“Nakonako I Aon Te Aba Aei Ni Kabuta”
“Nakonako i aon te aba aei ni kabuta anauna ma rababana.”—KARIKANI BWAAI 13:17.
1. Tera te rongorongo ae kakukurei are e anganaki Aberaam iroun te Atua?
KO KUKUREI n raraaun ni mamataku n am kaa n te marenaua, tao ni boong ni motirawa? A kani mwamwananga tabeman i aon te bwatika, bwa a aonga ni marurung rabwataia ao ibukina naba bwa e reke iai aia tai ni mataku. Iai naba tabeman ake a kan rianna, bwa a aonga n nora aon te tabo arei ao n neweabaia raoi. N angiin te tai, ao a kimototo aeka ni mwananga aikai. Ma iangoa aron ana namakin Aberaam imwin tuangana iroun te Atua ae kangai: “Tei rake, nakonako i aon te aba aei ni kabuta anauna ma rababana; ba N na anganiko”!—Karikani Bwaai 13:17.
2. E nakea Aberaam imwin kitanan Aikubita?
2 Iangoi raoi nanon taeka akanne. A maeka n iruwa Aberaam, ma buuna ao tabeman riki i Aikubita. Ti tuangaki ni Karikani Bwaai mwakoro 13 [BK], bwa a kitana Aikubita ma aia nanai n nakon “te aba ae Nekebo.” Imwina, ‘e kitana te tabo anne, ao e nakonako ma n tikutiku i aoni kawaina nako Beta-era.’ Ngke e a riki te kauntaeka irouia taani kawakin ana man ma taani kawakin ana man ai natina are Rota, ao e teretere raoi ngkanne bwa a riai n raure nako. Mangaia are e akoi Aberaam n tuanga Rota bwa e na rinea moa ana tabo. E rinea te “aba ni kabanea are i rarikin Ioretan” Rota, ae te mwarua ae maiureirei “ai aroni nnen arokani” Iehova, ao tabeua te tai imwina, e a maeka i Totom. E taku te Atua nakon Aberaam: “Taratara nako man te tabo ae ko mena iai: tan nakoiang ao tan nakoaiaki; tanrake ao tanrio.” E kona n nora iteran te aba anne Aberaam man te tabuki are i rarikin Beta-era. Ma e na aki tii tarataraa te aba anne Aberaam. E kaoaki iroun te Atua bwa e na “nakonako i aon te aba aei ni kabuta” n te aro are e na ataa raoi tein aona.
3. Bukin tera bwa e kona ni kangaanga katean taamnein mwanangan Aberaam n ara iango?
3 E nakonako ni kabuta te aba anne Aberaam imwain rokona i Eberon. Ma ngaia are e bon rangi n ataa raoi aon te Aba ni Berita nakoia angiia aomata ni boong aikai. Iangoi taabo aika taekinaki n te rongorongo aei, Nekebo, Beta-era, te aba are i rarikin Ioretan, Totom, ao Eberon. E kangaanga iroum katean bannan taabo aikai n am iango? E kangaanga karaoan aei irouia angiia ana aomata Iehova bwa tii tabeman mai buakoia, aika a tia n roko n taabo ake a tia ni wareki rongorongoia n te Baibara, n nakonako i aon te aba aei ni kabutaa raababana ma abwakina. Ma iai bukina ae ti riai iai n tabeakina riki kan ataakin mwin taabo ake a taekinaki n te Baibara. Bukin tera?
4, 5. (a) Tera ae taekinaki n Taeka N Rabakau 18:15 ae irekereke ma ataakin raoi aaba ake a taekinaki n te Baibara? (b) Tera ae kaotaki n Tebania mwakoro 2?
