MWAKORO TEBWI MA NIMAUA

Karineakiia Ara Karo Aika Kaara

1. Tera baera irouia ara karo, mangaia are tera aron taraakia iroura ae riai, ao tera ae ti riai ni kakaraoia nakoia?

“KO NA ongo iroun tamam ae karikiko, ao tai riba tinam ngkana e a unaine,” aei ana reirei ngkoa te aomata temanna ae e a kara ae wanawana. (Taeka N Rabakau 23:22) ‘I bon aki kona ni karaoa anne!’ ko na bae n taekinna. Angiina i buakora, ti bon aki kona n ribaa tinara​—ke tamara​—ma e korakora tangiraia iroura. Ti bon ataia bwa ti rangi ni bae irouia. Te moanibwai moa, ara karo a bon anganira te maiu. E ngae ngke Iehova ae bon Nibwan maiura, ma ngkana akea ara karo ao ti aki kona n riki. Akea te bwai ae ti kona n angania ara karo ae titeboo kakawakina ma te maiu are a a tia n anganira. Ngkanne, manga iangoa aron korakoran te taotaonakinnano, te mwamwannano ao te raraoma, te kabane mwane, ao mwakuri n tangira, aika a kainnanoaki ibukin kaikawaan te tei ma ngke e merimeri ni karokoa ae e a ikawai. Ai riai ra ngkanne ana Taeka te Baibara aikai: “Karinea tamam ma tinam . . . ba ko aonga ni kabaia, ao e aonga ni maan tekatekam i aon te aba”!​—I-Ebeto 6:2, 3.

MUTIAKINAN RAWAWATAN NANOIA

2. A na kanga naati aika a ikawai ni “kabooa akoakiia” nakoia aia karo?

² E koroboki te abotoro Bauro nakoia Kristian ni kangai: “A na reireiaki moa [naati ke natiia naati] ba a na kaota te aro ae raoiroi nakon oin aia utu ma ni kabooa akoakiia irouia aia karo: ba e riai aei i matan te Atua.” (1 Timoteo 5:4) Naati ake a ikawai a “kabooa akoakiia” ngke a kaota aia kaitau ibukin ririki aika mwaiti ake aia karo ao tibuia a a tia n tangiriia iai, ni mwamwakuri ibukiia, ao ni mwamwannanoia. Te anga teuana ae a na kona ni karaoa aei naati ngkana a ataia ae aomata n tatabemania nako, n ikotaki naba ma kaara, a kainnanoa tangiraia ma karauan nanoia​—ao n tabetai e a korakora kainnanoan bwaai akanne irouia. N aroia aomata nako, a kainnanoa namakinan ae a boni kakawaki. A kainnanoa namakinan ae a bongana maiuia.

3. Ti na kanga ni karineia ara karo ma tibura aika a kara?

³ Ngaia are ti karineia ara karo ma tibura ngkana ti kaotiotia nakoia bwa ti tangiriia. (1 I-Korinto 16:14) Ngkana a aki maeka ma ngaira ara karo, ti riai n ururingnga are e rangi ni kakawaki irouia reken aia itoman ma ngaira. Te reta ae rangi ni kakukurei, te tareboon, ke kawarakiia, e kona n rangi ni buoka kukureia. Nei Miyo, ae e maeka i Tiaban, e korea ae kangai ngke ai 82 ana ririki ni maiu: “Natiu te aine [ae buuna te minita ae tabena te mwamwananga] e tuangai ni kangai: ‘Tinau, taiaoka ni “mwamwananga” ma ngaira.’ E karokoa irou aron bairean kawaia ao nambwan te tareboon are a na kona n reke iai ni katoa wiki. I kona ni kauka au mwabe man taku: ‘Ah. Ngaia a boni mena ngkai n te tabo aei!’ I aki toki ni kaitaua Iehova ni kakabwaiau ngkai e a reke natiu ae te aekaki aei.”

TE IBUOBUOKI NI BWAIN TE MAIU AIKA A KAINNANOAKI

4. E kanga te aro n Iutaia ni kaunga aki tabeakinaia kaaro ake a kara?

⁴ E kona naba n irekereke ma karineaia kaaro tabeakinan bwaai aika a kainnanoia ibukin maiuia? Eng. Boni ngaia anne n taai nako. N ana bong Iesu, mataniwin te Aro n Iutaia a boutokoa te katei ae ngkana te aomata ae taekinna bwa ana mwane ke ana bwai ae “e a tia ni kareanaki ba ana bai te Atua,” e a inaaomata ngkanne man tabena are kabonganan ana mwane ibukin tabeakinaia ana karo. (Mataio 15:3-6, BK) Ai ribuaka ra te aro anne! N aroia anne, mataniwi n Aaro akanne a kaungaia aomata bwa a na aki karineia aia karo, ma a na bakaineia n te aro ae a bangaaomata n aki tabeakina kainnanoia. Ti aki riai ni karaoa te aekaki anne!​—Te Tua-Kaua 27:16.

