E Maiu Ana Taeka Iehova
Reirei Aika Kakawaki Man te Boki ae Ana Anene Toromon
“ARON te kiebu i buakoni kaai aika kateketeke, ao ai aron naba raou ae tangiraki i buakoia ataei n aine.” “Aron te kai ae te abora i buakoni kaai, ao ai aron naba teuae tangiraki i rou i buakoia ataei ni mwane.” “Antai neiere taratara nako n ai aron te karangaina, ae tamaroa n ai aron namakaina, ae itiaki n ai aron taai?” (Ana Anene Toromon 2:2, 3; 6:10) Ai tamaroara kibun bokin te Baibara ae Ana Anene Toromon aikai! E aranaki te boki aei bwa e “moamoa i buakoia anene,” ibukina bwa kanoana ni kabane, bon te ototo ae iai nanona ao e tamaroa.—Ana Anene Toromon 1:1, BK.
E oteaki te anene n tangira ae rongorongon te ataeinimwaane ae te tia kawakin-tiibu ao ataeinnainen te marenaua ae te I-Turamaite, iroun Uean Iteraera rimoa ae Toromon tao n 1020 B.C.E., ni moan mwakoron ueana ae maanna 40 te ririki. Aomata tabeman ake a mwaneweaki n te kamatenano, bon tinan ma mwanen te ataeinnaine, “natin Ierutarem aika aine [naati n uea aika aine],” ao “natin Tion aika aine [ainen Ierutarem].” (Ana Anene Toromon 1:5; 3:11) E kangaanga iroun te tia wareware n te Baibara aron kinaakia taan taetae ni kabane n Ana Anene Toromon, ma e na kona ni mataata ngkana e iangoa te bwai ae a taekinna, ao are e taekinaki nakoia.
Kioina ngkai mwakoron Ana Taeka te Atua te rongorongo ae n Ana Anene Toromon, iai bukina ngkanne aika uoua ae e rangi ni kakawaki iai. (Ebera 4:12) Te moan, e reireinira aron te tangira ni koaua i marenan te mwaane ao te aine. Te kauoua, e katereterea aron te itangitangiri i marenan Iesu Kristo ao te ekaretia ae kaainaki irouia Kristian aika kabiraki.—2 I-Korinto 11:2; I-Ebeto 5:25-31.
“TAI KAKAUTA AU TANGIRA”
(Ana Anene Toromon 1:1–3:4, 3:5, BK)
“E na kaboria ma ngai ni kaboriani wiina: Ba e raoiroi riki tangirau iroum nakon te wain.” (Ana Anene Toromon 1:2) E moanaki te kakarabakau n Ana Anene Toromon, n ana taeka te ataeinnaine ae nanorinano are e kairaki nako aan ana umwanrianna te uea ae Toromon. E kanga n roko ikekei?
E taku: “A un nako iu natin tinau ake mwaane, a rineai ba te tia kawakini nen aroka aika kurebe.” A a un mwanena irouna ibukina ngke e kaoaki iroun te tia kawakin-tiibu are ana tangira bwa a na raraaun n te bong teuana ae rangi n tamaroa. Ibukin totokoan neiei bwa e na aki nako, a a mwiokoia bwa e na tararuai “arobeke ake a uarereke, ake a ururu kurebe.” Te mwakuri aei are e a kaaniaki iai ma ana kaembwa Toromon. Ngke e “nakon te ne n aroka ae nen te akota,” ao e a noraki iai baaraoina ike e a kairaki nako naba nakon te umwanrianna.—Ana Anene Toromon 1:6; 2:10-15; 6:11.
