Tera Ana Reirei Iesu Ni Kaineti Ma Moone?
E taku Iesu: “Ngkana boni matam ae e kairiko nakon te bure, ao autia. E raoiroi riki i bukim te rin i nanon Uean te Atua ma matam ae ti teuana, nakon te tewenakoaki i mone ma matam aika uoua. A aki mamate ino iai, ao e aki mamate naba te ai iai.”—MAREKO 9:47, 48, BK.
N te tai teuana ao e a manga taekina naba te tai are a na motikaki iai taekaia aomata Iesu ngke e kangai nakoia aika buakaka: “Naako mai Rou, ngkami akana a nang reke kaimi, nakon te ai are aki mamate, are karaoaki ba nen te riaboro ma ana anera.” E taekinna naba bwa te koraki aikai a na ‘nako nakon te rekenikai are aki toki.’—MATAIO 25:41, 46.
N TE moantai, ao tao a kona n taraa ni boutokaa te reirei ae te ai ni moone taeka ake e taekin Iesu aika i eta aikai. Ma ni koauana, e bon aki kataia Iesu ni kaitaraa are taekinaki n Ana Taeka te Atua are karauaki raoi ni kamatataaki ni kangai: “A aki ata te bai teuana akana a mate.”—Te Minita 9:5, BK.
Tera ngkanne ae nanonna Iesu ngke e taekina tewenakoakin te aomata “i mone”? Te ‘ai are e aki mamate’ are e taekinna Iesu bon te ai ni koaua ke te kaikonaki? N te aro raa are a nako iai aomata aika buakaka ‘nakon te rekenikai are aki toki’? Ti na rinanoi titiraki aika tenua aikai teuana imwin teuana.
Tera raoi ae nanonna Iesu ngke e taekina karenakoan te aomata “i mone”? Te taeka ae rairaki bwa “mone” n te taetae ni Kuriiti ni Mareko 9:47 boni Geʹen·na. E reke te taeka aio man te taeka n Ebera ae Geh Hin·nomʹ, ae nanona “te Mwarua are Innom.” E mena te Mwarua are Innom i bon itinanikun raoi Ierutarem rimoa. E kakabonganaki ngkoa n aia bong uean Iteraera ibukini kareanakia ataei, ae te mwakuri ae rangi ni buakaka ae e kabuakakaaki iroun te Atua. E taku te Atua bwa e na boni kamaunanakoia akana karaoa te mwakuri aei, ae irekereke ma te taromauri ni kewe. E bae n aranaki ngkoa te Mwarua are Innom bwa “te Marua n Tiritiri,” ike a katukaki iai “aia mate” n aki taunaki. (Ieremia 7:30-34, BK) E taetae ni burabetinna Iehova bwa e na riki te Mwarua are Innom bwa nneia maate aika mwaiti ma tiaki te tabo ni kammarakaki ibukia aomata aika maiu.
N ana tai Iesu, ao e kamanenaaki te Mwarua are Innom irouia kaain Ierutarem ngkoa bwa te tabo ni maange. A kaaki iai rabwataia taani kamwarua aika mate ao ni kateimatoa n uran te ai bwa a aonga ni kona ni mannang rabwataia maan ma aomata ake a mate.
Ngke e taekina taekaia ino aika aki mamate ao te ai ae aki kona n tiringaki Iesu, e bae ni kairekerekea naba ma are e taekinaki n Itaia 66:24. E taku Itaia bwa ‘bannaia aomata ake a bure nakon te Atua a na aki mate inoia, ao e na aki tiringaki te ai are a kabuekaki iai.’ E ataia Iesu ao ake a ongora irouna, bwa taeka ake n Itaia bon taekan rabwataia te koraki ake a aki tau n taunaki.
Ai ngaia are Iesu e kamanena te Mwarua are Innom ke Keenna bwa te banna ni katoto ae kaineti raoi nakon te mate are akea iai kantaningaan te manga kautaki. E kamataata riki aei ngke e a manga kauring ae te Atua “e kona n tiringa te rabata ma te tamnei i mone.” (Mataio 10:28, BK) Keenna boni kaikonakan te kaumananakoaki, ma tiaki te kammarakaki n aki toki.