5. E ngae ngkana iai taian ibuobuoki ake a karaoaki irouia tautaeka n aaba tabeua, ma bukin tera ngkai karinean ana karo temanna e kona n irekereke naba ma te ibuobuoki ni kataumwane n tabetai?

⁵ N aaba aika a bati ni boong aikai, te tautaeka e karekea te mwane teutana ibukin karekean kainnanoia kaara n itera tabeua, n aron te amwarake, te kunnikai, ao ai taabo ni maeka. N ikotaki ma anne, tao kaara naba a a tia ni kaikoa aia mwane teutana ibukin tabeakinaia ngkai a a kara. Ma ngkana a a bane taiani mwane aikai ke e a aki tau, naati a karineia aia karo n te aro are a karaoa ae a konaa, ni kaineti ma karekean bwaai ake a kainnanoi aia karo. N te koaua ni koaua, tararuakia kaaro aika a kara boni kaotan naba tangiran te Atua iroun te aomata, ae tangiran Iehova ae te Atua ae te tia Karaoa te maiu n te utu.

TE TANGIRA AO TE MWAMWANNANO

6. Baikara babaire tabeua ibukin mwengaia tabeman, ake a a tia ni karaoi n te aro bwa a na tabeakini kainnanoia aia karo iai?

⁶ A mwaiti naati aika a ikawai ake a butimwaea kainnanoia aia karo ake a aikoa konamaki, ma te tangira ao te mwamwannano. Tabeman a anaia aia karo nakoni mwengaia ke a mwaing nakon taabo ake a uakaan ma rarikia. Tabeman a bon uaia ni maeka ma aia karo. E nonoraki bwa babaire aikai a a tia n riki bwa kakabwaia nakoia kaaro ao naati.

7. Bukin tera ngkai e raoiroi te aki waekoa ni karaoi babaire ni kaineti ma am karo ake a kara?

⁷ Ma n taai tabetai, babaire n aron aikai a a manga aki nakoraoi. Bukin tera? Tao ibukina bwa taiani babaire a kataweaki ni karaoaki, ke akea te karaurau n iango i aona. “E tarataraa raoi nakonakona te aomata ae nanowanawana,” e kauringira te taeka n rabakau man te Baibara. (Taekan N Rabakau 14:15) N aron anne, iangoia bwa aongkoa tinam ae e a kara, bon iai ana kangaanga n tikuna n tii ngaia, ao ko iangoia bwa e na kabwaia riki ngkana ko anaia bwa e na maeka ma ngkoe. Ngkana ko karaua n iangoa am babaire, ao ko kona n iangoi naba bwaai aikai: Baikara bwaai aika e kainnanoi? Iai botaki n ibuobuoki ake a waakinaki iroun te tautaeka ke taiani bitineti ake a kona ni karaoa te ibuobuoki ae riai iai? E boni kukurei ni mwaing? Ngkana e kukurei, e na kanga n rotaki maiuna iai? Iai raoraona aika e na kitania imwina? Tera aron rotakin nanona n aei? Ko a tia ni maroro ma ngaia i aon bwaai aikai? E kanga aron rotakim ma kainnabam ao natimi n te mwaing aei? Ngkana e kainnanoa tararuakina tinam, antai ae e na tabe ma anne? Antai aika a kona n ibuobuoki n te tabe anne? Ko a tia ni maroro ma aomata ni kabane ake a na irekereke naba iai?

8. Antai ake ko na maroro ma ngaiia ngkana ko iangoa te kani buokiia am karo ake a kara?

⁸ Kioina ngkai naati ni kabane aika a riai n tabe ma te tararua, e na raoiroi ngkanne ngkana a bane ni maroro kaain te utu, bwa a aonga ni bane ni buoka karaoan te babaire iai. Te maroro ma unimwaanen te ekaretia ni Kristian ke raoraom ake a a tia ni kaaitara ma aekakin am kangaanga aikai, e kona n rangi n ibuobuoki naba. “E aki koro bukin te baire ngkana akea te iango,” e kauring te Baibara, “e na bai ngkana a maiti tani iango.”​—Taeka N Rabakau 15:22, BK.

