Gɔŋ ni “Tsiɔ Ehe”
IRELAND anaigbɛ Croagh Patrick gɔŋ kɛ eyiteŋ kutruku ko ni yɔɔ sɔrɔto lɛ yɛ sɔrɔto kwraa yɛ gɔji ni bɛŋkɛ jɛmɛ lɛ ahe. Daa afi, yɛ July naagbee Hɔgbaa lɛ nɔ lɛ, gɔŋ lɛ yiteŋ feɔ tamɔ nɔ ni eetsi ehe, yɛ be mli ni gbɔmɛi aaafee 30,000, gbekɛbii kɛ onukpai fɛɛ, kwɔɔ kɛyaa gɔŋ lɛ yiteŋ (mitai 765) kɛhaa daa afi jamɔ he gbɛfaa lɛ.
Yɛ nɛkɛ gbi nɛɛ nɔ lɛ, jamɔ he gbɛfalɔi kwɔɔ ni amɛkpelekeɔ shi kɛtsɔɔ nanegbɛ ko ni yɔɔ fintɔŋŋ, kpɔikpɔi, ni yɛ hei komɛi lɛ, eyɔɔ oshara nɔ. Yɛ anɔkwale mli lɛ, enaagbee kwɔɔ lɛ (aaafee mitai 300 lɛ) yɛ somromoo waa, ni nɔ ni yɔɔ nɔ ji tɛi wuji ni bɛ shiŋŋ yɛ shikpɔŋ, ni ehaa gɔŋ lɛ kwɔɔ feɔ oshara ni etɔɔ mɔ waa hu.
Mɛi komɛi kwɔɔ kɛ nane folo, ni mɛi fioo ko hu kɛ amɛnakutsei kwɔɔ efai komɛi. Tsutsu lɛ, jamɔ he gbɛfaa lɛ jeɔ shishi beni duŋ ewo kpii.
Mɛni hewɔ Croagh Patrick ji niiashikpamɔ ni he hiaa waa kɛha mɛi pii lɛ?
Jeeŋmɔ Beebe Ato Shishi akɛ Jamɔ Gbɛfaa He
Afii ohai enumɔ Ŋ.B. lɛ mra mli lɛ, Roma Katolik Sɔlemɔ lɛ tsu Patrick akɛ osɔfonukpa maŋsɛɛ sanekpakpa shiɛlɔ kɛtee Ireland. Eyiŋtoo titri ji ni etsake Irelandbii lɛ kɛba Kristojamɔ mli, ni ajieɔ Patrick yi akɛ lɛ eto Katolik Sɔlemɔ lɛ shishi yɛ jɛmɛ, yɛ afii ni ekɛshiɛ ni ekɛtsu nii yɛ gbɔmɛi lɛ ateŋ lɛ mli.
Enitsumɔ lɛ kɛ lɛ tee hei sɔrɔtoi babaoo yɛ maŋ lɛ mli fɛɛ. Ekome ji Ireland anaigbɛ, he ni taakɛ awie he lɛ, eye gbii 40 jenamɔ kɛ jetsɛremɔ yɛ gɔŋ ko ni akɛ egbɛi wo lɛ lɛ nɔ—Croagh Patrick (eshishi ji “Patrick Ŋmeŋme”). Ehi ŋmaa ni esɔle yɛ jɛmɛ koni enitsumɔ lɛ aye omanye.
Blemasaji pii eba kɛjɛ enitsumɔi lɛ amli yɛ afii abɔ lɛ amli. Nɔ ni ehe gbɛi waa lɛ ateŋ ekome ji akɛ, beni Patrick yɔɔ nakai gɔŋ lɛ nɔ lɛ, eshwie onufui fɛɛ kɛjɛ Ireland.
Blemasane kɛɔ akɛ ema sɔlemɔtsu bibioo ko yɛ gɔŋ lɛ yiteŋ tuuŋtu. Eyɛ mli akɛ nakai tsu lɛ bɛ dɔŋŋ kɛjɛ jeeŋmɔ moŋ, shi shishijee shishitoo lɛ yɛ lolo, ni nɛkɛ he nɛɛ kɛ gɔŋ lɛ efee jamɔ gbɛfaa hé kɛtsɔ afii abɔ lɛ amli.
