Te Mwane ao te Aroaro Ni Maiu Ae Riai—Te Reirei Man Rongorongon Rimoa
N EBERI 7 1630, ao a mwananga aomata aika tao abubua i aoni kaibuke n ieie aika awaa mai Engiran nako Amerika. A mwaiti i buakoia aika a bubura aia reirei. Tabeman bon taani bitineti aika kaubwai. Tabeman riki boni kaain te auti ni maunga-tabu. E a kekerikaki kaubwain Engiran, ao e a kakorakoraa riki te kangaanga aei te Buaka ae reitinako i Eurobe i nanon tenibwi te ririki (man 1618-48). Mangaia are, a a kitan mwengaia, aia bitineti ao aia koraki ao a a mwananga nako ibukin kakaaean maiuraoia riki.
Ma te koraki akanne, bon tiaki tii taan iokinibwai aika iangoa aia karekemwane. Ma boni kaain naba te Aro ae te Puritan, ake a birinako man bwainikirinaia ibukin aia Aro.a Tiaia, boni katean te botannaomata ae mamaaka te Atua, n te aro are a na kona iai n toronibwai ma kanoaia ao ni maiuakina ana kaetieti te Baibara. Tabeua te tai imwin rokoia i Tarem, i Massachusetts, e a reke abaia ae te mwakoro n aba ae uarereke i rarikin taari. A arana abaia are e boou arei bwa Boston.
Kangaangan te Kaai ni Maiuakina Karekean te Mwane ao te Aroaro ae Riai
E karaoa ana kabanea n raoiroi John Winthrop, are aia tia kairiri ao aia kowana, ni karikirakea kaubwaia ao kakabwaiaaia aomata n tatabemania nako n te korone ae boou aei. E tangiria teuaei bwa e na kaai n reke irouia aomata te mwane ao te aroaro ni maiu ae riai. Ma e kakoauaki n aei bwa e kangaanga karaoan anne. Ibukin ataakin kangaanga ake a na riki, e karaua ni katereterea teuaei nakoia raona aron waakin te kaubwai i buakon te botannaomata ae mamaaka te Atua.
E kakoauaa Winthrop n aroia naba taani kairiri tabeman aika taiani Puritan, bwa e aki bure ukorakin te kaubwai. E kamatoa n taku bwa oin raoi uaiakinan te kaubwai, bon ibukin buokaia aomata. Mangaia are, korakoran kaubwain te aomata ai boni korakoran naba mwakuri n ibuobuoki ake e kona ni karaoi. E taku te tia koro-rongorongo rimoa ae Nei Patricia O’Toole: “E korakora katabeaiangaaia taian Puritan n te kaubwai. Te kaubwai bon te kakabwaia mairoun te Atua ao te bwai ni kariri naba nakon te bure ae a kai mwane iai aomata, bwa a nang kainikatonga ibukin kaubwaia . . . ao n tangira naba ana kaibwabwaru te rabwata.”
Ibukin totokoan te bure ae kona n riki man te kaubwai ao te maiu n toka, e a kaumakiia aomata Winthrop bwa a na bwaina te aroaro ni maiu ae riai ao te taubaang. Ma n te tai ae waekoa, e a taraa ni kauntaba nanoia raon teuaei ae te kani karekei bwaai ni kabane ibukin nakoraoin aia bitineti, ma ana kaumaki ibukin te ongeaba nakon te Atua ao te itangitangiri i marenaia. A a moanna te koraki ake a aki-kukurei nakon te kairiri aei, n aki-kariaia te baire are a taku bwa a karawawataki iai iroun Winthrop. Tabeman a kaungai nanoia aomata bwa e riai n rineaki te komete teuana are a na kona ni kaotii iai aia iango ibukin karaoan taiani babaire. Tabeman riki a kaotii nanoia n rawa, ni mwaingiia nako Connecticut, ao a a karaoi iai oin nanoia.
E taku O’Toole: “Te kakabwaia, te kaubwai, ao te tautaeka n inaaomata, boni bwaai n anainano aika e korakora katikitikia nakoia taian Puritan i Massachusetts, ike e a kakorakoraki riki iai te nano ni kani kaubwai, n aki ongei ana taeka Winthrop are a na kamanenai kaubwaia ibukin buokaia botannaomata.” E mate Winthrop n 1649, ngke ai 61 ana ririki ao tii teutana nikiran ana mwane. E ngae ngke e teimatoa te korone ae mamaara aei i buakon kangaanga aika mwaiti, ma e aki roko n te koro bukin ana iango Winthrop.
E Waakinako te Kakaae
Tiaki tii John Winthrop ni miitaraea te maiu ae raoiroi riki. Ni katoa ririki ao aomata aika bubua ma bubua ni ngaa mwaitiia, a kitan abaia aika Aberika, Atia Maiaki Mainiku, Eurobe Mainiku, ao Amerika Maiaki, i aan te kaantaninga are a na kakaaea kanakoraoan riki maiuiia. A kaungaki nanoia tabeman mai buakoia ni booki aika boou aika bubua ma bubua mwaitiia, botaki ibukin maroroakinan kangaanga, ao kamanenan te Web n te kombiuta, ike e a katoa ririki iai katauraoan bwaai n anainano aika boou ibukin karekean te kaubwai. E teretere iai bwa a mwaiti aika a tabe naba ngkai ni kakorakoraia ni karekei aia mwane ma te kaantaninga are a na aki kitana iai te aroaro ni maiu ae riai.
N etina, e kananokawaki mwin karaoan aei. A aki toki te koraki ake a kakaaea te kaubwai, ni kitan booto n reirei ao n tabetai ai bon onimakinan te Atua, ibukin tangiran kaubwaia. Mangaia are, tao e bon eti ngkana ko titiraki ni kangai: “E kona te aomata n riki bwa te Kristian ni koaua ao ni kaubwai naba? E kona n reke te botannaomata ae kaubwai ni bwaai n rabwata ao n te onimaki?” A na kaekaki titiraki akanne man te Baibara, n te kaongora ae imwina.
[Kabwarabwara ae nano]
a N te ka-16 n tienture, a anganaki te ara ae Puritan kaain Aaro aika Borotetanti ake a mena i aan te Aro n Engiran, ake a kani kaitiaka aia Aro man ana kairiri ni kabane te Aro ni Katorika n Rom.
[Picture Credit Lines n iteraniba 3]
Boats: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck; Winthrop: Brown Brothers