Te Koaua Bwa Ti a Mena Ngkai i Nanoni “Boong Aika Kaitira”?
TI BUOKAKI bwa ti na ataa ae n ningai boong aika kaitira, mani bitaki aika riki ni kaineti ma itera aika uoua. E taetae ni burabetinaki n te Baibara baika a na riki n “tokin te waaki i aon te aba ae ngkai.” (Mataio 24:3, NW) E taekini naba bitakin aroaroia aomata aika maiu ni “boong aika kaitira,” ao aia mwakuri.—2 Timoteo 3:1.
E kakoauaki menara ngkai i nanoni boong aika kaitira, mani baika a riiriki n ikotaki naba ma aia katei ao aroaroia aomata ao waekoan naba Ana Tautaeka n Uea te Atua ni karokoi kakabwaia nakoia te koraki ake a tangira te Atua. Ti moanna man neneran baika tenua ake e taekin Iesu bwa kanikinaean boong aika kaitira.
“Moan Rikini Maraki ni Bane”
E taku Iesu: “E na tei rake te botanaomata teuana n eka nako te botanaomata teuana, ao uean te uea temanna n eka nako uean te uea temanna: ao ane a na roko rongo ma mwaeiein te aba, n te aba teuana ao n te aba teuana.” E manga taku riki: “Ma boni moan rikini maraki baikai ni bane.” (Mataio 24:7, 8) Ti na rinanoi “baikai” teuana imwin teuana.
A mwaiti kurikuri aomata aika tiringaki ni buaka ao kairiribai i marenaia reeti i nanon tebubua te ririki ake a tibwa nako. E taekinaki ae kangai n ana ribooti te botaki ae te Worldwatch Institute: “Tenua okiokin mwaitiia aomata ake a mate ni buaka aika waakinaki n te [ka-20 n tienture] ni kabotauaki ma mwaitiia aomata ake a mate ni buaka ni kabane ake a riki man te moan tienture AD ni karokoa 1899.” E taekina ae kangai Jonathan Glover n ana boki ae te Humanity—A Moral History of the Twentieth Century: “E katautauaki mwaitiia aomata ake a tiringaki n te buaka i marenan 1900 ni karokoa 1989 bwa 86 te mirion. . . . Ma e a rangi ni korakora riki te mate n te buaka n te ka-20 n tienture, ae te bwai ae kangaanga iangoana bwa e na riki. Uoua te katenimwakoro mai buakoia (58 te mirion) a mate ni buaka aika uoua aika kabutaa te aonnaba. Ma ngke arona bwa e karauaki n tibwatibwaki raoi mwaitiia maate aikai i nanon te ka-20 n tienture, ao e katautauaki bwa e na nakon 2,500 mwaitiia aomata aika mate ni katoa bong. Are nanona, bwa e raka i aon 100 mwaitiia aomata aika mate ni katoa aoa, i nanon ruabwi te ririki.” Ko kona n iangoa nanokawakia ao marakiia aomata aika mirion ma mirion mwaitiia, ake iai aia koraki aika a a tia ni bua maiuiia?
N aki ongea te koaua are a mwaiti amwarake aika kona n reke n te aonnaba, ma taren te amwarake boni ngaia naba kanikinaean boong aika kaitira. A taku taani kakaae bwa i nanon ririki aika 30 aika tibwa nako, ao e rangi ni korakora rikiraken mwaitin te amwarake nakon rikiraken mwaitin te botannaomata. Ma e ngae n anne, ao e a taabangaki aki taun te amwarake n taabo aika mwaiti n te aonnaba, ibukin aki-taun abaia aomata aika a mwaiti ibukin te ununiki ke e aki tau aia mwane ibukini kabooan te amwarake. N aaba aika tabe n rikirake, a kona ni maiu aomata aika 1.2 te mirion mwaitiia i aon teuana te taraa [U.S.] ke e kee i aana i nanon teuana te bong. Mai buakon te mwaiti aei, a a karawawataki aomata aika 780 te mirion mwaitiia n te baki i nanon te tai ae maan. Ni kaineti ma ana taeka te World Health Organization, te aoraki ae te bakitaia ngaia oin mateia ataei aika e raka i aon nimaua te mirion ni katoa ririki.
