E Maiu Ana Taeka Iehova
Reirei Aika Kakawaki Man te Boki ae Te Kaotioti—I
NI KABUREAN te abotoro Ioane ae e a kara n te aba ae Batemoti, ao e anganaki miitara aika 16, teuana imwin teuana. Ni miitara aikai, ao e nora iai te bwai are a kakororaoia Iehova ae te Atua ao Iesu Kristo n ana bong te Uea, ae bon te tai ae reitinako mani moan tein Ana Tautaeka n Uea te Atua n 1914 ni karokoa tokin Ana Tautaeka Kristo ae Maanna Tenga te Ririki. Te boki ae Te Kaotioti are e koreaki iroun Ioane tao n te ririki 96 C.E., bon rongorongoni miitara aikai aika kakaongora.
Ti na rinanon ngkai reirei aika kakawaki man Te Kaotioti 1:1–12:17 ni kabwarabwarai miitara aika itua ake e moan anganaki Ioane. A kakaongora miitara aikai nakoira ibukina bwa a irekereke ma baika riiriki ngkai n te aonnaba ao a kaota naba te bwai ae e na karaoia Iehova n te tai ae e a kaan roko. Te koraki ake a wareki ao n onimakin rongorongoni miitara aikai, a na boni kabebeteaki nanoia ao ni kaungaaki naba.—Ebera 4:12.
E KABWARAI ONOUA KANIKINA MAI BUAKON AKE ITUA “TE TIIBUTETEI”
Te moani bwai ae noraki iroun Ioane bon Iesu Kristo ae neboaki ao e anganaki Ioane te rongorongo teuana imwin teuana ake e na ‘korei n te boki, ao ni kanakoi nakoia ekaretia ake itua.’(Te Kaotioti 1:10, 11) E taorimwiaki aei n te miitara ibukin te kaintokanuea ae mena ni nnena i karawa, ao Teuare e tekateka i aon te kaintokanuea e taua ni baina are te angaatai te nira ni boki ae kabaeaki ni kanikina aika itua. Akea riki temanna ae “riai ni kabara te boki” irarikin “te Raian are riki man te baronga ae Iuta,” ke “te tiibutetei . . . ao itiai korona ao itiua matana.”—Te Kaotioti 4:2; 5:1, 2, 5, 6.
N te katenua ni miitara ao e kaotaki iai baike a riki ngke e kabwarai moani kanikina ake onoua “te Tiibutetei” teuana imwin teuana. Ni kabwaraan te kaonoua ni kanikina, ao e riki te mwaeiei ae korakora ao e roko naba te bong ae kakannato ae bongin te un. (Te Kaotioti 6:1, 12, 17) Ma te miitara are imwina, a kaotaki iai ‘anera aika aman aika tau angin aon te aba aika aua’ ni karokoa a bane ni kanikinaeaki te koraki ake 144,000 mwaitiia. A noraki “te koraki ae uanao” mai buakoia ake a aki kanikinaeaki bwa a “tei i nanoaan te kaintokanuea, ao i matan te Tiibutetei.”—Te Kaotioti 7:1, 9.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
1:4; 3:1; 4:5; 5:6—Tera ae nanonaki n te taeka ae “tamnei ake itiman”? E tei te ware ae itua ibukin te bwai ae tabwanin raoi n ana taratara te Atua. Mangaia are te rongorongo nakoia “ekaretia ake itiua” e kaineti raoi nakoia ana aomata te Atua ni kabane aika ikoikotaki n ekaretia ni katobibia te aonnaba aika raka i aon 100,000. (Te Kaotioti 1:11, 20) Kioina ngkai e anga te taamnei are raoiroi Iehova ni kaineti ma te bwai ae tangiria bwa e na kakororaoaki, te taeka ae “tamnei ake itiman,” e kaotaki iai korakoran ana mwakuri ni kaotaia raoi aomata ao ni karokoi kakabwaia nakoia te koraki ake a mutiakina te taetae ni burabeti. N taraana e botaki ni waare aika itua baika kabwarabwaraaki n te boki ae Te Kaotioti teuana imwin teuana. Te ware ae itua e tei ibukin te bwai ae tabwanin raoi, ao e boni koaua bwa te boki aei e taekina rokon “tokina” ke katabwaninan “ana bwai, te Atua ae raba.”—Te Kaotioti 10:7.
