E Boraoi Te Buaka Ma Te Aroaaro ni Kristian?

“Tera te kaetieti ibukin te aroaro ni maiu ae kaotaki iai bwa te buaka bon te iowawa ke te bure? Ni koauana, e kangaanga naba kabwarabwaraan anne ikai.”​—Aikai ana taeka te tia rabakau i aon te aroaro ni maiu ni Kristian ae riai ae Oliver O’Donovan

E KAOTAKI na te Canadian War Museum te korobanna teuana ae aranaki bwa Sacrifice, ae boto i aon te Moani Buaka Are Kabutaa Aonnaba, ike e a oti iai taamneia tautia ake a kamateaki, ake a nimamate ake a reke maiuia imwin te buaka ao aia utu ake a tiku ni mwengaia. I etan raoi baikana a oti akanne, iai taamnein Iesu Kristo ae tauraki i aon te kaibangaki. Iai tabeman taani mataku ake a kubanrou ni korean taamnein Iesu are te “Uea n Raoi,” i rarikin taamnein te buaka. (Itaia 9:6) A taku te koraki ake a kakaitau ibukin aroia mwaanen abaia n anga ngaiia, bwa a boni kantaningaaki Kristian iroun te Atua ao Natina bwa a na irii buaka ibukin inaomataia ao kamanoan abaia.

A a tia mataniwi n Aaro ni kabutaanako te rongorongo ibukini boutokaan te buaka i nanon tienture aika bati. N te ririki 417 C.E., e korea ae kangai te tia rabakau n te Aro ae Augustine: “Tai iangoia bwa e aki kona ni butimwaeaki iroun te Atua te aomata ae te tautia, ae kamanenai bwaai ni buaka. . . . Tabemwaang a buaka ibukimi ni buakania kairiribai aika aki kona n noraki rinanon aia tataro, ma kam kakorakoraingkami ibukia ni kaaitaraia taan tiritiri aika kona n noraki.” E kabwarabwaraaki iroun Thomas Aquinas n te ka-13 ni teinture bwa “e kaukaki i aan te tua ao e bon riai te buaka ibukini kamanoaia kainnano ao te botannaomata ae bwanin, man aia babakanikawai aia kairiribai.”

Tera am iango? E koaua ae te Atua e kakabwaiaa te buaka ae taraa n iai bukina ae rine bwa karekean inaomatan te botannaomata teuana ke kamaiuaia aika karawawataaki? Tera te “kaetieti ibukin te aroaro ni maiu” are a kona n onimakinna Kristian ibukin ataan ana kantaninga te Atua i aon aei?

Ana Katoto Iesu Kristo

E kona n ukeraki ana iango te Atua i aon te bwai ae kangaanga te ota iai n aron te buaka ni boong aika? E kakoauaa naba ara kangaanga aei te abotoro Bauro ngke e titiraki ni kangai: “Ba ai antai ae ata nanon te Uea, ba e na reireia? Ma bon iai i roura nanoni Kristo.” (1 I-Korinto 2:16) E kanakoa Iesu nako aon te aba Iehova ae te Atua bwa Teuare ara banna ni katoto ibukini buokara. A kaotiotaki ana iango Iehova ma arona nako ni baike e taekin ao ni karaoi Iesu. Ngaia are, tera ae taekinna Iesu ni kaineti ma te buaka? Tera aron Iesu ni kaineti ma te buaka?

Tao a iangoia tabeman bwa kamanoan Iesu Kristo boni ngaia bukina ae rangi ni manena are ko a kona iai ni buaka. Anne ana namakin temanna mai buakoia ana abotoro. N te nukanibong teuana, ngke e a kamwaneaki ao ni katikaki Iesu irouia te koraki ake a uabwai ni buaka, ao raoraona are Betero “e arora baina . . .ni buuta ana kabaang, ao e orea ana toro mataniwiia ibonga ni korea taningana ni kabwaka.” E riai bwa e na karaoa anne Betero? E taku Iesu nakoni Betero: “Karina am kabaang i nanoni nena: ba a na bane ni mate n te kabaang akana anaa te kabaang.”​—Mataio 26:47-52.

