E Maiu Ana Taeka Iehova
Reirei Aika Kakawaki man te Boki ae Iotua
A KATEI umwaia n rianna tibun Iteraera i Abaia tibun Moaba ae Aoraoi n 1473 B.C.E., ao a kaonaki n te kukurei ngke a ongora n taeka aikai: “Katauraoi kanami: ba ngkana a tuai ni koro tenibong ao kam na ri aon Ioretan aei, n rin n abana te aba, ae E anganingkami Iehova ae Atuami ba kam na abanna.” (Iotua 1:11) E a kaan tokin mwanangaia ae 40 te ririki i nanon te rereua
E raka i aon uabwi te ririki imwina, ao e a tei te mataniwi ae Iotua i nukan te aba ae Kanaan ao e taetae nakoia unimwaanen Iteraera ni kangai: “Noria, I a tia n tibatibaiia botanaomata aikai aika nikira nako imi, ba tibangaia ami baronga nako, mai Ioretan, ma botanaomata ni kabaneia ake I teweia nako, n roko n tari are ababaki n tara bungin taai. Ao Iehova ae Atuami E na kakioia nako mai mwaimi, ao E na kamaunaia mai matami; ao kam na abana abaia n ai aron ana taeka Iehova ae Atuami nako imi.”—Iotua 23:4,5.
E koreaki te boki ae Iotua iroun Iotua n 1450 B.C.E., ao a kakaongora rongorongon bwaai ake a riki i nanon ririki akana 22 akanne. Ngaira naba ti nang rin n te aonnaba ae boou are e beritanaki, mangaia are titeboo aroarora ma kaain Iteraera ake a a tauraoi n abana te Aba ni Berita. Ti riai ni kaatuua iaiangoan te boki ae Iotua ma te ingaingannano.—Ebera 4:12.
NAKON “AABA AKE A AORAOI AKE I RARIKIN IERIKO”
Ai kakawaki ra te mwioko are e anganaki Iotua ngke e kangai Iehova nakoina: “E a mate Mote are au toro; ma ngaia ae ko na tei rake ngkai, ri aon Ioretan aei, ngkoe, ma te botanaomata aei ni kabanea, nakon te aba ae I angania, aika tibun Iteraera”! (Iotua 1:2) E anganaki Iotua te mwioko bwa e na kaira te botannaomata ae mirion ma mirion mwaitiia nakon te Aba ni Berita. N ana tai ni katauraoi, ao e kanakoia uoman taan tutuo nakon te kaawa are a na moani buakanna, ae Ieriko. E maeka n te kaawa aei Nei Raaba are te aine ae kakabooaki, ae e a tia n ongongo taekan ana mwakuri Iehova aika korakora ibukiia ana aomata. E kamanoia ma ni buokia taan tutuo aikai neiei, ao ibukin ana mwakuri aei, e a reke nakoina te berita ibukini kamaiuana.
Imwin okia taan tutuo aikai, ao a tauraoi Iotua ma ana aomata ni mwananga n riaon te karaanga ae Ioretan. E ngae ngke e iabuti te karanga, ma e kakoauaki bwa bon akea te bwai ae tuuka mwanangaia te koraki aei, ibukina bwa e karaoi raan aikai Iehova bwa a na tei n aron tabuki ao ni karaangai naba nakon Taari ae Mate. A katei umwaia n rianna tibun Iteraera i Kirekara i rarikin Ieriko, ngke a a tia n riaon Ioretan. Abong imwina, n tairikin Nitian 14, ao a karaoa iai te toa are te Riao n aaba ake a aoraoi ake i rarikin Ieriko. (Iotua 5:10) N te bong are imwina, a moana iai kanakin uitan aon te aba ao e a toki reken te manna. N te tai aei, a korotobibiaki iroun Iotua mwaane ni kabane ake a bungiaki n te rereua.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i aon te Baibara:
2:4, 5—Bukin tera ngke e mwamwanaia ana aomata te uea ake a ukoukoria taan tutuo, Nei Raaba? E kamanoia taan tutuo Nei Raaba e ngae ngke e kurimaraa maiuna iai, ibukin iangoan kamaiuana kioina ngke e a tia ni moanna n onimakina Iehova. Mangaia are bon akea riaina bwa e na kaota te tabo are a mena iai taan tutuo aikai, nakoia taani kakaae ake a ukoukora bwainikirinakiia ana aomata te Atua. (Mataio 7:6; 21:23-27; Ioane 7:3-10) Ni koauana, e “karaoiroaki n ana makuri” Nei Raaba, n ikotaki naba ma arona ni mwamwanaia ana tia kakaae te uea.i—Iakobo 2:24-26.