BWAINA TE ATATAIAOMATA AO TE ATAIBWAI

9, 10. (a) E ngae ngkana a kara, ma tera aron tabeakinaia kaaro ae riai? (b) N aki ongeia bwa baikara bwaai ake e karaoi te nati ae ikawai ibukin tabeakinaia ana karo, ma tera are e riai n angania n taai nako?

⁹ Karineaia ara karo aika a kara e tangira te atataiaomata ao te ataibwai. Ngkana a moanna n rotaki kaara ni bwakanakon taian ririki, e kona n rikirake ni kangaanga irouia te nakonako, te amwamwarake, ao te ururing. A kona ni kainnanoa buokaia iai. N angiin te tai, naati a riki bwa taani kamanomano ao a kataia ni kaira te waaki. Ma kaara, bon aomata aika wanawana ma n rabakau imwin maiuia ae abwabwaki are a tabeakinia iai i bon irouia, ao a karaoi oin aia babaire. Aroaroia ao karineaia i bon irouia tao e irekereke ma tabeia ni karo ao n ikawai. Kaaro aika a namakinna bwa a riai ni kariaia bwa a na kairaki maiuia irouia natiia, a kona n namakina te rawawatannano ao te un. Tabeman a un iai bwa a rawa ni kariaia te waaki ae aongkoa e na anaaki inaaomataia mairouia.

¹⁰ Ai bon akea katokan kangaanga aikai ae e tawe riki, ma ko kaotiota te akoi ngkana ko kariaia am karo ake a kara bwa a na tabe naba ma tararuakin aroia ma ni karaoi naba aia babaire, n aron are a konaa. Ko aki wanawana ngkana ko a boni karaoi naba babaire ibukia am karo, ngkana ko tuai ni maroro moa ma ngaiia. Tao a a mwaiti bwaai ake a aikoa kona ni karaoi ngkai. Ma kariaia inaaomataia ae bati, ae boraoi ma are a kona ni karaoia. Ko kunea iai bwa ngkana e uarereke kairakin maiuia am karo, ao e na nakoraoi riki am iraorao ma ngaiia. A na kukurei iai, ao ai tii te arona naba ma ngkoe. E ngae ngkana ko riai ni kamatoa am kairiri ni bwaai tabeua aika a raraoi ibukiia, ma mutiakinaia am karo e nanonaki iai bwa ko na anganiia te karinerine are a riai n anganaki. E reirei ni kangai ana Taeka te Atua: “Ko na tei rake i mwain ane iaia, ao karinea moan ane unimwane.”​—Nakoaia Ibonga 19:32.

KATEIMATOA TE IANGO AE RIAI

11-13. Ngkana e aki nakoraoi te reitaki i marenan te nati are e a ikawai ma ana karo n taai aika a nako, e na kanga ngkanne ni kanakoraoa aron tararuaaia ana karo n aia tai ni kara?

¹¹ N tabetai te kangaanga ae a kaaitara ma ngaai naati ake a ikawai, ni karineaia aia karo ake kaara, e irekereke ma aia iraorao ma aia karo i nanon aia tai n ikawairake. Tao e aki kan iraorao ao e aki tatangira naba tamam, ao tinam e rangi ni kan taua te kairiri ao e kairibuaka. Tao ko teimatoa n namakina te bwarannano, te un, ke te maraki, ibukina bwa tiaki arei ae ko kaantaningaia bwa e na riki mairouia am karo. Ko kona n tokanikai i aon am namakin aikai?a

¹² E taku Basse, ae ikawairake i Finland: “Buun tinau bon te aobitia n aia taanga Nazi ae te SS, i Tiaman rimoa. E rangi ni kakaiun, ao ngkana e un, ao e taraa ni kakamwarua. E bati ana tai n orea tinau i bon i matau. N te taina ngke e un irou, e a boni buuta naba roona n orea iai ubu ni bwakorona. E rangi n tii ana oro n te aro are I a bwaka n rabinonako mai aon te kainiwene.”

¹³ Ma e ngae n anne, iai iteran te karaki teuana ae e riai n ataaki. E reitia nako Basse: “N te itera are teuana, e rangi ni mwakuri korakora ao e aki kona n tautaua baina man kani karekean bwaai ni kabane ake a kainnanoaki ibukin maiun te utu. E aki kona ni kaotiota te tangira n tama nakoiu, ma I ataia bwa e rotakibuaka aroarona ni bwaai ake a a tia n riki nakoina mai imwaina. E a tia naba ni kanakoaki iroun tinana ngke e uarereke. E a bon ikawairake naba n tabare ao man ira te buaka ngke e a rorobuaka. I mataata ni bwaai tabeua ao I aki bukinna iai. Ngke I a ikawai, I rangi ni kani buokia ni kabanea au kona ni karokoa matena. E bon aki bebete, ma I karaoa are I kona. I kataia n riki bwa te nati ae e kakaraoa ae riai ni karokoa tokin maiuna, ao I taku bwa e boni kukurei n te bwai are I a tia ni karaoia.”

