Tei ni Moa n Raoiroi ni Kareke Raoi Nanomi

Taani Kakaonimaki Aika Ninikoria A Tokanikai i aon Bwainikirinaia Mairouia Taian Nazi

“NATIU, ko na wanawana, ao kakukureia nanou, ba I aonga ni kaeka ane kakanikoai.” (Taeka N Rabakau 27:11) Taeka ni kaunga nano aikai a kaotia bwa aomata aika karikaki iroun te Atua a kona ni kakukureia nanon Iehova ibukina bwa a kakaonimaki irouna ma n tangiria. (Tebania 3:17) Ma e teimatoa nanon te tia kakaniko ae Tatan, ni kan uruana aia kakaonimaki aomata ake a beku iroun Iehova.​—Iobi 1:10, 11.

E kaota riki unna nakoia ana aomata Iehova Tatan i nanon moan ririkin te ka 20 n tienture, ngke e karenakoaki mai karawa nako rarikin te aonnaba. (Te Kaotioti 12:10, 12) Ma e ngae n anne, Kristian ni koaua a a tia n ‘tei ni moan raoiroi ma ni karekei raoi nanoia,’ ao a teimatoa ni kakaonimaki iroun te Atua. (I-Korote 4:12) Ti na iangoa te katoto teuana ae moanibaan te raoiroi ibukin te teimatoa ni kakaonimaki​—ae aroia Ana Tia Kakoaua Iehova i Tiaman, imwain ao i nanon tain te Kauoua ni Buaka are Kabuta Aonnaba.

Te Tataningamarau ni Mwakuri E Karika Kataakin Aroia ni Kakaonimaki

I nanon 1920 tabun ao moan 1930 tabun, taiani Bibelforscher, ae araia Ana Tia Kakoaua Iehova i Tiaman n te tai arei, a kabutii nako booki aika mwaiti kurikuri ake a kabwarabwara te Baibara. Imarenan 1919 ao 1933, a anganako boroutia, booki aika uarereke, ke maekatin, n te mwaiti ae boraoi ma kaka wanua te boki irouia utu n Tiaman ni kabaneia.

N te tai anne, a mwaiti riki taan rimwin Kristo aika kabiraki ake a mena i Tiaman, nakon mwaitiia taani kabiraki ake a mena n aaba tabeua. Ao mai buakoia aomata aika 83,941 mwaitiia ni katobibia te aonnaba ake a katoong banna ni kauring n ana Katairiki te Uea n 1933, e a kaania 30 te katebubua mai buakoia, aika a maeka i Tiaman. E aki rangi ni maan, ngke a tii rinanon naba kataakin aia kakaonimaki ae rangi ni korakora, taani Kakoaua aika kaain Tiaman aikai. (Te Kaotioti 12:17; 14:12) Kabaneakiia man aia mwakuri, niniakin aia auti, ao kabaneakiia man aia kuura n reirei e a waekoa n oneaki mwina ni batiboakiia, katikaia irouia bureitiman, ao kamatawarikaia. (Taamnei 1) Ibukin anne, i nanon ririki ake imwain te Kauoua ni Buaka are Kabuta Aonnaba, 5 nakon 10 te katebubua mai buakoia aomata nako ake a mena n auti ni kaikain n te tabo anne, boni kaain Ana Tia Kakoaua Iehova.

Bukina ae A Bwainikirinaki Iai Taani Kakoaua Irouia Taian Nazi

Ma bukin tera ngkai a kaunaki taian Nazi irouia Ana Tia Kakoaua Iehova? N ana boki ae arana Hitler​—1889-1936: Hubris, e taku te professor ibukin rongorongon te aonnaba rimoa ae Ian Kershaw, bwa e riki bwainikirinakiia taani Kakoaua ibukina bwa a rawa “n aantaeka ni bwaai ni kabane ake a tangiraki iroun te tautaeka n Nazi.”

Te boki ae Betrayal​—German Churches and the Holocaust, are kaetaki iroun te professor ibukin rongorongon te aonnaba rimoa ae Robert P.  Ericksen ao te professor i aon rongorongoia I-Iutaia ae Susannah Heschel, e kabwarabwara bwa taani Kakoaua “a rawa ni buokanibwai ni karaoa te iowawa ae tiritiri ke ni kateaki n te taanga ni buaka. . . . Taani Kakoaua a kakoaua bwa a riai n tei i nuka ni kaineti ma mwakuri n tautaeka, are nanona bwa a na aki rinerine ibukin Hitler ma ni karaoa te kamauri ae te tiaruuti nakon Hitler.” Aroia aei, e taku te boki aio, bwa e kaunia taian Nazi ao e karika bwainikirinaia taani Kakoaua ibukina bwa te “Tautaeka n Nazi e aki kona ni kariaia rawaia iai.”