4 E kangai ana Taeka te Atua: “E reke te atatai iroun te aomata ae nanowanawana; ao a ukoukora te atatai taningaia akana rabakau.” (Taeka N Rabakau 18:15) A bati bwaai aika ti kona ni karekea ara atatai iai, ma e kakawaki riki kabatiaan ara atatai ae eti ni kaineti ma Iehova ae te Atua ao ana mwakuri. A kakawaki bwaai aika ti wareki n te Baibara ibukin te atatai aei. (2 Timoteo 3:16) Ma e ngae n anne ao taraia bwa e boni kainnanoaki naba iai te ota raoi. E nanonaki n aei ataakin raoi te bwai teuana n te aro ae ti na ota n aron reitakin bwaina nako ma rabwatana ae bwanin. E kaineti raoi aei ma koaua ibukin taabo aika taekinaki n te Baibara. N te katoto, angiina mai buakora a ataia bwa e mena iia Aikubita, ma tera aron otara n te rongorongo are e otinako Aberaam mai Aikubita ao e “nakon te aba ae Nekebo,” ao rimwi riki e nako Beta-era, ao imwina Eberon? Ko ataia bwa tera aia itoman taabo aikai i marenaia?
5 Tao n am kaetieti ibukin am wareware n te Baibara ko a tia ni wareka Tebania mwakoro 2 ike ko nori iai araia aomata, kaawa, ao aaba naba. N aron Kata, Atikeron, Atitota, Ekiron, Totom, ao Ninewe n ikotaki naba ma Kanaan, Moaba, Ammon, ao Aturia. Ko kona ni katei n am iango taamnein taabo akanne, ike a maeka iai ngkoa aomata aika irekereke ma kakoroan nanon taetae ni burabeti?
6. Bukin tera bwa a a tia n nora manenan taiani mwabe Kristian tabeman? (Nora te bwaoki.)
6 A mwaiti aomata aika reirei n ana Taeka te Atua aika a tia ni kakabwaiaki imwin mutiakinan mwaben aaba ake a taekinaki n te Baibara. A karaoa aei tiaki ibukin kukureia n te mwabe, ma ibukina bwa a ataia ae ngkana a kamanena te mwabe n aia tai ni wareware, e na kona iai ngkanne ni karakaaki riki aia atatai n ana Taeka te Atua. A kona ni buokaki bwa e na kabatiaaki riki otaia, bwa a na nora iai reitakin koaua ake a a kaman atai ma rongorongo riki tabeua. Ngkai ti iangoi katoto tabeua, ko kona naba ngkoe ni kabatiaa riki iai tangiran Iehova iroum ao otam n rongorongo ake n ana Taeka.—Nora te bwaoki ae i nano.
E Raka Riki te Ota n Ataakin te Raroa
7, 8. (a) Tera te bwai ae kamimi are e karaoia Tamton ni kaineti ma Kata? (b) Tera te rongorongo ae kona ni karakaa riki kakawakin mwanangan Tamton? (c) Ti na kanga ni buokaki man ataakin rongorongon Tamton ao otara raoi iai?
7 Ko kona ni wareka rongorongon te tia Moti ae Tamton ngke e mena i Kata n Taani Motiki-Taeka 16:2. E aki toki n tataekinaki Kata n rongorongon te aonnaba ni boong aikai, mangaia are tao iai teutana am atatai i aon te tabo are e mena iai Tamton, n aia aono I-Biritia i rarikin Mataniwin taari are te Meriteranian. [11] Nora ae taekinaki n Taani Motiki-Taeka 16:3: “E wene Tamton ni karokoa te nukanibong, ao e tei rake n te nukanibong, ao e tauu bonotan mataroan nonon te kawa, ma bouana ake uaai, ao e taeki, ma kaini kamatoana naba, ao e katokaa i aon angana, ao e uoti rake nakon taubukin te maunga are i nanoaan Eberon.”
8 Akea te nanououa bwa a bon rangi ni bubura ao n tinebu mataroan ao bouan mataroan te kawa ae korakora ma n nonoaki ae Kata. Iangoia bwa aongkoa ko kataia n uoti baikai! E uouotii baikai Tamton, ma e uoti nakea, ao raroara mwanangana are e riai n toua? E mena Kata i rarikin taari n te aba ae aki bati n rietata. [15] Ma, e mena Eberon i tanimainikuna n te aba ae rietana i aon taari bon 900 te mita are nanona bwa e na tamwarakeaki te katati ae rangi n rietata! Ti aki kona n ataa raoi nnen “te maunga are i nanoaan Eberon,” ma raroan te kawa mai Kata tao bon 60 te kiromita, are nanona ngkanne bwa e rangi n rietata! E aki ngkanne bitaki aron te iango ibukin mwanangan Tamton imwin ataakin te raroa are e a tia n toua? Iangoia naba bwa e kanga ni kona ni karaoi mwakuri aikai Tamton. “E roko tamnein Iehova i aona ni kakorakora.” (Taani Motiki-Taeka 14:6, 19; 15:14) Ngkai Kristian ngaira ni boong aikai, ti aki kaantaninga taamnein te Atua bwa e na anganira te korakora ae raka. Ma e kona ni karakaa otara te taamnei ane e korakora anne n ana bwai te Atua aika nano ao ni kakorakoraa naba aomatara ae i nanora. (1 I-Korinto 2:10-16; 13:8; I-Ebeto 3:16; I-Korote 1:9, 10) Eng, ngkana ti mataata raoi n rongorongon Tamton, ti kakoauaa riki iai bwa e boni kona ni buokira taamnein te Atua.