14. Tera kibun te Baibara ae manena ni kaineti ma waaki nako, n ikotaki ma kangaanga aika riki man tararuan aia karo ake a kara?

¹⁴ Ni kaineti ma te waaki n te utu, ao ni bwaai ni kabane, e manena te reirei man te Baibara ae kangai: “Kam riai ni babaina te nanoanga, te akoi, te nanorinano, te nimamannei, te taotaonannano. Kam na uaia n taotaon nanomi ngkana tao iai te bobuaka i marenami; kam na uaia ni kakabarai ami bure: kam na katotonga te Uea ae e a tia ni kabarai naba ami bure.”​—I-Korote 3:12, 13, BK.

TAAN TARARUA A KAINNANOA TARARUAKIA NABA

15. Bukin tera ngkai tararuakiia kaaro e kona ni karawawata naba n tabetai?

¹⁵ Tararuakin te karo ae e a aki konamaki bon te mwakuri ae matoatoa, ae a irekereke iai waaki aika a bati n aron te mwiokoaki ae korakora, ao tangiran te aoa ni mwakuri ae ananau. Ma te itera ae te kabanea ni kangaanga e bon reitaki ma te namakin. E rangi ni karawawata taratarakia am karo ngkana a tabe ni kekerikaki marurungia, aia ururing, ao inaaomataia. E taku Sandy ae kaain Puerto Rico: “Tinau boni ngaia te tia kaunga nanoia kaain ara utu. Moan te rangi ni kananokawaki aron tararuana. N te moan tai e wae-turatura, imwina, e a tangira okona, ao ai manga ana kai n nakonako, ao imwina te kaa are a kakabonganaa mwauku. Imwin anne ao ai te kekerikaki naba irouna ni karokoa matena. E reke irouna te mka n riina are e a kainnanoa tararuakina iai​—n te ngaina ao te bong. Ti kakateboteboa ao ti kakamwarakea ao ti wawareware nakoina. E bon rangi ni kangaanga​—ma e a moamoa riki, bon rawawatan nanora. Ngke I a ataia bwa e nangi mate tinau, I a bon rotaki n te tang ibukina bwa I rangi n tangiria.”

16, 17. Tera te reirei are e na buoka te tia tararua bwa e na kateimatoa te iango ae riai?

¹⁶ Ngkana ko kaaitara ma te aeka ni kangaanga aei, tera ae ko na karaoia ibukin kabebeteam? Ongoraeakinan ana taeka Iehova rinanon am wareware n te Baibara ao te taetae nikawai ma ngaia rinanon te tataro, a na bon rangi ni buokiko. (I-Biribi 4:6, 7) N aron waakin maium, kang amwarake aika a raraoi ao kataia ni karekea te matu ae bon tau. Ni karaoan aei, e na boni bae ngkanne ni marurung riki nanom ao rabwatam, bwa ko aonga n tararua raoi are e tangiraki iroum. Tao ko kona ni karekea naba am tai ni motirawa man am mwakuri n tararuaa te aoraki ane katoa bong anne. E ngae ngke e na taraa ni kangaanga reken anne, ma e bon raoiroi bwa ko na bairea am tai ni motirawa ibukin te kakibotu. N te aro bwa e na reke am tai ni kamwawako moa mai iai, ao tao ko na riai ni babaire ma temanna ae e na kona n tiku irarikin am karo are e a mamaara arei.

¹⁷ E nonoraki bwa taan tararua aika ikawai a aki toki ni kataia ni karaoi bwaai ake a riaon aia konaa. Ma tai taku bwa ko bure ngkana iai bwaai aika a riaon ae ko konaa ni karaoi. N taai tabetai ko kona n nora riain onimakinaia kaain te oo-n-aoraki aika a tararuaia kaara bwa a na tararua am karo ae e tangiraki iroum. Ngkana ngkoe te tia tararua, ao karaurau n iangoi raoi bwaai aika ko na kataia ni karaoi bwa a na boraoi ma am konabwai. Ko na aki tii kanakoraoi kainnanoia am karo, ma kainnanoia naba natim, kainnabam, ao ai boni ngkoe.

