Te Baibara—E Tatangiraki ma E Ribaaki Tibwatibwakina
“I tangiria bwa a na bane n rairaki booki aika tabu [ake n te Baibara] nakon taetae ni kabane,” e korea anne Desiderius Erasmus, ae te tia rabakau ae tanoata taekana ae te I-Holland ae e maiu n te ka 16 n tienture.
ANA kaantaninga Erasmus are e ingainga nanona iai, bwa a na bane aomata ni kona ni wareka te Baibara man ota iai. Ma taan riba te Baibara a rawa nakon te iango anne. N te tai arei, aonon Eurobe e rangi ni karuanikai ni kaineti ma aomata ake a nano teutana n te kan ataa kanoan te Baibara. E kateaki te tua teuana irouia kaain te maungatabu i Engiran ae kangai: “Aomata aika a wareka te Baibara n te taetae n Ingiriti, ao e riai n anaaki abaia, kaubwaiia, aia bwai, ao ai maiuia . . . ao ngkana a imanono nako iai ke a a manga karaoia riki imwin tian kabwaran aia bure, ao e na kabaeaki roroaia ibukina bwa a aki ongotaeka iroun te uea, ao ngkanne, a na kabuekaki ibukina bwa a karitei nakon te Atua.”
N te aono n Eurobe, te bainikirinaki ae waakinaki mairouia Katorika, ae te Catholic Inquisition, e rootii Aaro aika aongkoa a “karitei,” n aroia kaain te Aro ni Buranti ae te Waldenses, ao a bainikirinaki riki te koraki aei ibukin aroia n tataekina te rongorongo “man taian euangkerio, reeta, ao kiibu riki tabeua man te Baibara, . . . bwa e tabuaki tataekinan ao kabwarabwaran te Baibara irouia aomata aika tiaki taiani mataniwi n te Aro.” A mwaiti kurikuri mwaane ao aine ake a kammarakaki ma ni kamateaki ibukin tangiran te Baibara irouia. A kataua katuaeaia ae rawawata ibukin kan mwanewean ana Tataro te Uea ke Tuua Ake Tebwina irouia, ao ibukina bwa a reiakin bwaai aikai nakoia natiia.
Tangiran ana Taeka te Atua n aron anne e teimatoa ni mena naba inanoia taan onimaki aika mwaiti ake a borau nako bwa a na maekana Amerika Meang, ngkoa. I Amerika rimoa, “te wareware ao te taromauri bon bwaai aika a reitaki n aki kona ni karaureaki, ao a kotea te natannaomata ae kateina e boto i aon ataakin raoi te Baibara,” e taekina anne te boki ae A History of Private Life—Passions of the Renaissance. Ni koauana, te kabwarabwara ae boretiaki i Boston n 1767 e taekina ae kangai: “Kakaonimaki ni wareka te Baibara. Ko riai ni wareka te mwakoro teuana n am Baibara ni katoa ingabong ao ni katoa tairiki.”
N ana koaua te Barna Research Group are i Ventura California, ni boong aikai, a raka riki nakon 90%, mwaitiia kaain Amerika ake iai irouia Baibara aika tenua, ae bon aia bwai. Te kakae are e a tibwa waakinaki e kaotia bwa e ngae ngkai e iangoaki bwa te bwai ae e rangi n raoiroi warekan te Baibara n te aba anne, ma “kabanean te tai ibukin warekana, reiakinan taekana, ao kamanenana, . . . bon te bwai ae kakaraoaki rimoa ma e a aki karaoaki ngkai.” Angiia aomata a aki ataa raoi kanoana. E taekina ae kangai temanna te tia koro rongorongo n te nuutibeeba: “E a karako ngkai iangoan ae [te Baibara] e kona n rangi ni buoki kangaanga, ao bwaai aika raraomaeakinaki n taai aikai.”
Aron Aia Iango Angiia Aomata
Te iango ae tatangiraki ngkai bwa ti kona ni waakina aroni maiura ngkana ti kabongana te wanawana ao te uaia n ibuobuoki ma aomata. Te Baibara e iangoaki bwa te boki teuana mai buakoni booki aika mwaiti aika a kaotii koaua n Aro tabeua ao aia rongorongo aomata tabeman, ao a iangoia naba bwa tiaki te boki ae kaotii rongorongo ao koaua aika boni koaua raoi.
Mangaia are tera aroia angiia aomata ni kaitara ma kangaanga ao motinnano aika a rikirake ni kangaanga riki inanoni maiuia? A maiu n akea irouia te atatai i aon bwaai n taamnei, n akea irouia te kairiri ae raoiroi ibukin te aroaro ni maiu ae riai ao taekan te Aro. A riki n ai aron te kaibuke ae akea ana bweennarina, ao a “katiotioaki, ma ni kakamwaeieiaki nako n te angi nako ae te reirei nako, ni mamanaki irouia aomata . . . n te nanowanawana, nakon te kamwaneaki are te burebureaki.”—I-Ebeto 4:14.
Ti riai n titirakinira ngkanne, bwa Te koaua bwa te Baibara bon te boki naba teuana mai buakon bokin Aaro aika mwaiti? Ke bon te koaua bwa bon ana Taeka te Atua, ae e kaotii rongorongo aika manena ma ni moan te kainnanoaki? (2 Timoteo 3:16, 17) E kakawaki te Baibara n te aro ae e riai n rinanoaki iroura? Te kaongora are imwin aei e na rinanon titiraki aikai.
[Taamnei n iteraniba 3]
Desiderius Erasmus
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
From the book Deutsche Kulturgeschichte
[Taamnei n iteraniba 4]
Te Waldenses a bainikirinaki ibukina bwa a tataekina te rongorongo man te Baibara
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei]
Stichting Atlas van Stolk, Rotterdam