9, 10. (a) Tera ae e karaoia Kiteon ngke e tokanikai i aoia tibun Miria? (b) E na kanga ataakin te aba aei ni buokira n ota raoi n are e riki n te rongorongo?
9 E kaotaki naba ae e kakawaki ataakin te raroa n rongorongon tokanikain Kiteon i aoia kaain Miria. A ataia angiia aomata aika wawareware n te Baibara, bwa e tokanikai te tia Moti are Kiteon ma ana koraki aika 300 mwaitiia, i aoia te koraki ake a ninia aia tabo, ae mwaitiia 135,000. Aikai bon tibun Mirian, tibun Amareka, ao tabeman riki ake a katei umwaia n te mwarua are Ietireera, i rarikin te tabuki are More. [18] A katang aia buu ana aomata Kiteon, a ibei aia kaatibu ao a kaurai aia oi ao a takarua ni kangai: “Ana kabaang Iehova ma Kiteon.” A minotaki aia iango aia kairiribai n te aro are a manga bon ikamaamate i irouia. (Taani Motiki-Taeka 6:33; 7:1-22) Te koaua bwa bwaai ni kabane ake a reitaki ma te tokanikai aei a karaoaki i nanon tii teuana te tairiki? Reita nako warekan Taani Motiki-Taeka mwakoro 7 ao 8. Ane ko na noria bwa e waakina nako te buaka Kiteon. A mwaiti taabo aika taekinaki, ma tabeua mai buakoia a aikoa kona n ataaki nneia ni boong aikai, mangaia are a bon aki oti ni mwaben te Baibara. Ma e ngae n anne, ao e a bon rangi n tau mwaitin taabo aika a tia n ataaki ni boong aikai n te aro are ti na kona n ota raoi iai n te bwai are e karaoia Kiteon.
10 E kakioia nikiraia taanga ni buaka akekei Kiteon ni karokoa Beta-tita ao n nako aiaki nako Aberameora i rarikin Ioretan. (Taani Motiki-Taeka 7:22-25) E kangai te rongorongo: “E roko Kiteon i rarikin Ioretan, ao e ri aona, ngaia, ma aomata ake tenibubua ake a mena i rouna, a nimamate, ma a kakaae naba.” Ngke a tia ni kitana Ioretan kaain Iteraera aikai, a kakioia aia kairiribai n nako aiaki nako Tukota ao Benuera, i rarikin te karanga ae Iaboka, ao imwina a tamwarakei tabuki ni karokoa a roko Iokebea (ae uakaan ma te tabo ae Amman, ae mena n te aba ae Ioretan ngkai). Abwakin kawaia aio are a kakioia ao ni buakania aia kairiribai iai bon 80 tabun te kiromita. E konaia uoman uean Mirian Kiteon ao e kamateia; ao imwina e okira ana kawa ae Obera, are e mena i rarikin te tabo are e moani boo iai te buaka. (Taani Motiki-Taeka 8:4-12, 21-27) E teretere raoi bwa ana buaka Kiteon e rangi n raka i aon te tai are tii tabeua te miniti ngke e katanga te buu, e katioi taian oi ao e tatakarua iai. Ao iangoa aron ataakin aei, ni kakorakoraa riki nanon te kibu are kangai ni kaineti ma mwaane aika onimaki: “E na bane au tai ngkana tao I taekina Kiteon, [ao tabeman riki ake] a kakorakoraki n te mamara, a riki n ninikoria n te buaka.” (Ebera 11:32-34) E ngae ngke ti kona naba n rotaki n te kua ngaira aika Kristian, ma e aki kakawaki bwa ti na teimatoa ni kaakaraoa nanon te Atua?—2 I-Korinto 4:1, 16; I-Karatia 6:9.