Jamɔ he Gbɛfaa lɛ he Nibii
Kɛha mɔ ni eda saŋŋ, loo mɔ ni leee gɔŋ kwɔɔ lɛ, ni mɔ lɛ aaakwɔ gɔŋ kɛyashɛ kilomitai 5 ni ekpeleke shi shweshweeshwe lɛ ji mɔdɛŋbɔɔ diɛŋtsɛ. Kui ni tsuɔ osharai ahe nii damɔɔ hei ni he hiaa ni amɛfee klalo akɛ amɛaatsu pilamɔi sɔrɔtoi ahe nii.
Shidaamɔ hei sɔrɔtoi etɛ yɛ ni jamɔ he gbɛfalɔi lɛ waa amɛgbɔmɔtsei ayi kɛtsɔɔ kpɔiaŋgbɔlemɔ nɔ yɛ jɛmɛ. Atsɔɔ enɛɛmɛi amli faŋŋ yɛ adafitswaa tao ko nɔ yɛ gɔŋ lɛ kwɔɔ lɛ shishijee mli.—Kwɛmɔ akrabatsa lɛ.
Mɛni Hewɔ Amɛkwɔɔ?
Mɛni hewɔ mɛi pii kɛ amɛhe woɔ jamɔ he gbɛfaa ni tɔlɛ yɔɔ mli nɛɛ mli lɛ? Mɛni hewɔ mɛi komɛi feɔ keketee kɛ amɛmiikwɔ lɛ?
Ojogbaŋŋ, mɛi komɛi heɔ yeɔ akɛ, kɛ amɛsɔle yɛ jamɔ he gbɛfaa lɛ mli lɛ, abaanyɛ abo fai ni amɛkpaa kɛhaa amɛ diɛŋtsɛ amɛ sɛɛnamɔ lɛ toi. Mɛi krokomɛi feɔ nakai koni akɛ esha ko ni amɛfee lɛ ake amɛ. Kɛha mɛi krokomɛi lɛ, enɛ ji gbɛ ni amɛtsɔɔ nɔ amɛkɛ shidaa haa. Eyɛ faŋŋ akɛ, mɛi krokomɛi hu yaa yɛ emli hiɛtserɛjiemɔ lɛ hewɔ. Nuu ko ni yɔɔ enɛ he nilee wie akɛ eji ‘akutsoŋ mumɔ kɛ akutsoŋ suɔmɔ kpojiemɔ.’ Ekɛɛ hu akɛ, Croagh Patrick kwɔɔ lɛ “ji gbɛ ni amɛtsɔɔ nɔ amɛnyiɛɔ St. Patrick nanemaa hei asɛɛ kɛ hemɔkɛyeli he nyɔmɔ ni amɛhiɛ lɛ lɛ yɔsemɔ.” Ekɛfata he akɛ, nɔ ni he hiaa fe fɛɛ lɛ, gɔŋ lɛ kwɔɔ ji “he yi ni awaa ko, ejaakɛ gbɔmɔtsoŋ mɔdɛŋbɔɔ ni yɔɔ mli lɛ ji kpɔiaŋgbɔlemɔ ni piiɔ gbɔmɔtso lɛ diɛŋtsɛ. Ekwɔɔ blɛoo kɛmiiya yiteŋ lɛ ji heshwamɔ nifeemɔ kakadaŋŋ ko.”
Nuu ko kɛ henɔwomɔ jaje akɛ ekwɔ gɔŋ lɛ shii 25! Ekɛɛ, efee nakai, “koni ewa egbɔmɔtso lɛ yi fioo!” Nuu kroko tsɔɔ mli kuku kɛkɛ akɛ, “Kɛ piŋmɔ bɛ lɛ, sɛɛnamɔ bɛ!”
Eyɛ mli akɛ ehe ehiaaa moŋ, shi mɛi komɛi kwɔɔ gɔŋ lɛ kɛ nane folo. Mɛni hewɔ amɛfeɔ nakai? Klɛŋklɛŋ lɛ, amɛbuɔ shikpɔŋ lɛ akɛ eyɛ “krɔŋkrɔŋ” no hewɔ lɛ amɛjieɔ amɛ tokotai. Nɔ ni ji enyɔ lɛ, amɛkɛmiitsu amɛ yiŋtoo akɛ ‘amɛaawa amɛhe yi fioo’ lɛ he nii. Enɛ hu tsɔɔ nɔ hewɔ ni mɛi komɛi waa amɛ gbɔmɔtsei ayi yɛ amɛnakutsei anaa yɛ hei ni amɛwaa yɛ lɛ.
