A Tokanikai i aon Bwainikirinaia
E BUNGIAKI Nei Frieda Jess i Denmark n te ririki 1911, ao imwina, e mwaing ma ana karo nako Husum, are i Tiaman meang. Rimwi riki e karekea ana mwakuri i Magdeburg, ao n 1930 e a bwabetitoaki bwa te tia Reirei n te Baibara, are araia Ana Tia Kakoaua Iehova n te tai anne. E moanna n tautaeka Hitler n 1933, ao i nanon 23 te ririki mai imwin anne, e a bwainikirinaki Nei Frieda irouia tautaeka aika uoua aika kairimatoa.
E teweaki te rinerine ae taabangaki iroun te tautaeka n Tiaman ni Maati 1933. Dr. Detlef Garbe, are mataniwin te Neuengamme Concentration Camp Memorial are uakaan ma kaawan Hamburg, e kabwarabwara ae kangai: “Akana a tangira bwa a na tautaeka kaain te National Socialist, a tangiria aomata aika mwaiti bwa a na rineia aia mataniwi ao aia tia kairiri ae Adolf Hitler.” Ana Tia Kakoaua Iehova a ira nanon ana kaungaunga Iesu are a na tei i nuka ni kaineti ma waaki n tautaeka, ao a na ‘kaokoro ma te aba.’ Ngaia are a aki ira te karebwaoki. Tera mwin anne? E katabuakaki aia waaki taani Kakoaua.—Ioane 17:16.
E waakina nako ana mwakuri ni Kristian Nei Frieda ni karabaa, ao e buoka naba boretiakin Te Taua-n-Tantani. “Maekatin tabeua a karabaaki n uotaki nakoia tarira n te onimaki ake a mena ni kaembwa ike a bwainikirinaki iai,” e taku. E katikaki ma ni kairoroaki irouia kaain te Gestapo n 1940, ao imwina e a kainaki n tii ngaia i nanon namwakaina aika mwaiti. E a kanga n nanomwaaka iai? E kangai: “Te tataro bon nneu ni kamaiu. I moana au tataro man te karangaina ni kabongnga. E kakorakorai te tataro ao e buokai bwa N na aki rangi n raraoma iai.”—I-Biribi 4:6, 7.
E kainaaomataki Nei Frieda, ma e a manga katikaki riki irouia kaain te Gestapo n 1944. E kabureaki nakon itiua te ririki n te karabuti are i Waldheim. E reita ni kangai Nei Frieda: “Taani kawakini buure a kamwakurai ma aine tabeman i nanon te tabo n tebotebo. I bati n airiri ma raou ni bure ae kaain Czechoslovakia, mangaia are I aki toki ni maroro ma ngaia n taekan Iehova ao au onimaki. I a kakorakoraki ni maroro aikai.”
E Kainaaomataki I Nanon te Tai ae Kimototo
A kainaaomataki kaain te karabuti are i Waldheim irouia tautian Rutia ni Mei 1945, ao e inaaomata naba iai Nei Frieda ni manga karaoa ana mwakuri ni minita i Magdeburg. Ma e kimototo ana tai n inaaomata. A a manga ribaaki riki taani Kakoaua irouia kaain te tautaeka n Rutia. E korea ae kangai Gerald Hacke, man te botaki ae te Hannah-Arendt-Institute for Research Into Totalitarianism: “Kaain Ana Tia Kakoaua Iehova bon te koraki teuana mai buakoia koraki aika tii tabeua ake a teimatoa ni bwainikirinaki irouia tautaeka aika kairimatoa aika uoua ake i aon Tiaman.”
Bukin tera bwa a manga ribaaki? Ibukin naba aroia Kristian n tei i nuka ni kaineti ma waaki n tautaeka. E karaoaki te kaotinano i irouia kaain Tiaman Mainiku n 1948, ao e kabwarabwara Hacke “bwa e a waakinaki [bwainikirinaia Ana Tia Kakoaua Iehova] ibukina bwa a aki ira te kaotinano.” N Aokati 1950, e katabuakaki aia waaki Ana Tia Kakoaua Iehova i Tiaman Mainiku. Bubua ma bubua mwaitiia ake a katikaki, n ikotaki naba ma Nei Frieda.
E a manga kateaki n te kaboowi Nei Frieda ao e kabureaki nakon onoua te ririki. “Ni manga kainakiu aei, I a mena ma raou n onimaki ao e rangi n ibuobuoki te iraorao ma ngaiia.” Ngke e kainaaomataki n 1956, e mwaing nako Tiaman Maeao. Ai 90 ana ririki ni maiu ngkai Nei Frieda, ao e teimatoa ni beku iroun te Atua ni koaua ae Iehova, n ana tabo are e maeka iai ae Husum.
