E Nang Toki Taotaonakin Nanon te Atua Nakon Karawawataakiia Aomata
BON iai te rawawata n taabo nako ake ko taratarai. Aomata tabeman a karawawataia i bon irouia ni bwaai ake a karaoi. A ituaki n aoraki ake a buti n te wene n taanga, ke a rotaki ni mwiin kabonganan bwaai aika kamanging irouia, kabatiaan te moi manging, ke te momoko. Ke a kona n aoraki ibukina bwa e aki raoiroi kanaia ake a kang. Ma, e bati te rawawata ae e nako man bwaai aika a aki kona n totokoaki irouia angiia aomata: ae te buaka, te tiritiri i marenaia reeti aika kakaokoro, mwakuri ni kakeru, te kainnano, taian rongo, ao taian aoraki. Te bwai naba teuana ae e aki kona ni baireaki totokoana irouia aomata bon te rawawata ae nako man te kara ao ai te mate.
E taku te Baibara bwa “te Atua bon te tangira.” (1 Ioane 4:8) Ma bukin tera, bwa te Atua ae tatangira e a taotaona nanona nakon waakinakoan te rawawata i nanon tienture aika rangi ni mwaiti? N ningai te tai ae e na kaeta iai te aro aei? Ibukin kaekaan titiraki aikai, ti riai n nenera taekan ana kaantaninga te Atua ibukia aomata. Karaoan aei e na buokira n ataia bwa bukin tera ngkai te Atua e a kariaia waakinakoan te rawawata ni karokoa ngkai, ao tera ae e na karaoia iai.
Te Bwaintangira ae te Inaaomata n Rinea ae Ko na Karaoia
Ngke te Atua e karika te moan aomata, e karaoa ae bati riki nakon ae tii karikan te rabwata ae iai kaburorona. Irarikin anne, te Atua e aki karikia Atam ma Nei Ewa n te aro ae a na riki bwa kaanga mitiin ae akea aia iango. E angania inaaomataia n rinea ae a na karaoia. Ao bon te bwaintangira ae raoiroi anne, bwa “te Atua E nori bwaai ni kabane aika E karaoi, ao noria, moan te raoiroi.” (Karikani Bwaai 1:31) Eng, “moan te raoiroi ana makuri.” (Te Tua-Kaua 32:4) Ti bane ni kukurei ngkai ti anganaki te bwaintangira aei ae te inaaomata n rinea ae ti na karaoia, ibukina bwa ti aki tangiria bwa a na tauaki aron ara mwakuri ao ara iango ni kabane n akea inaaomatara n rinea te bwai teuana i bon iroura.
Ma e riai ni kabonganaki n akea tiatianakina, te bwaintangira ae te inaaomata n rinea ae a na karaoia? E kaeka ana Taeka te Atua rinanon kaetieti nakoia Kristian rimoa aikai: “Ngkai kaanga inaomata ngkami, ma kam na tai bwaina inaomatami ba karaban te buakaka, ma ai aroia ana toro te Atua.” (1 Betero 2:16) E riai naba ni kateaki tian te inaaomata aei, ibukin kanakoraoan te natannaomata ae bwanin. Mangaia are, te inaaomata n rinea ae a na karaoia e riai ni kaetietaki n te tua. Bwa ngkana e aki, ao e na riki ngkanne te mangaongao.
Ana Tua Antai?
Ana tua antai ae e na kataua tian te inaaomata ae riai? Kaekaan te titiraki aei e irekereke ma bukina ae te Atua e tuai ma ni katoka waakinan te rawawata. Kioina ngke te Atua e karikiia aomata, e rabakau riki n ataia bwa baikara tuua ake a riai n ongeaba iai, bwa a aonga ni kabwaia ngaiia ao aomata tabemwaang. E kabwarabwara ni kangai te Baibara: “Bon Iehova ae Atuam Ngai, ae I reireiko arom ae ko na kabaia iai, ae I kaiririko i nanon te kawai ae riai ba ko na nakonako iai.”—Itaia 48:17.
E teretere te reirei ae kakawaki aei: A aki karikaki aomata bwa a na wawaaki n akea kairakiia iroun te Atua. E karikiia n te aro ae nakoraoin maiuiia ao kakabwaiakiia, e na boto i aon aia ongeaba n ana tua aika raraoi. E kangai ana burabeti te Atua ae Ieremia: “Iehova, I ata kawain te aomata ba e aki mena i nanona: tiaki ana bwai te aomata ae nakonako te kaeti eueutakina.”—Ieremia 10:23.