Ni kaotakin nanon te ataeinnaine aei ibukin tangiran raona ae te tia kawakin-tiibu, a a tuangnga naati n uea aine bwa e ‘na nako n rimwin te nanai’ ni kaakaea. Ma e aki kariaia nakona Toromon. Ni kaotan anaakin nanona n tamaroan neiei, e a berita bwa e na anganna ‘mwaena aika koora ma moromoro aika tirewa.’ Ma e bon aki anaaki nanon te ataeinnaine iai. E taku te tia kawakin-tiibu nakon neiei ngke e kunea i nanon ana kaembwa Toromon: “Noria, ko tamaroa, ngkoe ae raou ae ko tangiraki; noria, ko tamaroa.” E tuatua te ataeinnaine nakoia naati n uea aika aine ni kangai: “Tai kakauta au tangira n ua tokin nanona.”—Ana Anene Toromon 1:8-11, 15; 2:7; 3:5, BK.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
1:2, 3—Bukin tera ngkai uringan ana taeka n tangira te tia kawakin-tiibu ai aron te wain, ao arana ai aron te kabira? Ngkai e kakukureia te aomata te wain ao e kabebetea kabiran atuna, ururingan ngkanne ana tangira ma aran te ataeinimwaane, e a kakorakoraki ma ni kabebeteaki iai te ataeinnaine. (Taian Areru 23:5; 104:15) A kunea korakoraia ao ungan nanoia Kristian ni koaua, ao riki taani kabiraki, ngkana a iaiangoa aron ana tangira Iesu Kristo are e a tia ni kaotiotia nakoia.
1:5—E aera te ataeinnaine ngke e katitebooa kunna ae bwatabwata ma “umani Keta”? A karaoaki kunnikai aika bati manenaia man buraen te kooti. (Warekaia Iteraera 31:20) N te katoto, a karaoaki “aon uman te Atua” man “rooki aika buraeia kooti.” (Te Otinako 26:7) A karaoaki aia umwanrianna Bedouin ao Keta ni kunia kooti aika roro ni boong aikai naba.
1:15—Tera ae nanonna te tia kawakin-tiibu ae te ataeinimwaane ngke e kangai: “Kanga ai aroia taobe matam”? E taekina matan raona te tia kawakin-tiibu n aron matan te taobe ibukin taraana ae nimamannei ao e akoi.
2:7; 3:5—Bukin tera ngke a kamenaki i aan te berita naati n uea aika aine “irouia anterobe ma riia-aine aika manin te tawana”? E rangi n ataaki te anterobe ma te ria ibukin tamaroaia ao tonuia. N aron anne, e kabaeia n te berita naati n uea aine te ataeinnaine ae te I-Turamaite n taekan bwaai ni kabane ake a anainano ao a tamaroa bwa a na aki kataia ni kauta ana tangira.
Reireiara:
1:2; 2:6. A kona naba n raraoi kakarabakau aika itiaki irouia taanga aika iraorao ni karekenano. Ma a riai n taraia te taanga aei bwa kakarabakau aikai boni kaotan te tangira ni koaua, ao tiaki kaibwabwarun te rabwata ake e kona ni katikiia nakon te wene ni bure.—I-Karatia 5:19.
1:6; 2:10-15. A aki kariaia mwaanen te ataeinnaine ae te I-Turamaite aei bwa e na iranako teuare ana tangira nakon te maunga ae raroanako, tiaki ibukina bwa e buakaka ke e aki raoiroi nanona. Ni kaitaraan anne, a kamanoa neiei man te kataaki. Te reirei ngkanne ibukia taani kareke tangira, bwa a riai n rarawa nakon taabo ake a na tii ngaiia iai.
2:1-3, 8, 9. E ngae ngke e tamaroa te I-Turamaite aei, ma e iangoia bwa ai aron “rootin Tiaron ngaia, ae te uee ae mangori ae bati n nonoraki.” E iangoa neiei te tia kawakin-tiibu bwa ai aron “te kiebu i buakoni kaai aika kateketeke,” ibukin tamaroana ma kakaonimakina nakon Iehova. E kanga ngkanne aron kabwarabwaran teuaei? E taraa te ataeinimwaane aei neiei bwa kanga “te anterobe” ibukin tamaroana. Bon te mwaane naba ngaia ae maaka Iehova ma n tangiria. E taku: “Aron te kai ae te abora i buakoni kaai, ao ai aron naba teuae tangiraki i rou i buakoia ataei ni mwane.” Tiaki te koaua bwa te aomata ae onimakina te Atua ma n tangiria, boni ngaia te aomata ae mataiakinaki ibukin te rao ni mare?
2:7; 3:5. E bon aki anaaki nanon ataeinnainen te marenaua aei bwa e na tangira Toromon. E kabaeia naba naati n uea aika aine, bwa a na aki karikirakea tangiran temanna irouna i rarikin te ataeinimwaane ae te tia kawakin-tiibu. E aki riai ao e aki naba kona te aomata ni karekenano ma te aomata n aki akaka. Ngkana e kani mare te Kristian, e riai ni karekea raona ae kakaonimaki ni beku iroun Iehova.—1 I-Korinto 7:39.