E bwainikirinaki Nei Frieda i nanon ririki aika 23 irouia tautaeka aika matoatoa aika uoua. “Taian Nazi a kataia n urua marurungin rabwatau ao Komuniti a kataia ni kabwara nanou. Ma e reke ma iia korakorau? Man anuani maiuu are I reirei n te Baibara i bon irou ngkana I inaaomata, man te aki toki n tatataro ngkana I kainaki n tii ngai, man te iraorao ma raou n onimaki ngkana e reke, ao n arou n tataekina au onimaki nakoia aomata n taai nako aika reke irou.”
Te Tautaeka ni Fascist i Hungary
Te aba teuana ike a riribaaki iai Ana Tia Kakoaua Iehova i nanon ririki aika mwaiti bon Hungary. Tabeman a bwainikirinaki irouia tautaeka aika kairimatoa aika tiaki tii uoua, ma ai tenua. Temanna ae rinanon anne bon Ádám Szinger. E bungiaki Ádám i Paks Hungary n 1922, ao e ikawairake i nanon te Aro ni Borotetanti. N 1937, Taan Reirei n te Baibara tabeman a kawara mwengan Ádám, ao e kan ongora n aia rongorongo. Man bwaai ake e reiakinaki man te Baibara iai, e kakoauaa bwa reirei ake a bwainaki iroun ana Aro a bon aki boraoi ma te Baibara. Mangaia are e kitana te Aro ni Borotetanti ao e airi ma Taan Reirei n te Baibara n aia mwakuri ni minita.
N te tai arei i Hungary, e tabe n rikirake korakoran te tautaeka ni Fascist. Tabeua ana tai Ádám ni katikaki irouia bureitiman ake a noria n tataekina te rongorongo man te auti teuana nakon te auti teuana. A kabatiaaki riki taiani kangaanga nakoia taani Kakoaua ni karokoa ae e a katabuakaki aia waaki n 1939. N 1942, e katikaki Ádám nakon te karabuti, ao e karawataki ni batibooaki. Tera ae buoka teuare ae ai 19 ana ririki ni maiu bwa e na nanomwaaka i aan kammarakana ao kainakina i nanon namwakaina aika bati? “Ngke I memena ngkoa ni mwengau, ao I kakaraurau n reirei n te Baibara ni karokoa ae e reke otau ni kaineti ma ana kaantaninga Iehova.” E a tibwa bwabetitoaki Ádám bwa te tia Kakoaua ibukin Iehova imwin kainaaomatana man te karabuti. E karaba ni bwabetitoaki n te tairiki teuana n Aokati 1942, n te karaanga ae uakaan ma mwengana.
Karabutinaki i Hungary, te Tautoronaki i Serbia
I nanon te kauouan buaka are kabuta te aonnaba, a buokanibwai kaain Hungary ma kaain Tiaman ni buakania kaain Rutia. N 1942, e tauaki Ádám bwa e na kaaina te taanga ni buaka. E ribootina ni kangai: “I taekina bwa I aki kona n riki bwa te tautia ibukin au koaua ae reke man te reirei n te Baibara. I kabwarabwara nakoia bwa I a tei i nuka ni kaineti ma waaki n tautaeka.” E kabureaki i nanon 11 te ririki, ma e aki maan Ádám ni mena i Hungary.
N 1943, a ikotaki Ana Tia Kakoaua Iehova ake 160 mwaitiia, a katokaki i aon taian raita, ao a kabutaki nako i aon te karaanga ae te Danube ni karokoa are a roko i Serbia. E mena naba ibuakoiia Ádám. Ngke a roko i Serbia, buure aikai a mena i aan ana tautaeka Hitler. A kainaki i nanon te kaembwa ae mena i Bor, ike a kairoroaki bwa a na kakorakai ni mwakuri iai n te keniken ibukin kakaaean te buraati. Tao teuana te ririki imwin anne ao a manga kaokaki nako Hungary, ike e kainaaomataki Ádám irouia tautia n Rutia n 1945.