Te Atua e karika te aomata bwa e na aantaeka nakon tuan te aonnaba, n aron te tua ibukin te gravity (ae ana katikitiki te aonnaba). N aron naba anne, e karikiia aomata bwa a na aantaeka n ana tua ibukin te aroaro ni maiu ae riai, ake a kateaki ibukin kanakoraoan maiun te natannaomata. Ngkanne, iai bukina ae raoiroi ae e kaungaunga ni kangai ana Taeka te Atua: “Ko na onimakina Iehova n nanom ni kabanea, ao tai mwiokoa oin am ataibwai.”—Taeka N Rabakau 3:5.
Mangaia are e aki kona n nakoraoi aron te botannaomata ni bairea ana waaki ngkana e aki tautaekanaki iroun te Atua. I nanon ana tai ni kataia ni kainaaomataia mairouna, aomata a na katei waaki ibukin te natannaomata, waaki ni mwane, n tautaeka, ao n Aro, ake a na karika te kaiangatoa i marenaia, ao n tokina, e na “taua aron te aomata temanna te aomata temanna ni karekea oini kaina iai.”—Te Minita 8:9.
Tera are E Nakobuaka?
A kororaoi ara moan karo aika Atam ma Nei Ewa ngke e karikiia te Atua. A kororaoi rabwataia ao aia iango, ao iai mwengaia ae te oo-n-aroka ae te baretaiti. Ngke arona bwa a aantaeka n ana tautaeka te Atua, a na teimatoa ni kororaoi ma ni kukurei. Imwin tabeua te tai, a na bon tia n riki bwa te tama ao te tina n te utu n aomata ae kororaoi ma ni kukurei ni maekana te aonnaba. Boni ngaia anne ana kaantaninga te Atua ibukin te natannaomata.—Karikani Bwaai 1:27-29; 2:15.
Ma, ara moan karo a kabongana inaaomataia n rinea are a na karaoia n te aro ae kairua. A kairua n taku bwa a kona n nakoraoi ngkana a inaaomata man ana tautaeka te Atua. N oin nanoia, a riaoa tian ana tua. (Karikani Bwaai mwakorona 3) Ibukina bwa a rawa nakon ana tautaeka, e bon aki bae ngaia ni kateimatoaa kororaoiia. “A arona te aro ae buakaka nako Ina, tiaki natina ngaiia, boni buakakaia baenne.”—Te Tua-Kaua 32:5.
Man te tai are a aki-ongeaba iai iroun te Atua, a moanna ni kerikaki rabwataia ao kaburoroia Atam ma Nei Ewa. Iai iroun Iehova nibwan te maiu. (Taian Areru 36:9) Mangaia are ibukina bwa a raure nako mairoun Iehova, te moan taanga n aomata a riki n aki-kororaoi, ao a boni mate imwin tabeua te tai. (Karikani Bwaai 3:19) N aron ae boraoi ma tuan te kakariki, natiia a na riki n ai aroia aia karo. Ao tera aroia aia karo ae a na kona n anga? Bon te aki-kororaoi ao te mate. Mangaia are e korea ae kangai te abotoro Bauro: “Ba ai aron rokon te bure i aon te aba iroun te aomata ae ti temanna [ae Atam], ma rokon te mate n te bure; ao e ituia aomata ni kabaneia te mate n te aro aei, ba a bane ni bure.”—I-Rom 5:12.
Te Bwaai ae Kakawaki Riki—Antai ae Iai Irouna te Riai n Tautaeka
Ngke Atam ma Nei Ewa a karitei nakon te Atua, a kaitaraa aron riain ana tautaeka. Te koaua bwa Iehova e kona ni kamaunaia n te tai naba arei, ma ni manga karika te taanga n aomata ae boou. Ma karaoan anne e na aki kaeta te nanououa ae tabekaki ni kaineti ma antai ana tautaeka ae riai ma n raoiroi riki ibukia aomata. Ngkana a anganaki aia tai aomata ni karikirakei waakinan aroia ni kaineti ma oin aia iango, a na boni kaotia iai, n akea te nanououa, bwa e na kona n nakoraoi te tautaeka ae tannako man ana tautaeka te Atua, ke e na aki.
Tera ae kaotaki nakoira ma rongorongon aia waaki aomata i nanon ririki aika ngaa ma ngaa mwaitiia? I nanon tienture aika mwaiti akekei, aomata a a tia ni katai aeka ni waaki aika kakaokoro nako, ni kaineti ma te natannaomata, te mwane, te tautaeka, ao te Aro. Ma e ngae n anne, e a reitinako te buakaka ao te rawawata. Ni koauana, a “riki ni buakaka riki aomata aika buakaka,” ao e moamoa riki n ara tai aei.—2 Timoteo 3:13.