Nɔ ko Tsirɛ Wɔ Koni Wɔhiɛ Asɔ Bɔlɔ Lɛ
Shi kɛji akɛ mɔ ko kɛ ehe wooo jamɔ he gbɛfalɔi ni kwɔɔ gɔŋ lɛ yɛ gbi krɛdɛɛ nɔ lɛ ajamɔ henumɔi lɛ amli hu? Kɛ kɔɔyɔŋ hi ni mɔ ko yɛ aspaatrei ni yɔɔ hewalɛ lɛ, ebaanyɛ ekwɔ gɔŋ lɛ be fɛɛ be. Wɔkwɔɔɔ gɔŋ lɛ yɛ gbi ni jamɔ he gbɛfalɔi babaoo kwɔɔ lɛ nɔ. Wɔnyɛ wɔsusu gɔŋ lɛ kwɔɔ diɛŋtsɛ kɛ bɔ ni esa mɛi pii ahe eha lɛ he yɛ hei ni wɔfɔɔ wamɔ yɛ koni wɔjɔɔ wɔhe lɛ. Kɛ wɔsusu jamɔ he gbɛfalɔi akpei abɔ ni kɛ tɔlɛ kwɔɔ gɔŋ nɛɛ, ni piŋɔ amɛgbɔmɔtsei kɛtsɔɔ kpɔiaŋgbɔlemɔ nifeemɔi sɔrɔtoi anɔ lɛ he lɛ, wɔnuɔ he akɛ nɔ ko miitsirɛ wɔ ni wɔbi akɛ, ‘Ani enɛ ji nɔ ni Nyɔŋmɔ taoɔ lo? Ani gɔŋ lɛ kwɔɔ loo nyiɛmɔ kɛmiibɔle kaimɔ-tɛi akɛ kusum-nifeemɔ, yɛ be mli ni ayaa nɔ atiɔ sɔlemɔi amli shii abɔ lɛ gbalaa mɔ ko kɛbaa Nyɔŋmɔ ŋɔɔ lɛlɛŋ?’ Ni Yesu ŋaawoo akɛ akati sɔlemɔ mli akɛɛ shii abɔ ni yɔɔ Mateo 6:6, 7 lɛ hu?
Eka shi faŋŋ akɛ, wɔkwɔɔɔ gɔŋ lɛ koni wɔyana jamɔ mli niiashikpamɔ ko. Kɛlɛ, wɔnu he akɛ wɔbɛŋkɛ wɔ Bɔlɔ lɛ, ejaakɛ wɔhiɛ sɔ enibɔɔ, gɔji ni yɔɔ he fɛɛ he lɛ fata naakpɛɛ nibii ni yɔɔ shikpɔŋ nɔ lɛ ahe. Wɔjɛ gɔŋ lɛ yiteŋ somromoo lɛ nɔ wɔna bɔ ni shikpɔŋ lɛ shikamɔ yɔɔ fɛo ni nɔ ko etsiii wɔhiɛ lɛ, ni wɔna he ni shikpɔŋ lɛ kɛ Atlantik Ŋshɔ lɛ kpeɔ yɛ lɛ po. Ŋshɔkpɔi bibii ni kpɛlɛɔ yɛ ŋshɔ-nine ni yɔɔ wɔ shishigbɛ afa gbɛ lɛ kɛ sɔrɔto-feemɔ baa gɔji kɛ enɔ kpɔi ni kwɛ̃ɛnii bɛ nɔ ni yɔɔ afagbɛ kroko lɛ teŋ.
Wɔsusu hei etɛ ni awaa yɛ lɛ ahe. Yesu diɛŋtsɛ wiemɔi lɛ ba wɔjwɛŋmɔ mli, beni ekɛɛ enɔkwa sɛɛnyiɛlɔi lɛ akɛ: “Shi kɛ nyɛmiisɔle lɛ, nyɛkatia nibii ni nyɛkɛɔ lɛ amli shii abɔ, tamɔ bɔ ni jeŋmajiaŋbii lɛ feɔ lɛ, ejaakɛ amɛsusuɔ akɛ aaabo amɛ toi yɛ amɛ wiemɔi babaoo lɛ hewɔ.”—Mateo 6:7, NW.
Wɔyɔse akɛ, gɔŋ lɛ etsɔ blemasane ni efimɔ gbɔmɛi lɛ akpei abɔ yɛ kusum-nifeemɔ ni tɔɔ mɔ mli lɛ fã. Wɔsusu bɔ ni esoro no kwraa yɛ heyeli ni bɔfo Yohane wie he lɛ he beni ekɛɛ: “Wɔye [Nyɔŋmɔ] ekitai lɛ anɔ, ni ekitai lɛ waaa.”—1 Yohane 5:3.