E Tautaekanaki Hungary Irouia Komuniti
Ma e aki teimaan inaaomatana. N 1940 tabun, te tautaeka ni Komuniti i Hungary e tokobitoa aia mwakuri Ana Tia Kakoaua Iehova, n aron are e karaoaki ngkoa irouia Fascist imwain te buaka. E a koro 29 ana ririki ni maiu Ádám n 1952, ao iai buna ma natiia uoman. E a manga katikaki ao e kateaki n te kaboowi ibukin manga rawana n te kauatai ni kaaina te taanga ni buaka. E kabwarabwara ni kangai Ádám nakoia kaain te kaboowi: “Tiaki au moan taai aei ni karautaeka nakon te mwakuri n tautia. I kabureaki iai n tain te buaka, ao I a uotaki naba nako Serbia ibukin anne. I rawa ni kaaina te taanga ni buaka ibukina bwa te mwakuri anne e aki botau ma mataniwin nanou. Bon te tia Kakoaua ibukin Iehova ngai, ao I tei i nuka ni kaineti ma mwakuri n tautaeka.” E kabureaki Ádám i nanon wanua te ririki, ma e a manga kauarerekeaki tuuana nakon aua te ririki.
E teimatoa Ádám n riribaaki ni karokoa 1970 tabun, are te tai ae raka i aon 35 te ririki ma ngke e moan kawaraki mwengan ana karo irouia Taan Reirei n te Baibara. I nanon te tai anne e kabureaki i nanon 23 te ririki irouia kaboowi aika onoua, e kainaki ni karabuti ao taabo ike e kairoroaki ni kamwakuraki iai aika tebwina. E reitakinako bwainikirinana irouia tautaeka aika tenua, aika te tautaeka n Fascist i Hungary imwain te buaka, irouia kaain te German National Socialists i Serbia, ao irouia Komuniti i Hungary imwin te buaka.
E maeka n te kaawa ae Paks are e bungiaki iai Ádám ni karokoa ngkai, ao e kakaonimaki naba ni beku iroun te Atua. E tokanikai i aon ana kangaanga aika rangi ni korakora ibukina bwa e rangi n raka arona? Tiaki ngaia, bwa e kabwarabwara ni kangai:
“Moan te kakawaki te ukeuke n reirei n te Baibara, te tatataro, ao te iraorao ma raou n onimaki. Ma iai riki bwaai aika uoua aika I kan taekin. Te moan, Iehova bon nibwan te korakora. Te iraorao ae kaan ma ngaia e kamaiuai. Ao te kauoua, I aki toki n ururinga I-Rom mwakorona 12, are e taekina ae kangai: ‘Tai iri taangami ni kareke kai.’ Ngaia are I aki kaikoa unu. N taai tabetai e anga raoi irou bwa N na kareke kaia te koraki ake a bwainikirinai, ma I bon aki karaoa anne. Ti aki riai ni kabongana korakorara are e anganira Iehova ni kabooa mwin te buakaka n te buakaka.”
Tokin te Bwainikirinaki ni Kabane
A inaaomata ngkai Nei Frieda ao Ádám n taromauria Iehova. Ma tera ae oti man aia rongorongo ni kaineti ma te bwainikirinaki ibukin te Aro? Bwa e aki kona n tokanikai te bwainikirinaki are karokoaki nakoia Kristian ni koaua. E ngae ngke e korakora te kabanemwane ao te kabanetai ibukin bwainikirinaia Ana Tia Kakoaua Iehova ao e rangi ni kammaraki, ma e bon aki koro bukin te kaantaninga are e a waakinaki iai te mwakuri anne. E rikirake raoi aia botaki Ana Tia Kakoaua Iehova ni boong aikai i aon Eurobe, are te tabo are a tautaeka iai tautaeka aika matoatoa aika uoua aika korakora ngkoa.
Tera ae a karaoia taani Kakoaua ngke a kaitaraa ma bwainikirinaia? N aron are noraki man aia rongorongo Nei Frieda ao Ádám, a ira nanon te reirei man te Baibara aei: “Tai kataua te buakaka ba e na tokanikai i aom, ma ko na tokanikai i aon te buakaka n te raoiroi.” (I-Rom 12:21, BK) Te koaua bwa e kona n tokanikai i aon te buakaka te raoiroi? Eng, e kona ngkana e a irianaki n onimakinan raoi te Atua. A tokanikai Ana Tia Kakoaua Iehova i aon bwainikirinaia i Eurobe, ibukina bwa a boutokaki iroun taamnein te Atua. E kaotaki iai mwaakan te raoiroi ae boto i aon te onimaki ae karikaki i nanoia Kristian aika nanorinano, iroun te taamnei ae raoiroi. (I-Karatia 5:22, 23) Kioina ngkai e bati te tiritiri n te aonnaba, e na raoiroi ngkana aomata ni kabane a mutiakina te reirei anne.
[Caption on page 3]
Nei Frieda Jess (ae arana ngkai Thiele) ngke e katikaki rimoa, ao ngkai
[Taamnei n iteraniba 5]
Ádám Szinger ngke e karabutinaki, ao ngkai