1:8, 17—E kaineti nakon antai nakoa aika ‘te Areba ao te Omeka’ ao ‘te Moa ao te Kaitira’? E kaineti nakon Iehova te nakoa ae ‘te Areba ao te Omeka’ ao e katereaki iai bwa akea riki te Atua ae kakannato imwaina ao imwina. Boni ngaia “te moa ni bwai ao te toki.” (Te Kaotioti 21:6; 22:13) E atongaki Iehova bwa “te moa ni bwai ao te toki” n Te Kaotioti 22:13, ae nanonaki iai bwa akea temanna imwaina ke imwina. E ngae ngke e koaua aei, ma tein te rongorongo are ni moani mwakoron Te Kaotioti are e kaotaki iai te nakoa ae ‘te Moa ao te Kaitira’ e boni kaineti nakon Iesu Kristo. Boni ngaia te moan aomata ni kautaki nakon te maiu n taamnei are e aki mamate iai ao bon te kabanea n aomata ni kautaki iroun Iehova.—I-Korote 1:18.
2:7—Tera “ana Baretaiti te Atua”? Kioina ngkai a taekinaki taeka aikai nakoia Kristian aika kabiraki, ngkanne te bwaretaiti ae nanonaki ikai bon te bwaretaiti i karawa are boni menaia iroun te Atua. A na anganaki kaniwangaia taani kabiraki aika kakaonimaki ae te amwamwarake “man te kai ni kamaiu.” E na reke irouia te aki mamate.—1 I-Korinto 15:53.
3:7—N ningai are e anganaki iai Iesu “ana kiing Tawita,” ao tera arona ni kakabongana te kiing anne? Ni bwabetitoan Iesu n 29 C.E., e a riki iai bwa te Uea ae Rineaki man te utu ae Tawita. Ma e ngae n anne, ao e aki reke iroun Iesu ana kiing Tawita ni karokoa 33 C.E. ike e a karietataaki iai i angaatain te Atua i karawa. Ikanne are e a bwaibwai iai ni bwaai ni kabane n te tautaeka are e beritanaki nakoni kanoan Tawita. Ni moa man te tai anne, ao e a kakabongana te kiing aei Iesu ni kamwaiti mwioko ibukini mwakuri aika reitaki ma te Tautaeka n Uea. N 1919 ao Iesu e a anga “kiingin ana auti Tawita” nako nanoni bain “te toro ae kakaonimaki ae wanawana” rinanoni kateaia te koraki n toro bwa a na mataniwi i aon “ana bwai nako.”—Itaia 22:22; Mataio 24:45, 47.
3:12—Tera te ‘ara nabangkai’ are e anganaki Iesu? E irekereke te ara aei ma nakoan Iesu ao mwiokoana aika boou. (I-Biribi 2:9-11) Ngkai akea ae kona n ota n te ara anne n aron ae e ota iai Iesu, ma e ngae n anne e korea te ara anne i aoia tarina aika kakaonimaki aika maeka i karawa ni karekean ana iraorao ae kaan ma ngaiia. (Te Kaotioti 19:12) E bon tibwai naba tabeua mwiokoana aika okoro nakoia.
Reireiara:
1:3. Kioina ngkai e a “kaan te tai [are e nang motikaki iai taekan ana waaki Tatan iroun te Atua],” e a kaumakaki ngkanne ataakin te rongorongo ae n te boki ae Te Kaotioti ao maiuakinana naba.
3:17, 18. Ngkana ti kani kaubwai n te aro n taamnei, ti riai ni kabooa mairoun Iesu te ‘koora ae kaburoaki n te ai ni kaitiakaki.’ E nanonaki n aei bwa ti riai ni kekeiaki ni kabatiai ara mwakuri aika raraoi. (1 Timoteo 6:17-19) Ti riai naba ni karini “kunnikai aika mainaina,” ake a kaotiotira bwa taan rimwini Kristo ngaira, ao ni kamanena te “kabira ni mata,” n aron reirei ake a boretiaki n te maekatin ae Te Taua-n-Tantani bwa ti aonga ni karekei wanawanara ni kaineti ma bwaai n taamnei.—Te Kaotioti 19:8.
