E Maiu Ana Taeka Iehova
Reirei Aika Kakawaki Man Booki Aika Obaria, Iona, ao Mika
“MIN Obaria ni burabeti.” (Obaria 1) E moanaki te boki ae Obaria n taeka aikai. E tii kaota arana te burabeti aio, n te boki are e kataubobongaa koreana n te ririki 607 B.C.E. N te boki are e taubobonga raoi koreana uoua te tienture imwain anne, e taekin baika a koaua te burabeti are Iona aika a irekereke ma maiuna, ake a kaineti ma ana mwakuri ni mitinare. E karaoa ana mwakuri ni burabeti Mika ae maanna 60 te ririki i marenan ana tai Obaria ao Iona, are e karaoaki man 777 B.C.E. ni karokoa 717 B.C.E. E tii kabwarabwaraa Mika arona bwa ngaia “te I-Moreteta” ao e roko irouna ana taeka Iehova “n ana bong Iotam, ma Aati, ma Etekia, aika uean Iuta.” (Mika 1:1) E a kaotiotaki raoi mwaatain te burabeti n te maeka n taabo n ununiki, man ana kaikonaki ake e kabonganai ni katereterei koaua aika kakawaki man ana rongorongo.
E “NA TEWEAKI NAKO N AKI TOKI” ETOM
E taekina ae kangai Obaria ni kaineti ma kaain Etom: “I bukin te tiritiri nakon tarim are Iakoba, ao ko na teweaki nako n aki toki.” E rangi n teretere raoi ana ururing te burabeti ibukin aia mwakuri n tiritiri kaain Etom nakoia natin Iakoba aika I-Iteraera. N 607 B.C.E., ngke e a kamaunaki Ierutarem, a ‘tei iai ni kaokoroia’ kaain Etom, ma n ikotiia ma “aomata aika ianena” ake taan ninia te kaawa.—Obaria 10, 11.
Ni kaitaran anne, e kaantaningaki manga kaokan te bata are Iakoba. E mwanewea ae kangai ana taetae ni burabeti Obaria: “Ma a na boni mena akana rawei maiuia n te maunga are Tion, ao e na tabu.”—Obaria 17.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
5-8—Tera ae kakawaki ni kabotauan kamaunakin Etom ma rokoia taani kuribwai n te bong ao taan rikorikoi kureebe? Ngke arona bwa a roko taan kimoa i Etom, a na bon bae n anai tii baike a tangiri. Ngkana tao a roko taan rikorikoi kureebe ao a na bon bae ni katikui kureebe tabeua bwa bwaai ni karemrem. Ma e ngae n anne, ngke e bwaka Etom, a ukoukoraki ana bwai aika raba ao ni kuribwaiaki irouia ‘aomatan ana berita’ ake e ikotaki ngkoa ma ngaia ake kaain Baburon.—Ieremia 49:9, 10.
10—E kanga Etom n “teweaki nako n aki toki”? N aron are e a kaman taetae ni burabetinaki, natannaomatan Etom, ma aia tautaeka aomata ake a maeka n aonon te aonnaba ae onoti a na bane n aki manga noraki. N nukan te kaonoua n tienture B.C.E. ao e a kataenikaiaki Etom iroun Uean Baburon ae Nabonitati. N te kaaua n tienture B.C.E. e a maekanaki kaawan Etom irouia kaain Nabataea, ao kaain Etom a riai ni maeka n iteran Iutaia ake mai meang ae aia tabo taian Nekebo are e manga kinaaki rimwi riki bwa Itumia. A kamaunaki kaain Etom imwin kamaunan Ierutarem irouia kaain Rom n 70 C.E.
Reireiara:
3, 4. Kioina ngke a maeka n taabo aika a aobuaka ao n taabo aika kirimaungaunga ake a rangi n tamaroa ibukin totokoan aia waaki aiaia, a kairaki kaain Etom bwa a na karietataia ni mwamwanaia i bon irouia n namakinan ae a kamanoaki ao ni mweeraoi. Ma bon akea ae kona ni birinako man ana motikitaeka Iehova.
8, 9, 15. E bon aki kona ni kamanoko wanawanan ao korakoran te aomata man “ana bong Iehova.”— Ieremia 49:7, 22.
12-14. A katea te banna ni katoto kaain Etom nakoia te koraki aika ngkai, ake a kimwareirei n noraia ana toro te Atua ngkana a kaitiboaki ma taian kangaanga. E aki tarai Iehova bwainikirinaia ana aomata bwa te bwai ae rangi ni bebete irouna.