Kaotan te Aki-Kukurei iai ni Katobibia te Aonnaba, ao te Niniaki ae Korakora

Ni Beberuare 9 1934, Joseph F.  Rutherford, are e kaira te mwakuri n te tai arei, e kanakoa te reta iroun te tia uarongorongo temanna nakon Hitler, are e kaota iai aki-kukureina n aia waaki Nazi n aki kariaia inaaomataia aomata ni kabaneia. (Taamnei 2) N Okitobwa 7 1934, e a rimwiaki ana reta Rutherford n reeta ao uaereti aika 20,000 tabun mwaitiia, ake a kanakoaki nakon Hitler irouia kaain Ana Tia Kakoaua Iehova n aaba aika 50, n ikotaki naba ma Tiaman, ike a kaota iai aki-kukureia n ana waaki.

E kaekai reeta aikai Nazi n te aro ae e a kakorakora riki te bwainikirinaki. N Eberi 1 1935, a a katabuakaki taani Kakoaua i aon Tiaman ni kabuta. Ao n Aokati 28 1936, bureitiman aika kaain te Gestapo a moana buakanakia ae korakora. Ma e ngae n anne, taani Kakoaua “a teimatoa ni kabutii turaeki ma ni kakaota aia onimaki n aaro tabeua riki,” e taekina anne te boki ae te Betrayal​—German Churches and the Holocaust.

E ngae ngke e korakora te tutuo mairouia kaain te Gestapo, ma n Ritembwa 12 1936, 3,500 tabun mwaitiia taani Kakoaua ake a kabutii nako katoton te beba aei aika ngaa ma ngaa mwaitiia, are e a kaotaki iai nanoia ibukin bwainikirinaia are a rinanona. E ribootina ae kangai Te Taua-n-Tantani ibukin te waaki aei: “Bon te tokanikai ae korakora aei are e ewara te tia kairiribai ao e karika te kimwareirei ae bati nakoia taani mwakuri aika kakaonimaki.”​—I-Rom 9:17.

E Aki Koro Nanon te Bwainikirinaki!

E waaki nako kakaaeaia kaain Ana Tia Kakoaua Iehova irouia taian Nazi. N 1939, a a tia ni kabureaki taani Kakoaua aika onoua tenga mwaitiia, ao ngaa ma ngaa mwaitiia ake a kainaki n auti ni kaikain. (Taamnei 3) Tera aroia n tokin te Kauoua ni Buaka are Kabuta Aonnaba? Mai buakoia taani Kakoaua aika a kainaki, 2,000 tabun mwaitiia ake a mate iai, ao 250 tabun mai buakon te mwaiti anne a boni kamateaki. Ma e ngae n anne, professor aika Ericksen ao Heschel a taku bwa, “Angiia kaain Ana Tia Kakoaua Iehova a teimatoa i nanon aia onimaki e ngae ngke a kaitaraki n te kangaanga.” Imwin anne, ngke e a bwaka ana tautaeka Hitler, e a raka nakon teuana tenga, mwaitiia taani Kakoaua ake a otinako n tokanikai, man taian auti ni kaikain.​—Taamnei 4; Mwakuri 5:38, 39; I-Rom 8:35-37.

Tera ae e kakorakoraia ana aomata Iehova bwa a na nanomwaaka i aan te bwainikirinaki? E kabwarabwara ni kangai Adolphe Arnold, are e otinako man te auti ni kaikain: “E ngae ngkana e a bane korakoram ma e bon noriko naba Iehova, ao e atai bwaai ake ko tabe n rinanoi, ao e anganiko te korakora are ko kainnanoia bwa ko aonga n tokanikai iai ma n teimatoa ni kakaonimaki. E bon aki ngore baina.”

Ai eti ra ana taeka te burabeti are Tebania ni kaineti ma Kristian aika kakaonimaki aikai! E kangai: “E memena Iehova ae Atuam i buakom, ae temanna ae mwaka ae na kamaiu: ane E na kimareirei i aom ni kukurei.” (Tebania 3:17) A bia bane taan taromauria te Atua ni koaua ni boong aikai ni katotonga aia onimaki taani Kakoaua aika kakaonimaki aikai ake a aki kakeaa aia onimaki ngke a bwainikirinaki irouia taian Nazi rimoa, ao n aroia anne a kakukureia naba nanon Iehova iai.​—I-Biribi 1:12-14.

[Picture Credit Line n iteraniba 8]

Państwowe Muzeum Oświȩcim-Brzezinka, courtesy of the USHMM Photo Archives