‘KAM AERA NGKAI KAM KAN TARA TE I-TURAMAITE?’
Iai te bwai ae “waerake man te rereua n ai aroni boua aika bubun te ai.” (Ana Anene Toromon 3:6) Tera ae a noria ainen Ierutarem ngke a otinako? A oki nakon te kaawa Toromon ma ana toro! Ao te uea e kaira te ataeinnaine ae te I-Turamaite.
E rimwin te ataeinnaine te tia kawakin-tiibu ao e a waekoa ni karekea angana ni kaitiboo ma ngaia. E taetae ni kamatoaa tangiran teuarei irouna, ao e kaotia neiei bwa e kani kitana te kaawa ngke e kangai: “Ngkae e tuai ni kamaitoro te ngaina, ngkai a tuai nako nuu, ao N na nako n te maunga are iai te mura iai, ao te tabuki are iai te ribano iai.” E kaoa te tia kawakin-tiibu te ataeinnaine bwa e na ‘rin i nanoni nen arokana, ma ni kang uaana aika moanibaa n raraoi.’ E kaeka ni kangai: “I a roko i nanoni nen arokau; mwaneu, ae buu.” A a manga taku ainen Ierutarem nakoina: “Kam na amarake, ngkami aika rao; Kam na moi, eng, kam na bati ni moi, ngkami aika kam tangiraki.”—Ana Anene Toromon 4:6, 16; 5:1.
Imwin taekinan te mii nakoia naati n uea aika aine, e taku te ataeinnaine ae te I-Turamaite: “I aoraki n te tangira.” A a manga titiraki ni kangai: “Tera aron teuare tangiraki i roum ngkae e raoiroi riki nakon temanna ae tangiraki?” E kaekaia ni kangai: “E mainaina teuare tangiraki i rou ao e uraura, moan te kakanato i buakoia aika terebu.” (Ana Anene Toromon 5:2-10) Ngke e kabatiaa kamoamoan neiei Toromon ao e a kaeka naba te ataeinnaine aei ma te nanorinano ni kangai: “Kam aera ngkai kam kan tara” te I-Turamaite? (Ana Anene Toromon 6:4-13) Ngke e noria te uea bwa aio te tai are e a kona iai n tokanikai ao e kabatiaa riki kamoamoaan neiei. Ma e bon teimatoa ni kamatoaa tangiran raona ae te tia kawakin-tiibu, te ataeinnaine aei. N tokina e a kariaia Toromon bwa e na okira mwengana neiei.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i Aon te Baibara:
4:1; 6:5—E aera ngkai e kabotauaki iran te ataeinnaine ma te “nanai ni kooti”? E kaotaki n te kabotau aei bwa irana ai aron buraen te kooti ae roro, ibukina bwa e raneanea ma ni manguroroo.
4:11—Tera kakawakin ‘timtimin rian te I-Turamaite ma nnen aia karewe manibeeru,’ ao ‘te miriki ae mena i aan newena’? E kamatataaki n te kabotau are, a mena ana karewe te manibeeru ma te miriki i aan newen te ataeinnaine are te I-Turamaite, man raoiroin ao nakoraoin ana taetae ni kawai.
5:12—Tera nanon taeka aikai: “Matana ai aroia taobe i rarikini karanga n ran; a tebokaki n te rannimamma”? E taekina matan ana tangira te ataeinnaine bwa a titikiraoi. Tao e katitebooa neiei ataeini-matan teuaei are turu ae otabwaniniaki n te mainaina, ma te nan taobe aika tebotebo i nanon te miriki.
5:14, 15—Bukin tera ngkai e kabwarabwaraki bain ma waen te tia kawakin-tiibu n te aro aei? E taekina tabonibain te tia kawakin-tiibu te ataeinnaine aei bwa ai aron burenibai aika koora, ao ukin baina ai aron beruro. E kabotaua waen te tia kawakin-tiibu bwa “boua aika maboro” ibukina bwa a matoatoa ma n tamaroa.