“Te ai are e aki mamate” are e taekinna Iesu, bon te ai ni koaua ke te kaikonaki? Uringnga bwa te “ai are e aki mamate” are e mwaneweia Iesu ao ni koreaki ni Mataio 25:41, e katauraoaki ibukin “te riaboro ma ana anera.” N am iango a kona ni bue taamnei aika kaaini karawa n te ai ni koaua? Ke e tii kamanena te taeka ae te “ai” Iesu bwa bon te kaikonaki? Ni koauana bon taiani kaikonaki taeka aika “tiibu” ao “kooti” ake a taekinaki naba n te kabwarabwara anne; bon taeka aika a kaoti bannaia koraki n aomata aika uakoraki. (Mataio 25:32, 33) Te ai are e aki mamate are e taekinna Iesu e na boni kabuekiia aomata aika buakaka n te aro ni kaikonaki.
N te aro raa are a nako iai aomata aika buakaka “nakon reken te kai are aki toki”? E ngae ngke a bati rairai n te Baibara ake a kabongana te taeka ae “reken te kai” ni Mataio 25:46, ma e bon nako raoi te taeka aei man te taeka ni Kuriiti ae koʹla·sin ae nanona “tukan rikiraken te kai,” ke kaitiakani ao ereani mwaangana ake aki kainnanoaki. Ngaia are n te tai are a karekea te maiu are aki toki te koraki aika ai aroia tiibu, ao te koraki ake ai aroia kooti a na boni karawawataaki n “reken te kai are aki toki,” n aroia ni koreaki nako n aki toki man te maiu.
Tera Ngkoe Am Iango?
Bon akea te tai ae e a tia iai Iesu n reirei bwa iai taamnein te aomata ae aki mamate. Ma e aki toki n reirei taekani kautaia maate. (Ruka 14:13, 14; Ioane 5:25-29; 11:25) E aera ngkanne bwa e na taekinna Iesu ae a na manga kautaki maate ngkana ngaia bwa e kakoauaa naba ae a bon aki kona ni mate taamneia aomata?
E aki taekinna Iesu bwa te Atua e na boni karekekaia akana buakaka ni kammarakiia n aki toki. Ma n onean mwin anne, e taekina ae kangai Iesu: “Ba E tangiriia aomata te Atua n te aro are E anga Natina ae te rikitemanna iai, ba e aonga n aki mate ane onimakinna, ma e na reke i rouna te maiu are aki toki.” (Ioane 3:16) Bukin tera bwa e taekinna Iesu ae a na mate akana aki onimakinna? Ngkana ngaia bwa e bon nanonna ae a na teimatoa ni maiu n aki toki ma ni kammarakaki n te ai ae ura mwaaka, tiaki e na bon taekina anne?
E aki boto man te Baibara te reirei ae moone bon te tabo ni kammarakaki. Ma bon aia koaua beekan ake aongkoa Kristian ngaiia. (Nora te bwaoki ae “Moan Rongorongoni Moone ae Kimototo” n te iteraniba 6.) Ni koauana e na bon aki kammarakiia n aki toki aomata i moone te Atua. E na kanga reiakinan te koaua ibukini moone n rota aroarom nakon te Atua?
[Bwaoki n te iteraniba 6]
MOAN RONGORONGONI MOONE AE KIMOTOTO
MOAN RIKINA MAN AIA KOAUA BEEKAN: A kakoauaa te reirei ae te ai ni moone kaain Aikubita rimoa. N te boki ae The Book Ȧm-Ṭuat, are e koreaki n 1375 B.C.E., e a taekinaki iai bwa te koraki ake a na teweakinako nanoni kinono aika ura te ai iai, a na bon aki kona ni kamaiuaki mai iai, ao a na bon akea naba aia aanga ni birinako mai iai.” E korea ae kangai te tia karioiango mai Kuriiti ae Plutarch (c.46-120 C.E.) ni kaineti ma te koraki ake i aantare: “[A] takakaa kioina ngkai a kammarakaki n te aro ae rangi ni korakora, ike a kamaamaeaki ao ni katuuaaeaki iai n te tuuaa ae kakamaaku.”
TAABANGAKINI KAKOAUAAN TE REIREI AE MOONE N TE ARO N IUTAIA: E kaotaki n ana rongorongo te tia korei rongorongon rimoa ae Josephus (37-c.100 C.E.) bwa kaain te aro n Iutaia teuana ae aranaki bwa te Essenes, a kakoauaa naba ae iai te “taamnei ae e aki mamate are e teimatoa n aki totoki.” E a manga reitia riki n taku: “Bon aei naba aia iango kaaini Kuriiti. . . bwa a taku bwa akana buakaka a na kaakaki n te tabo ae rangi n rotongitong mani kakamaaku ae korakora iai te katuuaaeaki n aki toki.”