7:13, 14. A tei unimwaane aika 24 aikai ibukia te koraki ake 144,000 mwaitiia aika mimitong i karawa, ike a na aki tii riki iai bwa ueea ma bon ibonga naba. A tei ibukia naakai ibonga ake rimoa i aon Iteraera ake e baireia te Uea are Tawita nakon 24 mwakoroia. E kaotaraeaki nakon Ioane iroun temanna te unimwaane mai buakoia unimwaane aikai bwa antai te koraki ae uanao. Mangaia are e moanaki kautaia Kristian aika kabiraki tabeua te tai imwain 1935. Ti kanga ni kakoauaa aei? Ibukina bwa n te ririki anne, ao a a kaotaraeaki raoi iai te koraki ae uanao nakoia ana toro te Atua aika kabiraki ake i aon te aba.—Ruka 22:28-30; Te Kaotioti 4:4; 7:9.
KABWARAAN TE KAITUA NI KANIKINA E KARIKA TANGINI BUU AIKA ITUA
E kabwaraa te kaitua ni kanikina te Tiibutetei. A anganaki itiman anera buu aika itua. A katangi aia buu onoman mai buakoia anera aikai, ike a a tataekin iai rongorongoni motikan taekani “kateni makoron” botannaomata aika Aaro ake aongkoa Kristian ngaiia. (Te Kaotioti 8:1, 2, 7-12; 9:15, 18) Aio are e noria Ioane n te kanimaua ni miitara. N te miitara are e taorimwin aei, ao e oti iai Ioane bwa e kana te nira ni boki ae uarereke ao e bairea abwakin mwaneaban te Atua. Imwini katangan te kaitiua ni buu, ao a riki bwanaa aika korakora ao a kangai: “E riki te uea ae aonaba ba uean ara Uea ao uean ana Kristo.”—Te Kaotioti 10:10; 11:1, 15.
N te kaitua ni miitara, ao e a kabuburaki riki iai kabwarabwaraan te bwai ae taekinaki n Te Kaotioti 11:15, 17. E noraki te kanikina ae abwabwaki i karawa, bwa e bungia natina te mwaane te aine mai karawa. E karenakoaki te Riaboro mai karawa. Ibukina bwa e a rangi n un iroun te aine are mai karawa, e a nako bwa e na “buakania natina ake tabemang.”—Te Kaotioti 12:1, 5, 9, 17.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
8:1-5—Bukin tera bwa e kainabwabu te aba i karawa, ao tera are e karenakoaki nako aon te aba imwina? E riki te kainabwabu n te aro ni kaikonaki i karawa bwa e aonga ni kona n ongoraeaki “aia tataro ake a itiaki” aika i aon te aba. E riki aei n tokin te moani buaka are kabutaa aonnaba. A aki rierake nako karawa Kristian aika kabiraki n tokin aia tai Tientaire, n aron ae a kantaningaia aomata aika bati. A boni kaaitara ma taai aika kangaanga n tain te buaka. Mangaia are a tataro ma nanoia ni koaua ngkai ibukini kairiraia. Ni kaekaan aia tataro, e a karenakoa te ai ni kaikonaki nako aon te aba te anera ao a a kaumakaki iai Kristian aika kabiraki bwa a na kabatiai riki aia mwakuri. E ngae ngke e karako mwaitiia ma a a tia ni moana aia mwakuri n uarongorongo ni katobibia te aonnaba ae tataekinan Ana Tautaeka n Uea te Atua ae karikirakea te kauntaba n te aro are e a kauekea te ai irouia Aaro ake aongkoa Kristian ngaiia. E katanoataaki n te bwanaa ae korakora n taabo ni kabane kauring man te Baibara, a kaotiotaki koaua man te Baibara, ao e ioioaki mai aaia aia tabo Aaro aika kewe, kaanga aron ioioakin te auti ni mwaeiein te aba.