E bon aki kamimi aron Iesu anne bwa uoua te ririki imwaina ao e kangai: “Kam ongo ba e atongaki ae kangai, Ko na tangira raom, ao riba am kairiribai: ao Ngai I taku nako imi, Kam na tangiriia ami kairiribai, ao tataro i bukiia akana bainikiriningkami; ba kam aonga n riki ba natin Tamami are i karawa: ba E kaota ana taai i aoia akana buakaka ma akana raoiroi, ao E kabwaka te karau i aoia akana atataiaomata ma akana babakanikawai.” (Mataio 5:43-45) Bon akea riain te Kristian bwa e na iangoia ae e tangiriia ana kairiribai ao n tataro ibukia ngkana e uataboa buakanakia.

E kaotaki na rongorongon rimoa bwa a bati aia kairiribai Kristian. N te katoto, a kaburea ao ni kamatea Iesu Kristo kaain Rom. E aki maan imwin anne, e a riki bwa te bure ae korakora tii taekinan ae ko kaaina Aro ni Kristian. E a kaman ataia Iesu bwa a kona ni kaririaki Kristian bwa a na kabonganai bwaai ni buaka ao ni kaitaraa karawawataaia irouia kaain Rom, n aron are a karaoia I-Iutaia tabeman. Ngaia are e taetae ibukia taan rimwina n kangai: “Tiaki ana bwai te aba ngaiia, n ai arou ngkai tiaki ana bwai te aba Ngai.” (Ioane 17:16) A rineia Kristian bwa a na teimatoa n tei i nuka ni kaineti ma te waaki n tautaeka. Akea te ribuaka ke te kakamaaku ke te aba ae e na kona ni kairiia bwa a na ira te buaka.

Taani Boutokaa Ana Tautaeka n Uea te Atua

A kateimatoa ana iango Iesu Kristian ni koaua ao a teimatoa n tei i nuka. Iangoa te baere riki i Ikonio are te kaawa rimoa i Atia Minor. “Ngke a reke nanoia Tientaire ma I-Iutaia ma aia tia tau-taeka nako ba a na bainikirinia [Bauro ma Barenaba] ma ni karebanaiia, ao ngaiia a ataia, ao a biri nako ni kawan Rukaonia, are Rutetera ma Rerebe, ao nakon te aba are a kaani ma ngaiia: ao a tataekina te euangkerio iai.” (Mwakuri 14:5-7) Noria bwa a aki tabeki bwaai ni buaka Kristian ke tao ni kabooa te buakaka n te buakaka, ngke a kaitaraaki n te aro n iowawa. N oneani mwin anne, a teimatoa n tataekina te “euangkerio.” Tera te euangkerio are a riai n tataekinna?

A tataekina te rongorongo Kristian ae titeboo ma are e tataekinna Iesu. E taku: “I riai ba N na kaota rongorongon uean te Atua, ae raoiroi.” (Ruka 4:43) A boutokaa Ana Tautaeka n Uea te Atua Iesu ma taan rimwina. E tuai mani kakabongana ana taanga ni buaka te aba Kristo ibukini kateani bukin te Tautaeka n Uea anne. E taku: “Tiaki mai aon te aba ueau: ngkana mai aon te aba ueau, ao a buaka au aomata, ba e kawa n anga te aba Ngai nakoia I-Iutaia: ma ngkai, tiaki maikai ueau.”​—Ioane 18:36.

“I Tangitangiri”

Te tei i nuka n tain te buaka boni ngaia naba kanikinaean te taromauri ae koaua. E taku Iesu: “Ane a na ataingkami aomata ni kabaneia ba au reirei ngkami n aei, ngkana kam i tangitangiri.” (Ioane 13:35) Mirion ma mirion ake a kukurei n noran te botaki teuana ae kaotiota te aeka n tangira anne, e ngae naba ngkana a bwainingareaki, a kabureaki ke tao ni kamateaki ibukin rawaia ni kabonganai bwaai ni buaka.