MOAN RININ TE REIREI AEI N AARO AKE AONGKOA KRISTIAN NGAIIA: N te kauoua n tienture C.E., ao e a koreaki iai rongorongoia te koraki aika buakaka n te boki ae aki kakoauaaki bwa kanoan te Baibara ae te Apocalypse of Peter ni kangai: “Ikekei are e a katauraoaki iai imwaia te ai ae aki mamate.” E taekinaki naba iai ae kangai: “A kairaki mwaane ao aine ma iteran rabwataia aika bue iroun te anera ae rangi n unun ae Ezrael, ao e tewenakoia nako moone, ae te tabo ae rangi n rotongitong; ike a katuuaaeaki iai iroun te anera ae rangi n unun.” N taai naba akanne ao te tia koro rongorongo mai Antioka ae Theophilus, e mwanewea naba taekan te burabeti n aine mai Kuriiti ae Sibyl n taetae ni burabetina iai tuuaaia akana buakaka, ni kangai: “Kam na bwakaraki n te ai, ike kam a kabuekaki iai ni katoa bong n aki toki.” Aikai mai buakon mwanewen ana taeka tabeua teuare Theophilus ake e taku bwa a “koaua ao a manena ao a na boni kabwaia iai aomata nako.”
E KABONGANAAKI N TAAI AKE RIMOA KAKOAUAAN TE AI NI MOONE BWA BOUTOKAAN TE TIRITIRI: E taekinaki ana taeka te uea n aine mai Engiran ae Mary I (1553-1558), are e tauriia ma ni kabuekiia kaain te Aro ni Borotetanti i aon te boua ae kaania 300 mwaitiia, ni kangai: “Akea riki te bwai ae riai karaoana irou nakoni katotongan te Atua n irantaanga ni kabuekiia taan onimaki aika kabwaoua te koaua aika i aon te aba, ngkai a na boni kabuekaki naba taamneia i moone n aki toki.”
KABWARABWARAANA N TAAI AIKAI: N ririki aika tibwa nako a a tia botaki n Aaro tabeua ni manga rinanoi ao ni bitii aia reirei ni kaineti ma moone. N te katoto, n 1995 ao e a kanakoa ana taeka te botaki teuana are ngaia ae babairei ana koaua te Aro n Engiran ae e aranaki bwa te Doctrine Commission of the Church of England ni kangai: “Bon tiaki te tabo ni kammarakaki n aki toki moone, ma e bon tei ibukin te kabanea n tuuaa ae aki kona ni manga bitaki ibukia te koraki ake a kaitaraa te Atua, ae bon taekan tokini maiuia ae akea riki imwina.”
[Bwaoki/Taamnei n iteraniba 7]
TERA “TE NAMA ARE TE AI”?
E taekinaki n Te Kaotioti 20:10 bwa e na karenakoaki te Riaboro nako nanon “te nama are te ai” ao ni “kamarakaki ni ngaina ao ni bong n aki totoki.” Ngkana ngaia bwa e na kammarakaki n aki totoki te Riaboro, nanona ngkanne bwa e riai ni kateimatoa maiuna te Atua, ma e taekinaki n te Baibara bwa e na boni ‘kamaunaaki’ iroun Iesu. (Ebera 2:14, NW) E tei te nama ni kaikonaki are te ai ibukin “te mate are te kauoua.” (Te Kaotioti 21:8) Tiaki aio te mate are e moan taekinaki n te Baibara are e reke man ana bure Atam are e na iai te mangauti iai. (1 I-Korinto 15:21, 22) Kioina ngkai e aki taekinaki n te Baibara bwa a na kaotinakoaki te koraki ake n “te nama are te ai” ngkanne “te mate are te kauoua” e nanona iai te aeka ni mate teuana ae akea iai te kautaki.
Tera ae nanonaki ni kammarakaia n aki totoki te koraki ake n “te nama are te ai”? N taai akekei ao e kona n nanonaki te taeka ae “kammarakaki” bwa “kainakin” temanna. N te taina naba ngke e kaitiboo Iesu ma taimonio ao a tang n takakaa ni kangai: “Ko nakomai ba ko na kamarakira [ni katikuira i nanon te kinono] i main taina?” (Mataio 8:29, BK; Ruka 8:30, 31; NW) Ai ngaia are te koraki ake a mena n “te nama” a na bon rinanon te ‘kammarakaki’ ae boni kainakiia n aki totoki ke “te mate are te kauoua.”