17-20. E a moanna ni kakoroaki nanon te taetae ni burabeti are e kaineti ma manga kaokaia tibun Iakoba ngke a okira Ierutarem nikiraia taenikai mai Baburon n 537 B.C.E. A koro nanon ana taeka Iehova n taai nako. Ti kona n onimakin ana berita ma nanora ni kabane.
“MA E A URUAKI NINEWE”
E birinako Iona mani mwiokoana n onean mwin ae e na ongeaba n ana taeka Iehova are e na ‘nako Ninewe are te kawa are abwabwaki, ao n tatakarua n ekia nako’ n rongorongon te motikitaeka. Ma e a manga kaeta Iona Iehova ao ni manga mwiokoia riki te kauatai bwa e na nako Aturia ae kautun Ninewe, ngke e a karekea “te ang ae baibati i marawa” ao ni kabonganan naba “te ika ae ababaki.”—Iona 1:2, 4, 17; 3:1, 2.
Ao e nako Ninewe Iona ao man takaruaea te rongorongo ae mataata aei ni kangai: “Ai ti angaun te bong, ma e a uruaki Ninewe.” (Iona 3:4) E a karika ‘unin’ Iona te bwai ae e aki kaantaningaa rikina mai mwin ana mwakuri n uarongorongo. E kabongana Iehova te aroka ae “te bangke” ibukin reiakinan Iona te nanoanga.—Iona 4:1, 6.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
3:3—Te koaua bwa abwakin Ninewe e kabanea “tenibong te bong n te nakonako iai”? Eng. N taai ake rimoa, e iangoaki bwa a mwaiti kaawan Ninewe man te kawa ae Khorsabad are i meang nakon Nimrud are i maiaki. Abwakin Ninewe bon 100 km n ikotaki ma kaawa ni kabane ake a mena i aan Ninewe ake a tei ni katobibia.
3:4—Te koaua bwa e reireiaki Iona te taetae n Aturia, bwa e aonga ni kona n uarongorongo nakoia kaain Ninewe? Tao e a kaman rabakau n te taetae n Aturia Iona, ke tao e rabakau n te kakai. N te anga teuana, e kona n ae e taekina ana rongorongo ae uarereke ma n teretere raoi n te taetae n Ebera, ao temanna ae raitaeka ibukina. Ngkana tao ngaia anne bukina ao ana taeka e na kona n rangi ni kauekea te kan ongora ae korakora n ana rongorongo.
Reireiara:
1:1-3. Kaman iangoan bairean bwaai tabeua ake a na kona n totokoa karekean am tai n ira uarongorongoan te Tautaeka n Uea ao kakiritianaia aomata, boni kanikinaean te nano ae aki raoiroi. E na boni katotonga aron Iona te aomata are e birinako man mwiokoana are e anganaki mairoun te Atua.
1:1, 2; 3:10. E aki tii kaonota ana nanoanga Iehova nakon te natannaomata teuana ke te botaki n aomata teuana. “E raoiroi Iehova nakoia aomata ni kabaneia, ao iai ana nanoanga i aon ana makuri ni kabane.”—Taian Areru 145:9.
1:17; 2:10. Ni menan Iona i nanon te ika are e bubura i nanon tenibong e taetae ni burabetinaki iai maten Iesu ao mangautina.—Mataio 12:39, 40; 16:21.
1:17; 2:10; 4:6. E kamaiua Iona Iehova man buakan taari. Ao e “katauraoa te bangke teuana Iehova ae te Atua, ao E karikirakea nako aon Iona, ba e na riki ba te nu i aon atuna, ni kamaiua man arona n rawawata.” A kona taan taromauria Iehova ni boong aikai n onimakina Atuaia, ao ana atataiaomata, bwa e na kawakiniia ao ni kamaiuia.—Taian Areru 13:5; 40:11.
2:1, 2, 9, 10. E ongo Iehova n aia tataro ana toro ao e kakauongo nakon aia onnon.—Taian Areru 120:1; 130:1, 2.
3:8, 10. E “bita nanona,” ke e a manga bita ana iango te Atua ni koaua ibukin te kai are e taku bwa e karekea nakoia, ao e “a aki karaoia.” Bukin tera? Ibukina ngke “a rairaki nako mani kawaia ae buakaka” kaain Ninewe. Ai tii te arona naba ma taai aikai, bwa e kona ni manga bitaki ana motikitaeka te Atua ae matoatoa ngkana e kaotiota raoi te raraoma ni koaua te tia bure.
4:1-4. Bon akea te aomata ae kona ni kaira te Atua bwa e na tiatiana Ana nanoanga. Ti riai n tarataraira bwa ti na aki tiriburea aron Iehova n nanoanga.
