Kakaaean Te Tautaeka Ae Raoiroi
“E a tia ni kariki kangaanga aika taabangaki n te aonnaba ngkai, rikiraken onimakinan te uaia n ibuobuoki i marenaia aaba nako n te aonnaba, n te aro are e aki konaa te aba teuana ma teuana ni kaaitarai kangaanga aikai n tii ngaiia. Ti kona n tokanikai i aoni kangaanga ma kabuanibwai aika e riirikirake ni kaaitara ma ngaai te botannaomata, tii ngkana a uaia n ibuobuoki iai botannaomata ni kabane.”—Te tia rabakau n tautaeka ae Ghulam Umar ae kaain Pakistan.
A AKI toki n riki n te aonnaba aei, bwaai aika kabitaraai kaantaninga. E ngae ngke e rangi ni bati te kaubwai n te aonnaba ngkai, ma a boni mwaiti naba aomata aika a korakai ni karekei kainnanoia ibukin te maiu. A kona n taekinaki te roro ae ngkai, bwa ai tibwa ngaiia te kabanea ni wanawana ao n ataibwai, ibukina bwa e a korakora iai kamanenakin te kombiuta, ma e ngae n anne ao e a riirikirake mwaitiia aomata aika a aki kona ni kunea te mwakuri ae a na kamatoaki iai. E ngae ngke e a taraa ni korakora riki n taai aikai inaaomataia aomata nakon taai ake rimoa, ma mirion ma mirion mwaitiia aomata ngkai aika a bon namakina naba te maaku ao te aki raunnano. Tao a rangi n tiraua bwaai aika ti kona ni karaoi aika anaaki nanora iai, ma noran te babakanikawai ao te buakaka ibuakoia aomata aika kaubwai ao aika kainnano, e a karika te bwarannano.
E a bon rangi ni korakora rawawatan kangaanga ake e kaaitara ma ngaai te botannaomata, ao e a riaon ana konabwai te natannaomata teuana, ke aia botaki natannaomata tabeua ni kaaitarai. Mangaia are a kakoauaa taani mamataku aika mwaiti bwa e kona n reke te rau ao te mweeraoi tii ngkana a bane ni katiteuanaki botannaomata i aan te tautaeka ae tii teuana. N te katoto, e a kamani boutokaa te iango aei Albert Einstein. N te 1946, e kamatoaa ana taeka ni kangai: “I boni kakoauaa raoi bwa angiia aomata n te aonnaba, a kani maeka ma te rau ao te mweeraoi . . . E kona ni kakororaoaki nanon te botannaomata ibukin taabangakin te rau, tii man katean te tautaeka teuana ae na tautaekana te aonnaba ni kabutaa.”
Nimabwi tabun te ririki i mwin aei, ao e tuai naba man iraki nanon te bwai ae kainnanoaki ae kakawaki aei. A karinanaki kangaanga aika kaitaraa ma ngaai botannaomata i nanon te ka-21 n tienture, n te nuutibeeba ae te Le Monde mai Paris, i France, ike e a taekinaki iai ae kangai: “E riai ni kateaki te tua, te kaboowi, ao te babaire ae e na aana kateakin te tautaeka teuana ae na tautaeka i aoia natannaomata nako, ae iai irouna te mwaaka ni waekoa ni mwakuri n taabo nako n te aonnaba, ni katoka te titiritiri i marenaia reeti n aomata. E a riai ngkanne ni butimwaeaki te kaantaninga ae te Aonnaba bon te aba ae tii teuana.” Antai, ke te mwaaka raa are e na kona ni kakoroa nanon aei, bwa e aonga ni kakoauaki raoi reken te rau nakoia aomata n taai aika i mwaira?
E Kona n Tokanikai Iai te Botaki ni Botannaomata?
A mwaiti aomata aika a a tia n onimakina te Botaki ni Botannaomata bwa e na karekea te rau ao te mweeraoi ni katobibia te aonnaba. Te koaua bwa te Botaki ni Botannaomata bon te tautaeka ae kona ni karekea te rau ao te mweeraoi n te aonnaba aei? Akea te nanououa bwa a boni mwaiti aia taeka taian tautaeka aika anai nano, a kaunga nano ao n taraana a na nakoraoi karaoakia. N te katoto, n te “Millennium Declaration” n te ririki 2000, ao e a taekinaki n te United Nations General Assembly te motinnano i mataia aomata ae kangai: “Ti na kabanei korakorara ni kainaaomataia ara aomata man te bwai ae kamamate ae te buaka, tao i aon ke i marenan Aaba, ake a a tia ni kabuai maiuiia aomata aika 5 tabun te mirion mwaitiia i nanon ririki aika tebwina aika tibwa nako ngkai.” Man taeka aika aron aikai, a anga iai aia kamoamoa ao aia karinerine aomata n taabo aika mwaiti, nakon te Botaki ni Botannaomata ao ai uana naba ma karekean te Nobel Peace Prize n te ririki 2001. Mangaia are ibukin kamoamoan naba te Botaki ni Botannaomata, e taekina ngkanne ae kangai te Norwegian Nobel Committee: “Te anga ae ti na kona ni karekea iai te rau ao te ibuobuoki ae taabangaki n te aonnaba, bon tii rinanon te Botaki ni Botannaomata.”
E ngae ngke a a riki aaro aikai, ma te koaua bwa te Botaki ni Botannaomata are kateaki n te 1945, e kakoauaki ngkai bwa te tautaeka ae na kona ni karekea ao ni kateimatoaa te rau n te aonnaba? Tiaki ngaia anne, kioina ngkai botannaomata aika kaaina te botaki aei, a boni karaoi oin nanoia ao a tangira te kan inaaomata. Mangaia are a aikoa koro bukin ana iango aika mwaiti. E kaotaki nanoia aomata ni kabane n ana taeka te tia babaire n te nuutibeeba teuana, are e taekina iai te Botaki ni Botannaomata bwa ai aron “te tabo ni kaoti iango ake a wai mairouia aomata ni katobibia te aonnaba,” ao “e a on ana kaetieti ibukin bwaai aika e na maroroakin ma taian kangaanga aika e a tia ni maroroakin i nanon ririki aika mwaiti ma e tuai man kona n tokanikai iai.” E bon teimatoa naba n tiku te titiraki ae kangai: Te koaua bwa a na bane ni katiteuanaki botannaomata n te aonnaba n te tai teuana?
E taekinaki n te Baibara bwa e na waekoa n reke te katiteuanaki aei. E na kanga n riki aei? Ao te tautaeka raa ae e na kakoroa nanon aei? Ni kaekaan aikai, taiaoka ma wareka te kaongora are i mwin aei.
[Taamnei n iteraniba 3]
E boutokaa te iango Einstein ibukin kainnanoakin te tautaeka ae tii teuana ae na tautaekana te aonnaba
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
Einstein: U.S. National Archives photo