aia kaawa, iruwa ni kabane ake a kukurei ni kawakin tuua ake e moan anganaki Mote. (Nakoaia Ibonga 24:22) A a riki tabeman taani maeka n iruwa bwa taan taromauria Iehova, a iango n aron Ruta are te I-Moaba are e taku nakon Naomi ae te I-Iteraera: “Am koraki au koraki, ao Atuam Atuau.” (Ruta 1:16, BG) A rairaki man aia Aaro taani maeka n iruwa aikai ao a kariaia naake mwaane bwa a na korotobibiaki. (Te Otinako 12:48, 49) E akoiia Iehova ao ni karikiia bwa kaain te botannaomata are e rineia.—Warekaia Iteraera 15:14, 15.
13 Ngke e katabuakaki ana tembora Toromon nakon Iehova ao iai te boraraoi ibukia taan taromauri aika tiaki tibun Iteraera, n aron ae kaotaki n ana tataro Toromon aei: “Aio riki taekan te iruwa, ae tiaki kaain am botanaomata aika Iteraera, ngkana e nako mai man te aba ae raroa i bukin aram ae kakanato, ma baim ane korakora, ma anganibaim ane aroraki nako; ngkana a nako mai n tataro n tan nakon te maneaba aei; ao Ko na ongo mai karawa, are nem ni maeka, ao Ko na kakaraoi aroni bwaai ni kabane ake e weweteiko ni bubuti iai te iruwa; ba a aonga ni bane kaain aonaba n ata aram, ma ni makuko, n ai aroia am aomata aika Iteraera, ao ba a aonga n ata te maneaba aei ae I kateia ba e aranaki n aram.” (2 Rongorongo 6:32, 33, BG) N aron naba ae noraki n ana tai Iesu, a kona naake tiaki tibun Iteraera ake a kan taromauria Iehova n iraorao ma Ana aomata ake e karaoa te berita ma ngaiia.—Ioane 12:20; Mwakuri 8:27.
TE BOTANNAOMATA TEUANA AIKA TAANI KAKOAUA
14-16. (a) N te aro raa are a a riki iai te botannaomata ae tibun Iteraera bwa taani kakoaua ibukin Iehova? (b) Tera ae a kabaeaki bwa a na karaoia ana aomata Iehova ni boong aikai?
14 A taromauria Atuaia ae Iehova tibun Iteraera, ma a taromauri oin atuaia botannaomata ake tabeua riki. N ana tai te burabeti are Itaia ao e kabotauaki iroun Iehova ana waaki te aonnaba ma te tei n te boowi. E kaewenakoia atuaia botannaomata bwa a na taekin aia kaotioti ibukini kakoauaan aroia n atua ngke e kangai: “Ke a bane ni botaki botanaomata, ao ke a ikotaki natanaomata: ai antai i buakoia [atuaia] ae kona n tua te baei, ma ni kaoti baike rimoa nako ira? Ke a kairiia mai aia tia kakoauai aia taeka, ba a aonga ni karaoiroaki aroia: ao ngkana a aki kona, ao ke a ongo, ma n taku, Bon te koaua.”—Itaia 43:9, BG.
15 A aki kona atuaia botannaomata ake tabeua ni kaotii bwaai ni kakoaua ibukin aroia n atua. Bon tii bouannanti aika aki kona n taetae ao a kainnanoa ae a na uouotaki n taai nako. (Itaia 46:5-7) N iterana are teuana, e tuangia Iehova ana botannaomata aika tibun Iteraera ni kangai: “Bon taani kakoaua au taeka ngkami, ao au tia makuri ae I rineia: ba kam aonga n ataibwai ma n ira nanou, ma n ataai ba boni Ngaia Ngai; e aki karaoaki te Atua temanna i maiu, ao bon akea naba i mwiu. Bon Iehova Ngai, ae Ngai; ao akea naba te tia kamaiu i rarikiu. . . . ma ngaia ae taani kakoaua au taeka ngkami, ao bon te Atua Ngai.”—Itaia 43:10-12, BG.