4:11. E taotaona nanona Iehova ni kariaia tataekinan rongorongon te Tautaeka n Uea ni kabuta te aonnaba, n aron naba are e karaoia nakoia kaain Ninewe aika te 120,000 mwaitiia, bwa e nanoangaia te koraki ake “aki atai ataia ma maingia.” E aki ngkanne riai bwa ti na nanoangaia naba te koraki ake a maeka n ara aono, ao man boutoka naba uarongorongoan te Tautaeka n Uea ao kakiritianaia aomata ma te ingainga n nano?—2 Betero 3:9.
‘E NA KABWABWAKAKI MARAN ATUUIA’
E kaotaraei aia bure kaain Iteraera ao Iuta Mika, ngke e a kaman tataetae ni burabetina kamaroaean kautun abaia, ao ni beritana naba manga karaoana. E na riki Tamaria bwa “te bwariko n tawana.” Ibukin aia mwakuri n taromauri boua ao a bon riai ni ‘kamaraaki’ ke ni kamaamaeaki kaain Iteraera ao Iuta. E a kaabwabwakaki maran atuia “n ai aron te ikare” ae te aeka ni mannikiba ae tii tatabeai irannatuna, ngke a riki bwa taenikai. E berita ni kangai Iehova: “Iakoba, N na bon botia am koraki ni kabaneia.” (Mika 1:6, 16; 2:12) E na riki naba Ierutarem bwa “taiani bwariko” ibukin aia mwakuri mataniwi aika babakanikawai ao burabeti aika urui tuua. Ma e na “botia [ana aomata]” Iehova. E na oti nako mai buakoia kaain “Betereem ae Eberata, temanna mai roum nako iu ae na riki ba te tia tau-taeka i buakoia Iteraera.”—Mika 3:12; 4:12; 5:2.
E a tia ni karaoa te ribuaka Iehova nakoia Iteraera? Te koaua bwa a rangi ni matoatoa baika e tangiri te Atua? E aki. Te bwai ae e tii kainnanoia Iehova mairouia taan taromauria bon tii ‘karaoan ae eti, ma te tangira te nanoanga ao te nanorinano’ n nakonako ma Atuaia. (Mika 6:8) Ma a rikirake ni buakaka te koraki ake a maiu n ana tai Mika, n te aro ae “ane moan te raoiroi i buakoia kaanga te kai ae kateketeke, ane moan te eti kaanga ai aron te kai ae babaoua man te o ae te akanta,” ae e kamarakiia te koraki ake a roko ni kaniia. Ma e titiraki ni kangai te burabeti: “Ai antai te Atua ae ai arom [Iehova]?” E na manga kaotiota ana nanoanga te Atua nakoia ana aomata ao ane e na “tetewe nako aia bure nako aani marawa.”—Mika 7:4, 18, 19.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
2:12—E kakoroaki ningai te taetae ni burabeti ni kaineti ma ‘ikotakia nikiraia Iteraera’? E moan kakoroaki nanon anne n 537 B.C.E. ngke a a kaokaki nikiraia Iutaia nako abaia man te tautoronaki i Baburon. Ma n taai aikai, ao e a kona ni kuneaki kakoroan nanon te taetae ni burabeti anne n “ana Iteraera te Atua.” (I-Karatia 6:16) A ikoikotaki Kristian aika kabiraki man te ririki 1919, “n ai aron te nanai i nanon aia tawana n amarake.” A rikirake ni “karongoa ngkai a bati aomata” moamoa riki man te ririki 1935, ngke a ikotaki te “koraki ae uanao” ae “tiibu tabemang.” (Te Kaotioti 7:9; Ioane 10:16) A kaai n ikotaki, ao a karikirakea te taromauri ae koaua ma ingaingan nanoia.
4:1-4—N te aro raa ae Iehova “E na kaeti-taeka ibuakoia botanaomata aika bati, ao E na boaia botanaomata aika korakora” i nanoni “boong aika kaitira”? Taeka aika “botanaomata aika bati” ao “botanaomata aika korakora” e aki kaineti nakoia botaki n natannaomata ke botaki n tautaeka. Ma taeka aika a kaineti nakoia aomata tabemwaang ake a otinako mai buakoia natannaomata, ao n riki bwa taan taromauria Iehova. Ma e kaetitaeka Iehova ao ni kaetiia ana aomata rinanon aia iraorao ma ngaia.
Reireiara:
1:6, 9; 3:12; 5:2. E kamaunaki Tamaria irouia kaain Aturia n te ririki 740 B.C.E. i nanon ana tai ni maiu Mika. (2 Uea 17:5, 6) A bon roko naba kaain Aturia i Ierutarem i nanon ana tai n uea Etekia. (2 Uea 18:13) E a kabuekaki Ierutarem irouia kaain Baburon n te ririki 607 B.C.E. (2 Rongorongo 36:19) N aron are e taetae ni burabetinaki, ao e bon bungiaki te Mesia i “Betereem ae Eberata.” (Mataio 2:3-6) Ana taetae ni burabeti Iehova a bon aki kona ni bwaka.