Tera ae kona n taekinaki ni kaineti ma mwaeiei ake a taetae ni burabetinaki? Ni kaineti ma te U.S. Geological Survey, mwaitin te mwaeiei aika tau korakoraia ibukin uruakan auti, bon 17 ni katoa ririki ni moa man te ririki ae 1990. Ao mwaeiei aika tau korakoraia ibukin karikan te urubwai ae kakaiaki, a taraa n riki teuana te tai ni katoa ririki. E taku te rongorongo teuana: “A a tia ni bua maiuiia aomata aika ngaa ma ngaa mwaitiia ni mwaeiei aika riki i nanon 100 te ririki aika tibwa nako.” Bukin rikin aei teuana, bwa ni moa man 1914, ao e a korakora rikiraken te botannaomata n taabo ake a riiriki iai mwaeiei.
Bitaki Tabeua Riki Aika Korakora
E taku Iesu: “Ane a na roko . . . rongo ma aoraki aika kamamate n taabo tabeua.” (Ruka 21:11) Ni boong aikai, ao e a tamaroa riki te rabakau ni kuakua nakon are rimoa. Ma, e bon teimatoa naba ngkai ni karawawataki te botannaomata n aoraki aika kakaiaki aika boou ao ake ma rimoa. E taku te ribooti man te U.S. National Intelligence Council: “Uabwi mwaitin aoraki aika kakaiaki aika rangi n ataaki n ikotaki naba ma te kangenge (TB), te maraeria, ao te korera ake a a tia ni butanako n te aonnaba ni moa man 1973, ao a rangi n ewewe riki n angin te tai ao a aikoa kona naba n toki ni bwainnaorakiaia are a taneiai n toki iai. A a tia naba ni kinaaki aoraki ake a aki ngkoa rangi n ataaki aika 30 mwaitiia ni moa man 1973, n ikotaki naba ma te HIV, te Ebola, te baboboo ae te “C”, ao te Nipah virus, aika akea katokaia.” Ni kaineti ma te ribooti man te botaki ae te Kaibangaki Uraura n Tun 28 n 2000, mwaitiia ake a mate ibukin aoraki aika ewewe, tao 160 okiokin mwaitiia ake a mate ni kabuanibwai aika karina n riki n te aonnaba n ririki aika tibwa nako aikai.
‘Rikiraken te buakaka’ boni kanikinaean naba boong aika kaitira ae rangi ni kakawaki. (Mataio 24:12, BK) N angiin taabo ni katobibia te aonnaba ni boong aikai, akea te aomata ae kona ni kitana ana auti ao e na aki rokanna, ke n aki maroaa n nakonako n te kawai n te tairiki. Ao tera ae ti na karaoia ma barekan te ran, te eea ao te aba ae ti noria bwa a a tabe ni waaki nako, ibukini mwakuri aika aki riai i aan te tua? Aio naba boni kakoroan nanon are e taetae ni burabetinaki n te Baibara. E taekinaki n te boki ae Te Kaotioti te tai are e a tia n namatia te Atua ike e nang “kamaunaia akana a uruana aon te aba.”—Te Kaotioti 11:18, BK.
Aroaroia Aomata ni Boong Aika Kaitira
Taiaoka ma kauka am Baibara nakon te 2 Timoteo 3:1-5 ao warekia. E korea iai ae kangai te abotoro Bauro: “A na roko tai aika kamamate ni boong aika kaitira.” E tomaia nako ni karinani aroaro aika 20, ake kanikinaeaia aomata aika aki maiuakini ana boto n reirei te Atua. Ko a tia n nori aaro aikai tabeua irouia aomata akana n am aono? Iangoa ae e a tibwa tia n taekinaki ibukiia aomata ni boong aikai.
“Taan tangiriia i bon i rouia.” (2 Timoteo 3:2) “A teimatoa [aomata] ni karaoi oin nanoia ae tiaki aroia rimoa. [A] rikirake ni kan atua, ao a kaantaningaia bwa a na karineaki.”—Financial Times, te nuutibeeba mai Engiran.
“Taani kani manemane.” (2 Timoteo 3:2) “N taai aika tibwa nako, ao e a taonaki nako te nanorinano n te nano ni kani bwaibwai. E manena maium tii ngkana ko noraki bwa ko kaubwai.—Jakarta Post, te nuutibeeba mai Indonesia.
“Taan aki iri nanoia aia karo.” (2 Timoteo 3:2) “A mimi kaaro ngkai a nora natiia ae 4 ana ririki bwa e kabeabeania n aki akaka n aron [Uean Buranti] ae Louis XIV, ke natiia ae 8 ana ririki ae e tatakarua ni kangai, ‘I ribaiko!’ ”—American Educato, te maekatin man te United States.