5:14, 15—Antai “mataniwin ana taanga Iehova”? Te nati n uea are e roko ni kakorakoraa Iotua ngke e moanaki buakanakin te Aba ni Berita, bon akea okorona ma “te Taeka,” are Iesu Kristo imwain rokona i aon te aba. (Ioane 1:1; Taniera 10:13) Ai kaunganano ra te taeka ni karaunano aei, ae e bon raonia ana aomata te Atua Iesu Kristo are mimitong, ngkai a tabe ni buaka ibukin karaoan nanon te Atua!
Reireiara:
1:7-9. E rangi ni kakawaki warekan te Baibara ni katoa bong, te katoatai ni kananoi ara iango i aon taeka aikai ao maiuakinan bwaai aika ti reiakini, ibukini karekean ara tokanikai ngkai ti keiakina kaakaraoan nanon te Atua.
1:11. E tuangia aomata Iotua bwa a na katauraoi kanaia ao bwaai riki tabeua aika kainnanoaki, ao a na aki taningaroti ma ni kaantaningaa te Atua bwa e na karekei nakoia. Tiaki nanona bwa ana taeka ni kaungaunga Iesu, are ti na tai raraomaeakin karara, n ikotaki naba ma te berita are “a na bane n raonaki baikai nako imi,” e nanonaki iai bwa ti na taobai n aki mwamwakuri ibukin baika ti kainnanoi.—Mataio 6:25, 33.
2:4-13. Imwin ongoraan Nei Raaba n taekan ana mwakuri Iehova aika kakannato, ao ngke e a ataia bwa taai aikai a a karuanikai, e a motika ngkanne ana iango bwa e na tei n aia itera taan taromauria Iehova. Ngkana ngaia bwa ko a tia n reirei n te Baibara i nanon te tai ae maan teutana, ao ko a ataia naba bwa ti a mena ngkai i nanoni “boong aika kaitira,” tiaki te koaua bwa ko riai naba ni motinnanoia bwa ko na beku iroun te Atua?—2 Timoteo 3:1.
3:15. Kioina ngke e kakukurei aia ribooti taan tutuo, e a ienikuria te mwananga Iotua ao e aki taningaa oran ranin Ioretan. Ni kaineti ngkanne ma mwakuri aika irekereke ma te taromauri ae koaua, ti riai n ninikoria ni karaoi, man aki baenikai ibukin tataningaan angaraoina.
4:4-8, 20-24. A anaaki atibu aika 12 mai nanon Ioretan bwa bwaai ni kauring nakoia Iteraera. A riki ana mwakuri ni kakamaiu Iehova nakoia ana aomata ni boong aikai, bwa kauringaan naba ae e boni memena i rarikiia.
E A WAAKI NAKO TE TOKANIKAI N TE BUAKA
A “kainaki ni kamatoaki mataroan Ieriko . . . , akea ae oti nako, ao akea naba ae rin.” (Iotua 6:1) A na kanga ni kabwakaa te kaawa aei? E anganaki Iotua kaetieti mairoun Iehova i aoni bwaai aika a riai ni karaoaki. E rangi ni baitii bwakan oon te kaawa aei, ao urubekeana. Tii Nei Raaba ma kaain ana auti aika kamaiuaki.
Te kaawa are e na manga buakanaki imwina, bon aia kaawa ueea are Ai. A kanakoa aia ribooti taan tutuo bwa tii tabeman kaain te kaawa aei, mangaia are bon akea kainnanoaia mwaane aika mwaiti ibukin buakanakina. Ma e ngae n anne, ao a birinako tautia ake a kanakoaki ni buakana te kaawa aei aika tao 3,000 mwaitiia, mairouia mwaanen Ai. Tera bukina? E a aki mena Iehova ibuakoia tibun Iteraera. E bure Akan are kaain te baronga ae Iuta ngke a ninia Ieriko. E a manga tokanikai Iotua i aoia kaain Ai, imwin kaetan te bure aei. E rangi n ingainga uean Ai ni kan aitara ma tibun Iteraera, kioina ngke e a tia ni konaia n te taina. Ma, e bairea ana buaka Iotua n te aro are a a mwane iai kaain Ai ake a taku bwa a aki kona ni konaaki. N tokina e a bwaka te kaawa iroun Iotua.