Tera Aia Iango ao Aroia Aomata Iai?
11. Tera mwanangaia tibun Iteraera are a karaoia imwain ao imwin rokoia i Kateti?
11 A kona tabeman n nori mwaabe ibukin ataakin nnen taabo aika a taekinaki n te Baibara, ma tera am iango, a kona ni kaotaira mwaabe ni kaineti ma aia iango aomata aika maeka n taabo aikai? Iangoa te katoto, ibukin mwanangaia tibun Iteraera man te Maunga are Tinai nakon te Aba ni Berita. A momotirawa i aoni kawaia ni karokoa rokoia i Kateti (ke Kateti-baanea). [9] E taekinaki n Te Tua-Kaua 1:2 bwa bon te mwananga ae maanna 11 te bong, n te raroa ae tao 270 te kiromita. E kanakoia 12 taan tutuo Mote man te tabo arei nakon te Aba ni Berita. (Warekaia Iteraera 10:12, 33; 11:34, 35; 12:16; 13:1-3, 25, 26) A nako meang taan tutuo aikai n rinanon Nekebo, n rirarikin Beera-teba, ao imwina Eberon, ni karokoa rokoia n tian te Aba ni Berita mai meang. (Warekaia Iteraera 13:21-24) Imwina a tiotionako i nanon te rereua tibun Iteraera i nanon 40 te ririki ibukina bwa a butimwaea aia rongorongo ae kairua taan tutuo ake tengaun. (Warekaia Iteraera 14:1-34) Tera aron aia onimaki ao ingaingan nanoia ni kakoauaa Iehova, ae kaotaki man aroia aei?—Te Tua-Kaua 1:19-33; Taian Areru 78:22, 32-43; Iuta 5.
12. Tera ae ti kona n iangoia ibukin aia onimaki tibun Iteraera, ao bukin tera bwa ti riai n iaiangoa te aro anne?
12 Iangoa aei man ataakin raoi aon aaba aikai. Te koaua bwa e na rangi n abwabwaki kawaia tibun Iteraera ni kaea te Aba ni Berita, ngke arona bwa a kaota te onimaki ma n ira nanon aia taeka n reirei Iotua ao Kareba? Raroan Kateti man te tabo are a maeka ngkoa iai Itaaka ao Rebeka are Beera-raai-roi, tao bon tebwi ma onoua te kiromita. [7] E mena Beera-raai-roi n te raroa ae uarereke riki nakon 95 te kiromita ma te kaawa ae Beera-teba ae mena i maiakin te Aba ni Berita. (Karikani Bwaai 24:62; 25:11; 2 Tamuera 3:10) Ngke a tia ni mwananga mai Aikubita nakon te Maunga are Tinai ao imwina a manga mwananga 270 te kiromita nako Kateti, titeboo ma a roko iai n tian te Aba ni Berita. Ao ai bon tii te arona naba ma ngaira, ae ti nang rin n te Baretaiti i aon te aba are beritanaki. Tera reireiara man aei? E reita ana reirei te abotoro Bauro ma aroaroia tibun Iteraera ni kangai: “Ma ngaia ae ti na kakorakoraira ni kan rin i nanon te motirawa arei, ba e kawa temanna ni bwaka, ni katotonga aron te aki-ongeaba arei.”—Ebera 3:16–4:11.
13, 14. (a) Tera ae a baireia bwa a na karaoia kaaini Kibeon? (b) Tera ae e kaota nanoia I-Kibeon, ao tera reireiara ae kona n reke mai iai?