16 N te aro raa ae e tangiraki iai te mangatang n te boowi ae rietata n te aonnaba ibukin te titiraki ae “Antai te Atua ae te Kabanea n Rietata?” A na kaotia ana aomata Iehova ake e rineia ni bwanaaia ae mataata bwa bon Iehova te Atua ae koaua. E arania bwa bon “aomata aika I karaoiia ba au aomata, ba a aonga ni karakina kamoamoau.” (Itaia 43:21, BG) Bon te botannaomata ake a uouota arana. Ni kamaiuaia mai Aikubita iroun Iehova ao a a kabaeaki i aan te tua ae a na boutokaa riaina n tautaeka i mataia aomata riki tabeman i aon te aba. Ibukin anne, e a riki aroaroia n titeboo ma are e taekinaki imwina riki iroun te burabeti are Mika ibukia ana aomata te Atua ni boong aikai ae kangai: “A na bane botanaomata n nakonako, temanna n aran antina, ao temanna n aran antina, ao ngaira ti na nakonako n aran Iehova ae Atuara n aki toki ao n aki toki.”—Mika 4:5, BG.
TE BOTANNAOMATA AE KARITEI
17. A kangaa tibun Iteraera n riki bwa ‘te aroka ae buakaka ae te kurebe ianena’ i matan Iehova?
17 E kananokawaki bwa a noraki tibun Iteraera n aki kakaonimaki nakon Atuaia ae Iehova. A tia ni kariaia bwa ana kairaraangaki irouia natannaomata ake tabeua ake a taromaurii atuaia aika karaoaki mani kaai ao atibu. N te kawanua n tienture B.C.E., e taekinna te burabeti ae Otea bwa titeboo tibun Iteraera ma te kurebe ae akea uaana. “E kabatiai ana baonikarea . . . A tibaua nanoia; a na noraki ngkai ba a bure.” (Otea 10:1, 2, BG) Tao teuana ma te iterana te tienture n nako, e korei Ieremia ana taeka Iehova nakoia Ana botannaomata aika aki kakaonimaki aikai: “I bon unikiko ba te kurebe ae raoiroi, ae te uaa ni koaua ni bane: ao ko aera ngkai ko onikaki ba te aroka ae buakaka ae te kurebe ianena ba arokau? . . A mena ia antim ake ko karaoiia ba antim? Ke a tei rake, ngkana tao a kona te kamaiuko n taini kaim: . . . A boni manuokai au aomata.”—Ieremia 2:21, 28, 32, BG.
18, 19. (a) E kangaa Iehova n taetae ni burabetina are e na karekea te botannaomata ae boou ibukin arana? (b) Tera ae na neneraki n te kaongora ae imwina?
18 N oneani mwin are a na kariki uaa aika raraoi tibun Iteraera n aroia ni maiuakina te taromauri ae itiaki ao n riki bwa taani kakoaua aika kakaonimaki ibukin Iehova, a a karikii uaa aika bubuaka n aroia n taromaurii boua. Ngaia are e tuangia Iesu mataniwi n te Aro n Iutaia ake a mwamwanaa te aba n ana bong ni kangai: “E na anaaki mairoumi ana Tautaeka n Uea te Atua, ao e na anganaki te natannaomata are e karikii uaana.” (Mataio 21:43) Bon tii te koraki ake a mena i aan te “berita ae e bou“ are e taetae ni burabetinna Iehova rinanon ana burabeti ae Ieremia aika a na kaaina te botannaomata ae boou anne, ae te Iteraera n taamnei. Ibukin te Iteraera n taamnei are e na riki bwa kaain te berita ae boou anne, e a tia n taetae ni burabetinna Iehova ni kangai: “N na riki ba Atuaia, ao a na riki ba au botanaomata.”—Ieremia 31:31-33, BK.
19 Imwin aia aki kakaonimaki tibun Iteraera, e a rinea te Iteraera n taamnei Iehova bwa ana aomata n te moan tienture, n aron ae e ataaki. Ma antai ngkanne ana aomata i aon te aba ni boong aikai? A na kangaa te koraki ake a raoiroi nanoia ni kinaaki bwa taan taromauria te Atua ni koaua? Aio te reirei n te kaongora ae imwina.