E ‘abwabwaki te kaawa ae Kibeon nakon Ai, ao a ‘korakora naba rorobuakana.’ (Iotua 10:2) Ma, ngke a ongo mwaanen Kibeon bwa e tokanikai Iteraera i aoia kaain Ieriko ao Ai, a bureburea Iotua bwa e na karaoa ana berita n raoi ma ngaiia. A un Botannaomata ake tabeua n te boraraoi ae karaoaki aei. Mangaia are a kabooi nanoia niman ueea man aaba aikai, ao a buakana Kibeon. E kamaiuia kaaini Kibeon Iteraera ao e konaia te koraki ake a buakania. A bwaka naba kaawa ake mai maiaki ao mai maeao n aia buaka Iteraera ake tabeua riki i aan ana kairiri Iotua, ao e konaia naba aia taanga ni buaka ueani meang. Mwaitiia ueea ni kabane ake i maeaon Ioretan ake a konaki, bon 31.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i aon te Baibara:
10:13—E kanga n riki te bwai ae kamimi aei? “Iai te bwai teuana ae aki kokonaaki iroun Iehova,” ae te tia Karika karawa ma aon te aba? (Karikani Bwaai 18:14) Ngkana e taku Iehova bwa e kani karaoa te bwai teuana, e kona n taua mwin kakamwakurin te aonnaba n te aro are a na taraa n aki kakamwakuri taai ao namwakaina, ngkana e taraaki mai aon te aba. Ke e kona ni katuka te aonnaba ao namwakaina ma aroia ni kakamwakuri, ike e a bitaki iai butin te oota man taai ao namwakaina, ma e bon teimatoa n reke te oota man bwaai aika uoua aikai. Ngkana tao tera mai buakon aikai ae e karaoia, ma bon “akea te bongi teuana ae ai arona i mwaina ke i mwina,” n rongorongon rimoa.—Iotua 10:14.
10:13—Tera te boki ae Iatia? E a manga taekinaki riki te boki aei n te 2 Tamuera 1:18 ni kaineti ma te kamatenano ae “te Kainikatebe,” ae te anene ni bwaebwaeti ibukin Uean Iteraera are Tauro ao natina are Ionatan. Tao bon taian anene ao kamatenano kanoan te boki aei, ake a taekin taai aika kakawaki n rongorongoia kaain Iteraera rimoa. E ataaki te boki aei irouia kaain Ebera.
Reireiara:
6:26; 9:22, 23. E koro bukin ana taeka ni katekebuaka Iotua are e taekinna ngkoa n tain uruakan Ieriko, 500 te ririki imwina. (1 Uea 16:34) E koro naba bukin ana taeka ni katekebuaka Noa nakon tibuna are te mwaane ae Kanaan, ngke a a riki kaain Kibeon bwa tooro. (Karikani Bwaai 9:25, 26) A kokoro bukin ana taeka Iehova n taai nako.
7:20-25. A kona tabeman ni kakeaa bongan ana bure ni kimoa Akan ma n iangoia bwa te bure ae bebete, kioina ngke a noria bwa a aki rotaki buaka iai aomata. A kona aomata akanne n iangoa kimoaan te bwai ae aki kakawaki ao buure aika uarereke aika a urua ana tua te Baibara, n te aro anne naba. Ma e ngae n anne, ti bon riai ni katotonga Iotua ni kananomatoaira n rarawa ni karaoi mwakuri aika a aki eti i aan te tua, ke te wene ni bure.
9:15, 26, 27. Ti riai ni kananomatoaira ni karaoi mwakuri ake ti a tia ni butimwaai ao ni kakoroi naba bukin ara taeka.
E KARAOA TE KABANEA NI MWIOKO AE KAKAWAKI ARE E ANGANAKI IOTUA
E a kara Iotua, bwa e a kaania 90 ana ririki, ngke e a moana tibwatibwan te aba. Bon te mwakuri ae rangi ni kangaanga! A a tia n reke abaia baronga aika Reuben, Kata ao iteran te baronga are Manate i mainikun Ioretan. A anganaki nikiran te baronga aei abaia i maeao rinanon te kaiwa [ae ai aron te tautimoi ni boong aikai].
E kateaki te umwa-n-rianna ae tabu i Tiro, n aonon Eberaim. E anganaki Kareba te kaawa ae bubura are Eberon, ao Iotua e anganaki Timnata-tera. A anganaki tibun Rewi kaawa aika bubura aika 48 mwaitiia, n ikotaki naba ma kaawa ni kamaiu ake 6. A katea te baonikarea ae “ababaki tarana,” taani buaka man baronga ake Reuben, Kata, ao iteran te baronga are Manate, i aoni kawaia n okira abaia are mainikun Ioretan. (Iotua 22:10) A iangoa te mwakuri aei baronga ake i maeaon Ioretan, bwa kabwaouan te koaua. E a boni kuri ni boo te buaka i marenaia baronga aikai ibukin anne, ma e totokoaki rikin te katutu raraa man te itoman ae raoiroi.