E noraki i nanon te ka 20 n tienture, rikiraken te rabakau n aonnaba ao ni karaobwai ae rangi ni korakora. Ma e noraki naba iai karawawataia aomata ae korakora riki nakon ae e a tia n riki man moan rikin te botannaomata. Ao n aki ongea bwa tera te rikirake n aron kunean bwainaoraki aika boou, ma e bon teimatoa ni koaua ana tua te Atua n aei: Aomata ake a karaureaki mairoun te Atua—ae nibwan te maiu—a aoaoraki, a rikirake ni kara, ao a mate. Ai teretere ra ngkanne kakoauana iai ae aomata a aki kona ni ‘kaeta aron kawaia’!
Kamatataan Riain te Atua n Tautaeka
Mwin te kataitai ae nakobuaka ma ni kananokawaki aei, ae katauan te maiu n akea ana kairiri te Atua, e a oti raoi bwa a aki kona n nakoraoi aia tautaeka aomata ngkana a tannako mairoun te Atua. Bon tii ana tautaeka te Atua ae e kona ni karekea te kukurei, te boonnano, te marurung, ao ai te maiu. Irarikin anne, ana Taeka Iehova ae te Atua ae te Baibara ae e aki kona ni kairua, e kaotia bwa ti a tabe ngkai ni maiu i nanon “boong aika kaitira” ibukin aia tautaeka aomata aika a wawaakinna n akea irekerekeia ma te Atua. (2 Timoteo 3:1-5) Taotaonakin nanon Iehova nakon aei, te buakaka, ao karawawataakiia aomata, e nang roko n tokina.
E a kaan te tai are te Atua e na urui aia waaki aomata. E kaongoira ae kangai te Baibara: “N aia bong uea akanne [ae aia tautaeka aomata aika ngkai] ao E na katea ueana [i karawa] Atuani karawa, ae na bon aki uruaki n aki toki, ao e na aki katukaki tauan taekana nakon te botanaomata teuana [a na aki manga taua taekan te aonnaba aomata], ma e na ururu ma ni kamaunai uea akanne [tautaeka aika ngkai] ni kabane, ao e na tei matoa n aki toki.”—Taniera 2:44.
Kakoauan raoiroin ao riain Iehova ae te Atua n tautaeka rinanon te Tautaeka n Uea are i karawa, bon te boto n iango ae kaotaki n te Baibara. Iesu e moanibwaia tataekinan te reirei aei. E kangai: “E na tataekinaki euangkerion uean te Atua aei i aonaba ni bane ba te bwai ni kaotioti nakoia botanaomata ni kabaneia; ao ngkanne e na roko naba iai te toki.”—Mataio 24:14.
Antai aika a na kamaiuaki ao antai aika a na kamaunaki ngkana ana tautaeka te Atua e onea mwin aia tautaeka aomata? Ti kaungaki ni kangai n Taeka N Rabakau 2:21, 22: “Ba a na maekana aon te aba akana raoiroi [ake a aantaeka n ana tautaeka te Atua], ao a na tiku i aona akana moa n raoiroi. Ma a na teweaki nako akana buakaka [akana a aki aantaeka n ana tautaeka te Atua] mai aon te aba, ao a na taekaki taani bure mai nanona.” Ni kairakina iroun te Atua, e anene ni kangai te tia areru: “Ba ai ti teutana riki, ao akea naba te aomata ae buakaka . . . Ma a na abana te aba akana nimamanei; ao a na kukurei ni kabatian te raoi. A na abana te aba akana raoiroi, ao a na mamaeka iai n aki toki.”—Taian Areru 37:10, 11, 29.
Te Aonnaba ae Boou ae Moanibaan te Raoiroi
I aan ana kairiri ana Tautaeka n Uea te Atua, aomata ake a na kamaiuaki ngkana e kamaunaki te waaki ae ngkai, a na maiu i aon te aonnaba ae kaitiakaki man te buakaka ao te rawawata. A na anganaki te reirei mairoun te Atua te botannaomata, ao imwin tabeua te tai, “a na buta aonaba n atakin Iehova, n ai aron taari ngkae e kabuta marawa.” (Itaia 11:9) Te reirei ae raoiroi ae ibuobuoki aei e na karika te botannaomata ae katiteuanaki raoi ma n rau. Maikai ngkanne, are akea riki iai te buaka, te tiriaomata, te tiritiri, te tautau, te ira, ke mwakuri ni kakeru riki tabeua.
A na reke naba kakabwaia aika kamimi n aron maiuia n rabwata, aomata aika ongeaba ake a maiu n ana aonnaba te Atua ae boou. A na bane ni kamaunaki bwaai aika buakaka ake a riki man te karitei nakon ana tautaeka te Atua. Te aki-kororaoi, te aoraki, te kara, ao ai te mate, a na riki bwa bwaai rimoa. E kaungaungaira ni kangai te Baibara: “Ao ane maeka iai e na aki kangai, I aoraki.” Ao e berita naba ni kangai te Baibara: “Ao a na kaureaki iai mataia akana mataki, ao a na kaukaki taningaia akana a bono taningaia. Ane e na ewewe iai te mauku n ai aron te ria, ao e na anene ni kimareirei newen ane e bae newena.” (Itaia 33:24; 35:5, 6) Ai kakukurei ra ngkanne namakinan te marurung raoi ni katoa bong—ao ai n aki totoki!