6:4, BK—E aera e kabotauaki te ataeinnaine ma Tireta? E tauaki te kaawa ae Kanaan iroun Iotua ao e a riki bwa te moani kaawa i meangin Iteraera ae tauaki i aan te tautaeka n uea ni baronga aika tebwina, imwin Toromon. (Iotua 12:7, 24; 1 Uea 16:5, 6, 8, 15) E taku te rongorongo teuana: “E teretere bwa e bae n rangi n tamaroa te kaawa are e a tia n taekinaki n te rongorongo.”
6:13—Tera “ruoiani Maanaim”? Taeka aikai a kona naba n rairaki bwa “ruoiani kaembwa aika uoua.” E tei te kaawa ane arana anne i mainikun te karanga are te Ioretan i rarikin mwaruan te karanga ae Iaboka. (Karikani Bwaai 32:2, 22; 2 Tamuera 2:29) E kona ni kaineti “ruoiani Maanaim” ma te mwaie ae irekereke ma te toa ae karaoaki n te kaawa anne.
7:4—Bukin tera ngke e kabotaua roroan te ataeinnaine ae te I-Turamaite Toromon ma “te taua ae te aiwere”? E a kamani karekea te taeka ni kamoamoaki te ataeinnaine aei ae kangai: “Roroam ai aron ana taua Tawita.” (Ana Anene Toromon 4:4) E ananau ma n irariki te taua ao e maranran te aiwere. E anaaki nanon Toromon n irarikin ma maranranin roroan te ataeinnaine aei.
Reireiara:
4:7. E ngae ngke e aki kororaoi te I-Turamaite ma e maiuakina te aroaro ni maiu ae riai ngke e rarawa nakon ana mwakuri Toromon. E a katamaroaa riki tikiraoina, aroarona ni maiuakina ae riai. A riai naba ni karaoa anne aine aika Kristian.
4:12. Te ataeinnaine ae te I-Turamaite, ai aron te nne n aroka ae tamaroa ae e ooaki ao e bonotaki te kawai n rin iai n te mataroa ae rokanaki, bwa e kaota ana tangira tii nakon te mwaane ae e na mare ma ngaia. Ai tamaroara te katoto aei ibukia Kristian aine ao mwaane aika tuai ni mareaki!
‘URAMWAAKAN ANA AI IEHOVA’
A titiraki mwaanen te I-Turamaite ngke a nora neierei n okira mwengana ni kangai: “Antai neiene nako mai man te rereua, ane rara teuane tangiraki i rouna?” Tabebong imwina, ao e a manga taku temanna ma ibuakoia: “Ngkana tao te nono ngaia, ao ti na katea te taua ae te tirewa i aona: Ao ngkana tao te mataroa neiei, ao ti na oia n raai aika tiira.” Ngkai e a tia ni kataaki ana tangira te I-Turamaite ao e kakoauaa bwa e teimatoa, ao e kangai: “Te nono ngai, ao mammau ai aron tauana nako: Ao arou iai i matana aron temanna ae e reke i rouna te rau.”—Ana Anene Toromon 8:5, 9, 10.
‘Uramwaakan ana ai Iehova’ bon te tangira ni koaua. Bukin tera? Ibukina bwa boni mairoun Iehova te tangira. Boni Ngaia naba are e karina te konabwai n tangira i nanora. Bon te ai ae uramwaaka ae aki kona n tiringaki. E kabwarabwaraki Ana Anene Toromon n te aro ae rangi n tamaroa bwa te tangira i marenan te mwaane ao te aine, e kona ni “korakora . . . kaanga ai aron te mate.”—Ana Anene Toromon 8:6.
E kaotaki te itoman i marenan Iesu Kristo ao kaain te koraki ake a aranaki bwa “buna,” n Ana Anene Toromon ae moanibaan te tamaroa. (Te Kaotioti 21:2, 9) E rianako riki ana tangira Iesu ibukia Kristian aika kabiraki nakon te tangira i marenan te mwaane ao te aine. A kakaonimaki kaain te koraki aika riki bwa buuna ao a tangiria. E anga naba maiuna Iesu ibukin tangiraia “tiibu tabemang.” (Ioane 10:16) A kona ni bane taan taromauri ni kakairi n ana katoto te I-Turamaite ae kaotiota te tangira ae teimatoa ma ni kakaonimaki.
[Taamnei n iteraniba 18]
Tera reireiara ae reke man Ana Anene Toromon ni kakaaean raora ni mare?