TE MWAAKA AE RIAON ANA KONAA TE AOMATA

18, 19. Tera te berita ni boutoko are e karaoia Iehova, ao tera te rongorongo ae kaotia bwa e kakoroa nanon ana berita aei?

¹⁸ Rinanon ana Taeka te Baibara, e tatangira Iehova ngke e katauraoi reirei aika a na kaira te aomata ma n rangi ni buokia ni kaineti ma tararuakia kaaro aika kaara, ma tiaki tii anne te ibuobuoki ae e katauraoia. “E a kaan Iehova nakoia akana weteia ni kabaneia,” e korea anne te tia areru i aan kairana mairoun te tamnei ae raoiroi. “E na ongo tangia, ao E na kamaiuia.” E na kamaiuia ke ni katania ana toro aika a kakaonimaki Iehova, e ngae ngke a rinanon naba te kangaanga ae korakora.​—Taian Areru 145:18, 19.

¹⁹ E rinanon aei Myrna, ae kaain Biribin, ngke e tararua tinana ae e a aki konamaki imwin ituakina n te bomaiaona. “Akea riki te bwai ae karawawata nakon noran te aomata ae tangiraki iroum bwa e a rangi ni kakaiaki, ao e a aki kona n tuangko bwa ia te tabo ae maraki,” e koreia Myrna. “Kanga ai aron ae I noria bwa e a tabe ni bwabwa teutana imwin teutana, ao ai bon akea te bwai ae I kona ni karaoia. E a bati au tai are I a katorobubua iai man taetae nakon Iehova ni kaota aron rotakiu n te kua. I a takarua n tang n aron Tawita, are e a onnonia Iehova bwa e na kaki rannimatana i nanon te bwatoro man ururingnga. [Taian Areru 56:8] Ao n aron ana berita Iehova, e bon anganai te korakora are I kainnanoia. ‘E a riki Iehova bwa te tia boutokaai.’”​—Taian Areru 18:18.

20. Baikara berita n te Baibara ake a na buokiia taan tararua ni kateimatoai iango aika a riai irouia, e ngae ngkana e a mate te aomata are a tararuaia?

²⁰ E a kaman taekinaki are tabeakinaia kaaro ake a kara bon te “karaki ae akea te kakukurei ni kabaneana.” E ngae ngkana moan te raoiroi te tararua iai, ma a kona naba ni mate kaara, n aron are e riki naba nakon tinan Myrna. Ma te koraki ake a onimakina Iehova a ataia are te mate bon tiaki tokin te waaki. E taku te abotoro Bauro: “Bon iai ae I kaantaningaia mairoun te Atua . . . ae manga-utiia akana raoiroi ao akana aki raoiroi.” (Mwakuri 24:15) Te koraki ake a a tia ni mate aia karo aika a kara a rau nanoia ni kaantaningan te manga-uti, ae e irianaki ma ana berita te Atua are e na karaoa te aonnaba ae boou ae kakukurei are “e na akea riki te mate” iai.​—Te Kaotioti 21:4.

21. Tera uaan karineaia kaaro ake a a kara, ae raoiroi?

²¹ Ana toro te Atua a rangi n tabeakinia aia karo ma ni mutiakinia, e ngae ngke tao a a tia ni kara. (Taeka N Rabakau 23:22-24) A karineiia. Ni karaoan aei, a rinanon are e taekinna te tia rabakau ni kangai: “Ke e kukurei tamam ma tinam, ao ke e kimareirei neiene bungiko.” (Taeka N Rabakau 23:25) Ma ai moara raa riki, te koraki ake a kakarineia aia karo aika a kara a boni kakukureia ma ni karinea naba Iehova ae te Atua.

[Kabwarabwara ae nano]

A NA KANGA REIREI MAN TE BAIBARA AIKAI NI BUOKIRA . . . BWA TI NA KARINEIA ARA KARO AKE A KARA?

Ti riai ni kabooa akoakira mairouia ara karo ao tibura ake a kara.​—1 Timoteo 5:4.

Bwaai ni kabane a na karaoaki ma te tangira.​—1 I-Korinto 16:14.

Babaire aika kakawaki a aki riai ni kataenoaki karaoaia.​—Taeka N Rabakau 14:15.

A riai ni karineaki kaaro ake a kara, e ngae ngkana a aoraki ao a kerikaki marurungia. ​—Nakoaia Ibonga 19:32.

Ti na aki teimatoa ni kaaitara ma norakin kangaangan te rikiraken

E aki raoiroi bwa ko na karaoi babaire ibukin am karo n akea te maroro ma ngaia moa i kara ao te mate.​—Te Kaotioti 21:4.