“Taani kamoamoaia.” (2 Timoteo 3:2) “Rikirakeni korakoran mwaitiia mwaane aika kukurei ni kitania buuia ma natiia, e a riki bwa te bitaki ae te kabanea ni korakora ni kaineti ma te aroaro ni maiu ae riai i nanon [ririki aika 40 aika a a tibwa nako].”—Wilson Quarterly, te maekatin man te United States.
“Taani bangaomata.” (2 Timoteo 3:3) “Te iowawa n te utu ai boni ngaia ngkai te bwai ae aki toki n ririki irouia aomata ni katobibia te aonnaba.”—Journal of the American Medical Association, te maekatin man te United States.
“Taan aki tauu baangiia.” (2 Timoteo 3:3) “A mwaiti rongorongo aika koreaki ni moani baan nuutibeeba ni katoa ingabong aika kaotiota akean te taubaang, kakeaan tangiran te aroaro ni maiu ae riai ao te nanoanga nakoia raoraoia ao ni bon nakoia naba. . . . N te tai ae waekoa, ao ti nang riki bwa te botannaomata ae akea te aroaro ni maiu ae riai irouia, ngkana ti teimatoa ni kairiribai n aron ae ti karaoia ngkai.”—Bangkok Post, te nuutibeeba mai Thailand.
“Taan tiritiri.” (2 Timoteo 3:3) “[E] nonoraki te un n nanobaba ao te marakinnano n akea te taubaang i buakoia taani kabutikaa, mwakuri n iowawa aika tiritiri i nanon utu, . . . ao ni mwakuri n iowawa aika karaoaki irouia taani kakeru. E noraki bwa e manennanti rikin mwakuri n iowawa ao a a namakinna aomata bwa a kaokoroaki mairouia ake tabeman ao akea kamanoaia ni koaua.”—Business Day, te nuutibeeba mai Aberika Maiaki.
“Taan tangira riki te maie nakon te Atua.” (2 Timoteo 3:4) “E waakinaki boutokoan te inaaomata ni kaineti ma kaakaraoan te wene ni bure, ao e a riki bwa te kairiribai te aroaro ni maiu ni Kristian ae riai.”—Boundless, te maekatin ae irekereke ma te Internet.
“Taani bakan tangira te Atua, ma a kaakea mwakan tangirana.” (2 Timoteo 3:5) “E taekinna te aine ae kakabooaki ngkoa i Netherlands] bwa angiini mwakuri n totoko ni kaineti ma karekean inaaomataia mwaane ao aine aika kakabooaki i aan tuan te aba, e bon roko mairouia botaki n Aro. E wingare ma n taekinna neiei bwa ngke e kakabooaki ngaia ngkoa, ao iai naba minita tabeman aika kakawaria. E ngare man taku: ‘A aki toki aine aika kakabooaki n taekinna bwa aia aomata aika kakaonimaki riki boni kaain te nan Aro.’”—National Catholic Reporter, te nuutibeeba man te United States.
Tera Kanoan Taai Aika Imwaira?
E a onrake te aonnaba ni boong aikai ni kangaanga, n aron are e a tia n taetae ni burabetinaki n te Baibara. Ma iai naba te mwakuri ae raoiroi ae taetae ni burabetinaki ni kaineti ma ‘kanikinaean menan [Kristo] ma aomata ao tokin te waaki i aon te aba ae ngkai.’ E taku Iesu: “E na tataekinaki euangkerion uean te Atua aei i aonaba ni bane ba te bwai ni kaotioti nakoia botanaomata ni kabaneia.” (Mataio 24:3, 14, NW) E a tia ngkai n tataekinaki euangkerion Uean te Atua n aaba aika e raka i aon 230 mwaitiia. E a raka i aon onoua te mirion mwaitiia aomata mai buakoia “botanaomata ni kabaneia, ma baronga ma natanaomata ma taian taetae ni bane” aika tabe n tataekina rongorongon te Tautaeka n Uea. (Te Kaotioti 7:9) Tera ae e a tia ni kakororaoaki ibukin ingaingan nanoia n te mwakuri aei? Bon aei: Angiia aomata ngkai a a kona n ataia bwa tera te Tautaeka n Uea, tera ae e na karaoia, ao aroia ni kona ni karekei kakabwaiaaia mai iai. Ni koauana, ‘e a rikirake te ataibwai n tain te toki.’—Taniera 12:4, BK.