8:6-12; 9:1, 13; 11:15—N ningai are a a tauraoi iai anera ake itiman ni katang aia buu, ao n ningai are a na katangaki iai buu ao n te aro raa? E irekereke te katauraoi ni katangani buu ake itua ma anganakia te kairiri kaain te koraki aika kamaiuaki n te aro n taamnei ake a tei ibukin Ioane i aon te aba man 1919 nakon 1922. A rangi n tabetabe taani kabiraki akanne n taai aikai ibukini manga bairean te mwakuri ni minita ao katean auti ni boreeti. (Te Kaotioti 12:13, 14) Te bwai ae nanonaki n tangini buu, bon te ninikoria n taekina ana motikitaeka Iehova nakon ana waaki Tatan irouia ana aomata te Atua aika uaia n ibuobuoki ma anera. Ma ae kakawaki riki, e moanaki aei n te bwabwaro are e karaoaki i Cedar Point, Ohio n 1922 ao ni waakinako ni karokoa rokon te rawawata ae korakora.
8:13; 9:12; 11:14—N te aro raa are a a riki iai kabaneani katangani buu ake tenua bwa ‘rekenikai’? Kioina ngkai moani buu ake aua ake a tang a katanoataa mateia Aaro ake aongkoa Kristian ngaiia n te aro n taamnei, a a riki ngkanne buu ake taiani kabanea ake tenua bwa rekenikai n te aro are a a irekereke ma bwaai okoro aika riki. E irekereke tangin te kanimaua ni buu ma kainaomataia ana aomata te Atua man “te rua” are akea te bwai ae a kona ni karaoia iai n 1919 ao nakon naba te mwakuri n uarongorongo ae akea tokina are e a riki bwa ai aron te rekenikai ae karawawataia Aaro ake aongkoa Kristian ngaiia. (Te Kaotioti 9:1) Te kaonoua ngkanne bon rongorongoia taanga ni buaka aika korakora ake a toka i aoia aoti ngkoa ao a uarongorongo ni katobibia te aonnaba ae te mwakuri ae okoro are e moanaki n 1922. E irekereke katangan te kabanea ni buu ma moan tein te Tautaeka n Uea iroun te Mesia.
Reireiara:
9:10, 19. Taeka aika mwaaka aika a boto man te Baibara ake ni booki aika a katauraoaki iroun “te toro ae kakaonimaki ae wanawana” bon iai i nanoia rongorongo aika kammaraki. (Mataio 24:45) E boraoi te rongorongo aei ma rokati aika iai bukiia aika “ai aroni bukiia tikaobian” ao aoti ni buaka aika ‘bukiia ai aroni bukiia naeta.’ Bukin tera? Ibukina bwa booki aikai, a anga te kauring ibukin ana “bong [Iehova] ni kareke kai.” (Itaia 61:2) Ti bia ninikoria ao n ingainga n tibwatibwai nako.
9:20, 21. A mwaiti aomata aika nimamannei ake a maeka i buakoia natannaomata ake a atongaki bwa tiaki Kristian, ake a a tia ni butimwaea te rongorongo ae ti tataekinna ma nanora ni koaua. Ma ti aki kantaningaia aomata aika rangi ni mwaiti ake itinanikun aia botaki Aaro ake aongkoa Kristian ngaiia ake a taekinaki bwa “aomata ake tabemang” bwa a na rairi nanoia. N aki ongea aei, ti boni botumwaaka naba n te mwakuri ni minita.
12:15, 16. E boni boutokaa te inaomata n taromauri “aontano” are ana bwai Tatan n te waaki ae ngkai, ke tautaeka aika korakora n aaba aika kakaokoro. Ni moa man 1940 tabun ao tautaeka aika korakora akanne a “oonga te karanga [ae tei ibukin te bwainikirinaki] are e katinakoa te rakon mai wina.” Ni koauana, ngke arona bwa e baireia Iehova bwa e na karaoa anne, e kona ni kairiia taan tautaeka bwa a na kakororaoa ana kantaninga. Ngaia are e eti raoi ae taekinaki n Taeka N Rabakau 21:1 ae kangai: “E mena nanon te uea i nanoni bain Iehova ba kaanga karangan raan: E rairia nako ike e kan rairia nako iai.” E riai ni kakorakoraaki onimakinan te Atua n aei iroura.