E katautauaki bwa tao 10,000 mwaitiia Ana Tia Kakoaua Ieova ake a katikaki irouia kaain te Nazi ake a taua aon Eurobe, ibukin teia i nuka ngkai Kristian ngaiia, n ikotaki naba ma 3,000 ake a kanakoaki nako taabo ni kaikain. Ma n te tai naba anne ao 4,300 tabun taani Kakoaua n te United States ake a kabureaki ibukin rawaia ni kaaina te taanga ni buaka. Bon akea taani Kakoaua mai Tiaman ke Amerika ake a tabeki bwaai ni buaka ni kaaitaraia tariia ni Kristian ke tao tabeman riki. A kanga ni kona ao n teimatoa n taekinia bwa a itangitangiri ao n tangiriia naba aomata?

A iangoia aomata aika bati bwa te buaka bon te mwakuri ae riai ibukini kamanoam. Ma iangoia: E ngae ngke e korokora bwainikirinaia Kristian ake n te moan tienture ao a aki buaka n irantangaia i bon irouia, ma a bon teimatoa naba ni maiu. E bon aki kona te Embwaea n Rom ni kamauna te Aro ni Kristian. A rikirake ni korakora Kristian ni koaua ni boon aikai ao n teimatoa naba n tei i nuka. N oneani mwin are a na irantangaia i bon irouia, a onimaki ni koaua ibukini buokaia iroun te Atua. E mwaneweaki ae kangai n ana Taeka ae te Baibara: “Ngkami aika kam tangiraki, tai iri taangami ni kareke kai, ma kerikaki mai mwain te un: ba e koreaki ae kangai, E taku Iehova, Au bwai te irantaanga ni kereke kai.”​—I-Rom 12:19.

[Te Bwaoki n te iteraniba]

BUAKA AKE E KAKABWAIAI TE ATUA

N tienture aika bati imwain tein te Aro ni Kristian, ao a kariaiakaki I-Iteraera rimoa ae te botannaomata ae kaokoroaki n rineaki iroun te Atua, bwa a na karekeia aia taanga ni buaka ao ni boo ni buaka. Imwain rinia n te Aba ni Berita are Kanaan are e beritanna ngkoa te Atua nakon Aberaam, a tuangaki iai ae kangai: “Ngkana E anga Iehova ae Atuam ba taenikai [botannaomata ake itua] i matam, ao ngkana ko tiringia; ao ko na boni kamateia ni kamaunaia iai; ko na tai karaoa te berita ma ngaiia, ao tai nanoangaiia.” (Te Tua-Kaua 7:1, 2) Ngaia are Mataniwin ana taanga ni buaka Iteraera ae lotua, e a buakania te botannaomata are aia kairiribai ao n tokanikai i aoia “n ai aron ana taeka Iehova ae Atuaia Iteraera.”​—Iotua 10:40.

E koaua bwa e iowawa aia tokanikai I-Iteraera aikai n aroia n taui aaba ake a ianena? Tiaki ngaia anne. E kabatiaaki irouia botannaomata akanne taromauriani boua, te katuturaraa ao ai mwakuri ni wene ni bure aika kammaira. Irarikin naba anne, a kabuekaki ataei n te ai bwa taiani karea. (Warekaia Iteraera 33:52; Ieremia 7:31) Ibukin tabun te Atua, ana kaetitaeka ae riai ao tangiraia ana aomata, e a kairaki iai bwa e na kamauna te kammaira mai aon te aba. E ngae n anne, e tirotiroi nanoia aomata nako Iehova ao e kamaiuia ake a kitan aroaro aika bure ao ni beku irouna, ae te bwai ae e aki kona ni karaoia te mataniwi n te taanga ni buaka ni boong aikai.

[Taamnei n iteraniba 22]

E koaua bwa e kantaningaiia taan rimwina Iesu bwa a na buaka ibukina ke ibukia raoia ni Kristian?

[Taamnei n iteraniba 22]

Ana Tia Kakoaua Iehova imwini kainaomataaia man te tabo ni kaikain are i Buchenwald n 1945