13 E rangi ni kaokoro aroaroia kaaini Kibeon ngkoa are e kaotaki n rongorongoia n te Baibara ngke a onimakina te Atua ma n ira nanona. Imwin kairaia tibun Iteraera iroun Iotua, riaon te Karanga are Ioretan nakon te aba are e a tia ni beritanna te Atua nakon Aberaam ma ana utu, ai bon aia tai ngkanne anne n tokanikai i aoia tibuni Kanaan. (Te Tua-Kaua 7:1-3) N ikotaki naba ma I-Kibeon. A konaia kaain Ieriko ao Ai, ao a katei umwaia ni buaka n uakaan ma Kirekara. A rawa ni mate I-Kibeon n aroia tibuni Kanaan ngkai a katekebuakaki, mangaia are a kanakoia aia aomata aika a na tei ibukia nakon Iotua i Kirekara. A bakaaea te roko mai tinanikun abaia kaaini Kanaan, bwa e aonga n reke nanoangaaia irouia kaain Ebera.
14 A taku taan roko aikai: “A nako mai am toro man te aba ae raroa kinokino i bukin aran Iehova ae Atuam.” (Iotua 9:3-9) E kakoauaki man taraan aia kunnikai ao kanaia bwa a roko man te tabo ae raroa, ma ni koauana bon tii 30 te kiromita raroan Kibeon mai Kirekara. [19] A kakoauaki iroun Iotua ao mataniwin nako te botaki, ao a raoi ma I-Kibeon ao kaawa ake i rarikin Kibeon a karaoa te boraraoi ma ngaia. Te koaua bwa a karaoa aia kamwane I-Kibeon tii ibukin rawaia ni kamateaki? E aki bwa a kaota iai nanoia bwa a kan akoaki iroun Atuaia Iteraera. E kukurei Iehova irouia ao a riki I-Kibeon bwa taani ‘koro-aia, ma tan iti-ran i bukia kaain te botaki ao ana baonikarea Iehova,’ bwa a na karekea te aia ibukin te angakarea. (Iotua 9:11-27) A teimatoa I-Kibeon ni kaotiota te ingaingannano n ongeaba ni karaoan mwakuri aika mangori n ana mwakuri Iehova. E iangoaki bwa tabeman mai buakoia, a riki bwa kaain te Netinim ake a oki mai Baburon ni buoka manga katean te tembora. (Etira 2:1, 2, 43-54; 8:20) Ti kona ni katotonga aroaroia ngkana ti teimatoa ni kawakina te raoi i marenara ma te Atua ao n ingainga naba ni kani karaoi tibwangara aika mangori n ara beku ibukina.
Mwinibwaian Oin Nanora
15. Bukin tera bwa ti riai n tabeakin mwaben aaba aika kaotaki n te Baibara n Erene ni Kristian?
15 A bati n taekinaki taabo ao aaba aika mwaiti naba n rongorongo ake a koreaki n te Baibara n Erene, n aron mwanangan ao ana mwakuri ni minita Iesu ao te abotoro Bauro. (Mareko 1:38; 7:24, 31; 10:1; Ruka 8:1; 13:22; 2 I-Korinto 11:25, 26) Kataia n iangoi raoi mwananga aika a taekinaki n rongorongo aika i nano.
16. A kanga ni kaota aia kakaitau Kristian ake i Beroia nakoni Bauro?
16 E roko naba Bauro i Biribi are mwakoron ngkai Kuriiti n ana kauoua ni mwananga ni mitinare (te rain ae beboo n te mwabe). [33] E tataekina te rongorongo ikekei, e kabureaki ao imwina e a kabwaraki ao e a manga nako Tetaronike. (Mwakuri 16:6–17:1) Ngke a karaoi mwakuri n iowawa kaain Iutaia, a taenoaa nakon Bauro nako Beroia n te raroa ae 65 te kiromita, taari mai Tetaronike. E nakoraoi ana mwakuri ni minita Bauro i Beroia, ma e a manga rikirake te kairiribai iai ngke a roko I-Iutaia. Mangaia are “a ienikuri tari ni kanakoa Bauro nakon te matabaiawa teuana,” ao “uake a ira Bauro . . . a toka naba ma ngaia ma n raonna ni karokoa Atenti.” (Mwakuri 17:5-15, BK) Ma n taraana, iai tabeman ake a a tibwa rairaki aika ingainga nanoia n nakonako n te raroa ae 40 te kiromita nakon Taari ae arana Aegean, ike a kabwakai iai kantokaia n te kaibuke, ao a borau n te raroa ae 500 te kiromita. A karuanikai aeka ni mwananga aikai, ma a kariaia taari aikai bwa a na kaaitara ma te karuanikai ao ni kabanea naba aia tai ae abwabwaki riki ni mwananga ma te tia tei ibukin te Atua.