Wɔnya wɔ shishɛramɔ, kɛ Croagh Patrick kwɔɔ lɛ he. Etsirɛ wɔ koni wɔkwɛ be mli ni gbɔmɛi fɛɛ baaye amɛhe kɛjɛ blemasaji ni jɛɛɛ Biblia mli lɛ ahe, koni amɛnyɛ amɛja shikpɔŋ lɛ Bɔlɔ ni yɔɔ suɔmɔ lɛ “yɛ mumɔ kɛ anɔkwale mli” lɛ gbɛ.—Yohane 4:24.
[Akrabatsa ni yɔɔ baafa 27]
Jamɔ he Gbɛfaa lɛ he Nibii Titrii
Jamɔ he gbɛfalɔ fɛɛ gbɛfalɔ ni kwɔɔ gɔŋ lɛ yɛ St. Patrick Day loo yɛ gbii kpaanyɔ gbijurɔyeli lɛ mli, loo be fɛɛ be yɛ June, July, August, kɛ September nyɔji lɛ amli, ni SƆLEƆ YƐ SƆLEMƆTSU LƐ MLI LOO EMASƐI kɛhaa Pope lɛ, kɛhaa esha he toigbalamɔ kuku ni akɛaake lɛ, kɛ Eyajaje Ehe Eshai ni Eye Nuntsɔ lɛ Niyenii yɛ Gɔŋ lɛ Yiteŋ loo yɛ otsi lɛ mli lɛ.
HEI NI AWAA YƐ TAAKƐ BLEMASANE TSƆƆ
Hei etɛ yɛ ni “awaa yɛ” (1) Yɛ eyiteŋ kutruku lɛ shishi loo Leacht Benain, (2) Yɛ gɔŋ lɛ yiteŋ, (3) Roilig Muire, ni yɔɔ Lecanvey maŋ lɛ masɛi.
Wamɔ he 1 - LEACHT BENAIN
Jamɔ he gbɛfalɔ lɛ nyiɛɔ shii kpawo kɛbɔleɔ tɛi ni abua naa ashwie shi lɛ he ni etiɔ Wɔ-Tsɛ ni Yɔɔ Ŋwɛi lɛ mli shii 7, Ajɔɔ Maria shii 7 kɛ Bɔfoi lɛ a-Hemɔkɛyeli lɛ shikome.
Wamɔ he 2 - GƆŊ LƐ YITEŊ
(a) Jamɔ he gbɛfalɔ lɛ kulaa shi ni ekɛɔ Wɔ-Tsɛ ni Yɔɔ Ŋwɛi 7, Ajɔɔ Maria 7 kɛ Bɔfoi lɛ a-Hemɔkɛyeli kome
(b) Jamɔ he gbɛfalɔ lɛ sɔleɔ yɛ Sɔlemɔtsu lɛ masɛi kɛhaa Pope lɛ yiŋtoi
(d) Jamɔ he gbɛfalɔ lɛ nyiɛɔ shii 15 kɛbɔleɔ Sɔlemɔtsu lɛ he ni eekɛɛ Wɔ-Tsɛ ni Yɔɔ Ŋwɛi 15, Ajɔɔ Maria 15 kɛ Bɔfoi lɛ a-Hemɔkɛyeli kome
(e) Jamɔ he gbɛfalɔ lɛ nyiɛɔ shii kpawo kɛbɔleɔ Leaba Phadraig [Patrick Saatso] ekɛɔ Wɔ-Tsɛ ni Yɔɔ Ŋwɛi 7, Ajɔɔ Maria 7 kɛ Bɔfoi lɛ a-Hemɔkɛyeli kome
Wamɔ he 3 - ROILIG MUIRE
Jamɔ he gbɛfalɔ lɛ nyiɛɔ shii 7 kɛbɔleɔ tɛi ni abua naa ashwie shi lɛ kuu fɛɛ kuu ni eekɛɛ Wɔ-Tsɛ ni Yɔɔ Ŋwɛi 7, Ajɔɔ Maria 7 kɛ Bɔfoi lɛ a-Hemɔkɛyeli kome yɛ kuu fɛɛ kuu he [kui etɛ yɔɔ] ni yɛ naagbee lɛ ebɔleɔ Roilig Muire fɛɛ he shii 7 ni eesɔle.