2:1, 2. E na bon karuanikai nakoira ngkana ti taku bwa ti toro iroun te Atua, ma ngaia ti bon moanibwaia moa ukeran te kaubwai, ao tiaki “uean te Atua ma ana raoiroi.”—Mataio 6:33; 1 Timoteo 6:9, 10.
3:1-3, 5. E kaantaningaia Iehova taan kairia ana aomata bwa a na bwaina te kaetitaeka ae riai.
3:4. Ngkana ti tangiria bwa e na ongoraeaki ara tataro iroun Iehova, e riai bwa ti na aki kakaraoa ae bure ke ni maiuakina te maiu ae kiriuoua.
3:8. E na kakoroaki raoi nanon mwiokoara ae tataekinan te rongorongo ae raoiroi, n ikotaki naba ma rongorongon te kaetitaeka, tii mani kakorakorakira n taamnein Iehova.
5:5. Te taetae ni burabeti ni kaineti ma te Mesia aei, e a kakoauaa nakoira bwa ngkana a kaitaraki ana aomata te Atua irouia aia kairiribai, ao ane a na kateirakeaki “itiman [ae tei ibukin ae tabwanin raoi] taani kawakintiibu” ma “waniman te aomata aika tooka n ekia nako” ae taekaia mwaane aika rabakau aika bati, bwa a na kairiri i buakoia ana aomata Iehova.
5:7, 8. A riki Kristian aika kabiraki ni boong aikai “n ai aron te aoi mairoun Iehova” ae ana bwaintangira te Atua, nakoia aomata aika mwaiti. E koaua aei kioina ngkai e kabonganaia ake a kabiraki bwa a na tataekina rongorongon te Tautaeka n Uea. A ibuobuoki naba “tiibu tabemang” ni karikirakean aia iraorao aomata ma te Atua, n aroia ni kakorakoraia ni boutokaia taani kabiraki n te mwakuri n tataekina te rongorongo. (Ioane 10:16) Ai kakawakira uataboan te mwakuri aio, ae e kona ni karikirakea te raunnano ni koaua nakoia tabemwaang!
6:3, 4. Ti riai ni katotonga aron Iehova ae te Atua ao ni kaotiota te akoi ao te nanoanga nakoia te koraki ake e kangaanga karekean te iraorao ma ngaia ke ake a mamaara n te onimaki.
7:7. E aki riai ni bwara nanora ngkai ti boo ma kangaanga n tokin te waaki ae buakaka ae ngkai. Ma n aron Mika, ti riai naba ni ‘kaantaninga Atuani maiura.’
7:18, 19. Ti riai naba n tauraoi ni kabwarai aia bure akana bure nakoira, n aron Iehova ae tauraoi naba ni kabwarai ara bure.
Teimatoa n “Nakonako n Aran Iehova”
A “na teweaki nako n aki toki” te koraki ake a kaitaraa te Atua ao ana aomata. (Obaria 10) Ma e ngae n anne, e kona ni bita nanona Iehova ngkana ti mutiakina ana kauring ake e tua ao ma n ‘rairaki nako man kawaira aika buakaka.’ (Iona 3:10) “Ni boong aika kaitira,” ae nanonaki iai, “taai aika kamamate,” aika ti maeka i nanona ngkai, ao e nang karietataki i aoia Aaro aika kewe te taromauri ae koaua, ao ma n raanga nako nanona te koraki ake a ongeaba. (Mika 4:1; 2 Timoteo 3:1) Ma ngaia are ti riai ni kakorakoraira n “nakonako n aran Iehova ae Atuara n aki toki ao n aki toki.”—Mika 4:5.
A rangi ni kakawaki reirei ake ti reiakinaki iai man booki aika Obaria, Iona, ao Mika! E ngae ngke a koreaki aia rongorongo aikai 2,500 te ririki n nako, ma e boni “maiu, ao e mwaka,” naba i nanoni boong aikai.—Ebera 4:12.
[Taamnei n iteraniba 25]
E taetae ni burabetina ae kangai Obaria: E “na teweaki nako [Etom] n aki toki”
[Taamnei n iteraniba 27]
Ngkai Mika ‘e kaotiota kaantaningan Atuana,’ ngkoe naba ko bon konaa
[Taamnei n iteraniba 28]
Te mwakuri n uarongorongo bon te kakabwaia ae riai n tangiraki ao ni kawakinaki raoi