Iai bukina ae raoiroi ngkai ko riai ni butimwaea te atatai aei. Iangoia bwa tera ae na riki imwin tataekinan te rongorongo ae raoiroi n te aro are e tangiria Iehova. E taku Iesu: “Ao ngkanne e na roko naba iai te toki.” (Mataio 24:14) Ai bon anne ana tai te Atua ni kamauna te buakaka mai aon te aba. E taku Taeka N Rabakau 2:22: “Ma a na teweaki nako akana buakaka mai aon te aba, ao a na taekaki taani bure mai nanona.” Tera aroia Tatan ao ana taimonio? A na karenakoaki nako nanon te kinono, ao a nang aki kona ni manga mwamwanaia botannaomata. (Te Kaotioti 20:1-3) Imwina ‘a nang tiku akana a raoiroi ao akana moan raoiroi’ i aon te aba. Ao a nang karekei kakabwaiaaia aika moan raraoi man te Tautaeka n Uea.—Taeka N Rabakau 2:21; Te Kaotioti 21:3-5.
Tera ae Ko Kona ni Karaoia?
Akea te nanououa iai. E a rangi ni kaan tokin ana waaki ae buakaka Tatan. A na aki tauraoi te koraki ake a kakewei bwaai ni kakoaua aika kaotia bwa ti a mena ngkai i nanoni boong aika kaitira, ngkana e roko te toki. (Mataio 24:37-39; 1 I-Tetaronike 5:2) Mangaia are, e taku Iesu nakoia ake a ongora irouna: “Kawakiningkami, ba a kawa n taonaki ami iango n te buabeka, ma te mamanging, ma taian iango n raraomaeakini bwain te maiu aei, ao ba e rina n roko te bong arei i roumi n ai aron te ao-ni-katatai: ba ane e na roko n te aro anne i aoia aomata ni kabaneia aika maeka i aonaba ni bane. Ma kam na kamarurungingkami n tai nako, ao kam na tataro, ba kam aonga n tokanikai ni biri nako mani baika nangi roko ni kabane, ma n tei i matan Natin te Aomata.”—Ruka 21:34-36.
Tii te koraki ake a tangiraki iroun Natin te aomata ae Iesu, aika a na kaantaningaa kamaiuakia n tokin te waaki i aon te aba ae ngkai. Ai kakawakira kabonganan nikiran te tai imwain rikin anne n ukoukora iai akoara mairoun Iehova ae te Atua ao Iesu Kristo! E taku Iesu ngke e tataro nakon te Atua: “Aei aron reken te maiu ae e aki toki: a na ataiko, ngkoe te Atua ni koaua n ti ngkoe, ao a na ata Teuare ko kanakoa, ae Iesu Kristo.” (Ioane 17:3, BK) Mangaia are, te aroaro ni maiu ae wanawana ibukim bon reiakinan ae bati riki ibukin Iehova ae te Atua ao baika e tangiri mairoura. A kukurei Ana Tia Kakoaua Iehova n am aono n buokiko bwa ko na ota n ana reirei te Baibara. Ti kaungako ma te tangira bwa ko na reitaki ma ngaiia ke ni kororeta nakoia taani boreetia te maekatin aei.
[Bwaoki n te iteraniba 7]
BAIKA A NA RIKI NI BOONG AIKA KAITIRA
BAIKA A KAKAWAKI:
▪ Buaka.—Mataio 24:6, 7.
▪ Roongo.—Mataio 24:7.
▪ Mwaeiei.—Mataio 24:7.
▪ Aoraki aika kamamate.—Ruka 21:11.
▪ Rikiraken te buakaka.—Mataio 24:12, BK.
▪ Uruan aon te aba.—Te Kaotioti 11:18.
AOMATA:
▪ Taan tangiriia i bon irouia.—2 Timoteo 3:2.
▪ Taani kani mwanemwane.—2 Timoteo 3:2.
▪ Taani kainikatonga.—2 Timoteo 3:2.
▪ Taan aki iri nanoia aia karo.—2 Timoteo 3:2.
▪ Taani bangaaomata.—2 Timoteo 3:3.
▪ Taan rawa ni karinerine.—2 Timoteo 3:3, BK.
▪ Taani babakaine.—2 Timoteo 3:3.
▪ Taan aki tauu baangiia.—2 Timoteo 3:3.
▪ Taan tiritiri.—2 Timoteo 3:3.
▪ Taan tangira riki te kakukurei.—2 Timoteo 3:4.
▪ Taani baka n tangira te Atua.—2 Timoteo 3:5.
TAAN TAROMAURIA TE ATUA AE KOAUA:
▪ A na ataibwai.—Taniera 12:4, BK.
▪ A na tataekina te euangkerio ni katobibia te aonnaba.—Mataio 24:14.
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
UNITED NATIONS/Photo by F. GRIFFING