I aan ana kairiri n tangira te Atua, kaain te aonnaba ae boou anne a na kabonganai korakoraia ao rabakauia ni katea te baretaiti ni katobibia te aonnaba. E na bon aki manga noraki te kainnano, te baki, ao aomata aika akea mwengaia, bwa e kangai ana taetae ni burabeti Itaia: “Ao ane a na katei auti, ao a na maeka i nanoia; ao a na uniki kurebe, ao a na kang uaaia. A na aki katea ae e na maeka i nanona temanna; a na aki unika ae e na kana uaana temanna.” (Itaia 65:21, 22) Te koaua bwa “a na tekateka, temanna i aan ana kurebe ma ana biku; ao akea ae na kamakuia.”—Mika 4:4.
E na rikirake raoiroin te aonnaba i aan tararuakina n te tangira iroun te Atua ao aomata aika ongeaba. Bon iai koaua aikai man te Baibara: “E na kukurei te raereke ma te tabo ae kamaroa; ao e na kimareirei te rereua, ao e na ue n ai aron te roti. . . . ba a na koburake raan i nanon te raereke, ao karanga i nanon te rereua.” (Itaia 35:1, 6) “Ane e na bati te uita i aon te aba i aon taubukini maunga.”—Taian Areru 72:16.
Ao tera aroia aomata aika birion ma birion mwaitiia ake a a tia ni mate? A na manga kamaiuaki akana a mena n ana ururing te Atua, bwa e na bon iai “manga-utiia akana raoiroi ao akana aki raoiroi.” (Mwakuri 24:15) Eng, a na manga kamaiuaki maate. A na manga reireiaki koaua aika moanibaan te raoiroi n taekan ana tautaeka te Atua, ma n anganaki aia tai ni maiu n aki toki n te Baretaiti.—Ioane 5:28, 29.
Rinanon waaki aikai, Iehova ae te Atua e na boni manga bita aroia aomata ae kakaiaki n aron te rawawata, te aoraki, ao te mate, ae e a tia n tautoronia aomata i nanon ririki aika ngaa ma ngaa mwaitiia. Akea riki te aoraki! Akea riki aroia aomata ae e toabuaka rabwataia! Akea riki te mate! “E na kabane rannimataia te Atua ni kaoi mai mataia. Ao e na akea riki te mate, ao e na akea naba te nanokawaki, ma te tang ma te maraki: ba a mauna nako bwaai rimoa.”—Te Kaotioti 21:3, 4.
Boni ngaia anne te aro ae te Atua e na katoka iai te rawawata. E na kamauna te aonnaba ae buakaka aei ma ni katea te waaki ae boou ike e na “mena iai te raoiroi.” (2 Betero 3:13) Ai raoiroi ra te rongorongo aei! Ti rangi ni kainnanoa te aonnaba ae boou aei. Ao ti na bon noria n te tai ae e a kaan rokona ngkai. Man kakoroan bukin taetae ni burabeti ake n te Baibara, ti ataia bwa e a kaan rokon te aonnaba ae boou, ao e nang toki taotaonakin nanon te Atua nakon karawawataakiia aomata.—Mataio 24:3-14.
[Te Bwaoki n te iteraniba 6]
Aki-Nakoraoin Aia Tautaeka Aomata
Ni kaineti ma aia tautaeka aomata, e taku te Chancellor i Tiaman rimoa ae Helmut Schmidt: “Ngaira aomata . . . ti a tia n taai nako n taua taekan te aonnaba n te aro ae aki bwanin raoi, ao n angiin te tai e nako buaka. . . . Ti tuai ma n tautaekanna n te aro ae e na taabangaki te rau iai.” E taekinaki ae kangai n te Human Development Report 1999: “Aaba ni kabane a ribootina aki-nakoraoin aia natannaomata, ao te aki-rau irouia aomata, kabatiaan mwakuri ni kakeru, kabatiaan te iowawa ae tiritiri n te utu. . . . A rikirake kangaanga n te aonnaba aika a riaon aia kona taian tautaeka ni kaetii, ao aika a bati riki nakon ake a kona n tabeakinaki irouia kaain te aonnaba ae tabwanin.”
[Taamnei n iteraniba 6]
“A na kukurei ni kabatian te raoi.”—Taian Areru 37:11
[Picture Credit Lines n iteraniba 5]
Te katenua mai ieta, mother and child: FAO photo/B. Imevbore; i nano, explosion: U.S. National Archives photo