Ngke e a tia ni maeka Iotua i Timnata-tera i nanon tabeua te tai, e botiia unimwaane, tooka, taan motikitaeka ma mataniwiia nako barongan Iteraera, ao e kaumakiia bwa a na bwaina te ninikoria ao n teimatoa ni kakaonimaki nakon Iehova. Imwina, e a manga botiia barongan Iteraera ni kabane i Tekem. Ikanne are e a kauringia iai aron ana mwamwannano Iehova man ana tai Aberaam, ao e a manga kaungaia bwa a na “maka Iehova ngkai, ma n toro i Rouna n te aro n itiaki ma ni koaua.” A ringaki nanoia aomata iai ao a taku: “Ti na toro iroun Iehova ae Atuara, ma ni kan ongo bwanana.” (Iotua 24:14, 15, 24) Imwina riki, e a toki maiun Iotua ngke ai 110 ana ririki.
A Kaekaaki Titiraki Aika Boto i aon te Baibara:
13:1—Te koaua bwa e aki kauntaba aei ma are e koreaki n Iotua 11:23? E bon aki, ibukina bwa uoua iteran te buaka ibukin te Aba ni Berita: Te moan itera e kaineti ma te buaka are a konaaki iai uean te aba are Kanaan aika 31 mwaitiia, are e a uruaka korakoraia kaain Kanaan. Te kauoua n itera, bon anaakin te aba irouia baronga ao aomata. (Iotua 17:14-18; 18:3) E ngae ngke a kabwaka tibun Iteraera ni kakioia nako kaain Kanaan ni kababaneia mai buakoia, ma bon akea te bwai ae a kona ni karaoia taian nikira aikai n urua mweraoia kaain Iteraera. (Iotua 16:10; 17:12) E taekinaki n Iotua 21:44 ae kangai: “Iehova E angania te motirawa ni kabuta aon abaia.”
24:2—Te koaua bwa te tia taromauri bouannanti taman Aberaam are Tera? N te moan tai, ao e bon aki taromauria Iehova ae te Atua, Tera. E taromauria atuan namwakaina ae Sin, are bon te atua ae rangi n ataaki i Ura. Ni kaineti ma katei n I-Iutaia, tao e a bon tia naba Tera n riki bwa te tia karao bouannanti. Ma e ngae n anne, ngke e kitana Ura Aberaam man ana kaetieti te Atua, ao e bon iria Tera n nako Aran.—Karikani Bwaai 11:31.
Reireiara:
14:10-13. E bubutii Kareba bwa e na anganaki te mwioko ae kangaanga ae kakionakoaia aomata mai Eberon, e ngae ngke ai 85 ana ririki ni maiu. E maekanaki te tabo aei irouia taian Anakim, aika mwaane aika rangi n abwabwaki. E tokanikai te tia buaka ae mwaatai aei n ana ibuobuoki Iehova, ao e a riki Eberon bwa te kaawa ni kamaiu. (Iotua 15:13-19; 21:11-13) Ti kaungaki n ana katoto Kareba bwa ti na aki rarawa nakon mwiokoara n te ekaretia aika kangaanga karaoaia.
22:9-12, 21-33. Ti riai n tarataraira raoi bwa ti na aki motiki-taekaia raora n te aro ae kairua.
“A Koro Bukini Bai ni Kabane”
E taetae Iotua nakoia mwaane ake a onimakinaki i Iteraera ngke e a rangi ni karatingotingo ni kangai: “A koro bukini bai ni kabane ake e taekin Iawe ae Atuami nakoimi, n aki tiku teuana.” (Iotua 23:14, BK) Ai mataata ra kabwarabwaran te rongorongo aei n te boki ae Iotua!
E korea ae kangai te abotoro Bauro: “Bwaai ni kabane ake a koreaki ngkoa ao a koreaki i bukin reireiara, ba ti na karekea te kaantaninga n taotaonan te nano ma te nano ae kabebeteaki n te Baibara.” (I-Rom 15:4) Ti kona ni kakoauaa raoi ni kaineti ma ara kaantaninga ae a na bane ni koro bukin ana berita nako te Atua. Akea te berita teuana ae na bwaka; a na bane ni koro bukiia.
[Mwabe n iteraniba 22]
(Ibukini bitakin taeka, nori booki)
E buakanaki te aba i aan ana kairiri Iotua
BATIAN
KIREATA
ARABA
NEKEBO
Te Karaanga are te Ioretan
Maruan Iaboka
Maruan Arenon
Te Nama are Tari
Tora
Ebere
Abeki
Mekito
Keteti
Taanaka
Iokeneam
Ketera
Ekeron
Atora
Maton
Ratiaron
Tireta
Tabua
Maketa
Iaremuta
Ribena
Rakiti
Beta-era
Ai
Aruram
Kirekara
Ieriko
Ierutarem
Eberon
Tebia
Arata
Timron
[Taamnei n iteraniba 21]
Ko ataia bwa bukin tera ngke e taekinaki Nei Raaba are te aine ae kakabooaki bwa e raoiroi?
[Taamnei n iteraniba 22]
E kaungaia kaain Iteraera Iotua bwa a na “maka Iehova ngkai, ma n toro i Rouna”