17. Tera otara ae kona n reke imwin ataakin te raroa mai Mireto nako Ebeto?
17 Ngke e roko n te matabaiawa are i Mireto Bauro n ana katenua ni mwananga (te rain ae kiriin i aon te mwabe), e weteia unimwaanen te ekaretia are i Ebeto ae raroana 50 te kiromita. Iangoa aroia unimwaane akekei ngke a a katikui tabeia ake tabeua riki ibukin kawaran Bauro. Tao a rangi n ingainga nanoia ni kakaraki ibukin kaitibooia ma Bauro, i aoni kawaia. Ngke a a tia ni kaitiboo ma Bauro ao n ongoraea ana tataro, “a bati tangia ni kabaneia, ao a bwakara roroani Bauro ni kaboria ma ngaia.” Ao imwina “a bakaborauia nakon te kaibuke” are e toka i aona n nako Ierutarem. (Mwakuri 20:14-38) A boni mwaiti bwaai aika a kona n iangoi ao n taekin i aoni kawaiia n oki nako Ebeto. E aki ngkanne anaaki nanom n noran aia tangira ma aia karinerine, are e oti ngke a kataua bwa a na rianna n te raroa anne bwa a aonga ni kaitiboo ma te minita ae te tia mwamwananga are e na kona ni kaongoraia rongorongo tabeua ao ni kaungai naba nanoia? Iai te reirei ae ko kona n iaiangoia man te rongorongo aei ma ni kabongana ni maium?
Ataakin te Aba ni Berita ao te Kaantaninga ae Mena i Mwaira
18. Tera ae ti riai ni karaoia ni kaineti ma taabo aika taekinaki n te Baibara?
18 Man katoto aika a tibwa tia n taekinaki, e oti iai bwa e rangi ni bongana ataakin raoi taekan te aba are e angania tibun Iteraera te Atua are e bati rongorongona n te Baibara. (Ao ti kona ni karababa ara atatai ngkana ti kabatia naba ataakin aaba ake i rarikina aika kaotaki naba n rongorongo aika n te Baibara.) Ngkai ti a karakaa riki ara atatai ao otara ni kaineti ma te Aba ni Berita, ti a kona ngkanne n ururingi iai bwaai aika a moani kakawaki ake a na kona ni karekea rinia ao kukureia tibun Iteraera n te aba ae raanga mai iai te “rannimamma ma aia karewe maniberu.” E reke rinia man maakan Iehova ao kawakinan ana tua.—Te Tua-Kaua 6:1, 2; 27:3.
19. Baretaiti raa aika uoua ake ti riai n teimatoa n iaiangoi?
19 N aron anne ni boong aikai, ti riai n uota oin uotara, ni maaka Iehova ao ni kaboraoa maiura ma ana kairiri. Ni karaoan aei, ti karaoiroa ao ni katamaroa iai te baretaiti n taamnei are e boni mena n te ekaretia ni Kristian ni katobibia te aonnaba. Ti na rikirake n ataa raoi arona ao kakabwaia aika a reke iai. Ao ti bon ataia bwa a mwaiti riki kakabwaia aika a na roko. E kairia tibun Iteraera Iotua rinanon Ioretan nakon te aba ae bati te uaanikai iai ao ni karaunano. Iai ngkai bukina ae raoiroi bwa ti na kariariaa rokon te Baretaiti ni koaua, ae te aba ae raoiroi ae mena imwaira.
Ko Uringnga?
• Bukin tera ngkai ti riai ni karakaa riki ara atatai ao otara ni kaineti ma aaba ake a taekinaki n te Baibara?
• Te kabwarabwara raa ni kaineti ma aban te Baibara n te kaongora aei, ae e buokiko ni kaotako riki n te rongorongo ae reitaki ma te tabo anne?
• Te reirei raa ae ota riki iroum, ngkai ko a tia ni karakaa riki am atatai i aoni mwaben aaba aika taekinaki ni karaki tabeua?
Mwaben Aaba
[TE Bwaoki/Taamnei n iteraniba 14]
“Nora te Aba ae Raoiroi”
A rangi ni kukurei Ana tia Kakoaua Iehova n reken te boroutia ae “See the Good Land” irouia, n aia bwabwaro n 2003 ao 2004. E a tauraoi te boki ae boou aei n taetae aika 80, ao e onrake n taian mwabe ao taamnei aika kirimatamata, aika kaotii taabo aika kakaokoro ake a taekinaki n te Baibara, ao e a moamoa riki te Aba ni Berita n taai aika kakaokoro.
N te kaongora ae reitaki ma te bwaoki aei, iai nambwa aika turu riki n aron aei, [15]. Nambwa aikai a kaineti ma nambwan te iteraniba are e mena iai te mwabe are e reitaki ma are e taekinaki. Ngkana iai iroum te boroutia ae boou aei, kabanea am tai teutana bwa ko aonga n ataa kanoana aika a kona ni buokiko ni karakaa riki am atatai ao otam n ana Taeka te Atua.
(1) A mwaiti mwaabe aika iai bwaokia ibukin kabwarabwaran taian mwaake ke kanikina akana i aoia [18]. (2) A kairaki naba ma angiin mwaabe aikai, bwaai aika kaota te raroa n te maire ke te kiromita, n te aro are ko na kona n ataa te raroa ae irekereke iai [26]. (3) N angiin te tai te kainikoto ae kotea meang, boni kairan am iango ibukin ataakin meang ke maiaki ni kaineti ma tein te mwabe [19]. (4) A kaokoroaki karan taabo nako n angiin te tai ibukin kaotan rietatan te aba [12]. (5) Ni katomimia mataniwin te mwabe, a kona n noraki iai taiani ware ke maan n aron, a, b, c, aika ko kona ni kamanenai ibukin kamwatauan raoi kaawa ke aara i aon te mwabe, ao ni kaireke naba ngkana ko na kaotia nakoia tabeman [23]. (6) Iai iteraniba aika uoua aika karinanaki raoi iai aran taabo nako aika kaotaki ni mwaben te boki aei man a nakon z [34-5], ao ae taorimwiaki n te mwaake ae kaota nnen te tabo anne n aron aei, E2. Ngkana ko kamanenai bwaai n ibuobuoki aikai i nanon tabeua te tai, ko na boni mimi iai bwa a bon rangi n ibuobuoki nakon karakaan am atatai ao ni kananoan riki otam i aon te Baibara.
[Taibora/Mwabe n iteraniba 10]
CHART OF NATURAL REGIONS
(Ibukini bitakin taeka, nori booki)
A. Mataniwin Rarikin Marawa are Abwabwaki
B. Aaba Aika Aoraoi i Maeaon Ioretan
1. Abaia tibun Atera
2. Aban Tora
3. Tawanan Tiaron
4. Te Aba ae Aoraoi ae Biritia
5. Te Mwarua ae i Marenan Mainiku ao Maeao
a. Te Aba ae Aoraoi ae Mekito
b. Te Mwarua ae Ietireera
C. Maunga ake i Maeaon Ioretan
1. Tabukibukin Kariraia
2. Tabukibukin Karemera
3. Tabukibukin Tamaria
4. Shephelah (tabukibuki aika rinano)
5. Tabukibuki ake i Iuta
6. Rereuan Iuta
7. Nekebo
8. Rereuan Baran
D. Araba (Te Marua i Nukan te Aba)
1. Hula Basin
2. Rarikin Namani Kariraia
3. Te Mwarua are Ioretan
4. Te Nama are Taari (Taari ae Mate)
5. Araba (maiakin te Nama ae Taari)
E. Maunga/Aaba Aika Aoraoi Aika Ririeta ake i Mainikun Ioretan
1. Batian
2. Kireata
3. Ammon ao Moaba
Te Aba ae Aoraoi ae Rietata ae Etom
F. Maungan Rebanon
[Mwabe]
Te Maunga are Oman
More
Abera-meora
Tukota
Iokebea
Beta-era
Kibeon
Ierutarem
Eberon
Kata
Kirekara
Beera-teba
Totom?
Kateti
[Taamnei]
E kabutaa aon te aba Aberaam