Ani Tai Baahi Shi Daa?
YƐ JULY 1, 1916, yɛ okwaayeli shikpɔŋ fɛfɛo ni yɔɔ Picardy yɛ France Kooyigbɛ Iɛ mli, ni Klɛŋklɛŋ Ta ni ba yɛ Somme Iɛ je shishi. Yɛ be mli ni atswia okpɛlɛmii wuji ni ajɛ ŋwɛiniiaŋ atutua maŋ Iɛ sɛɛ lɛ, Britania kɛ French asraafoi Iɛ kɛ tutuamɔ ko ni amɛsusu akɛ ebaaye omanye ni no baafee German asraafoi ni yeɔ amɛnɔ Iɛ anaagbee lɛ ba amɛnɔ. Shi omanyeyeli ko kwraa jɛɛɛ mli baaa. Yɛ najiaŋ lɛ, yɛ klɛŋklɛŋ gbi lɛ nɔ lɛ, agbe Britania asraafoi 20,000. Yɛ be mli ni otsii lɛ hoɔ lɛ, ta Iɛ tee nɔ ni kunimyeli ko jɛɛɛ mli baaa. Yɛ October mli Iɛ nugbɔnɛmɔ wulu ko ha tawuu he Iɛ batsɔ ŋmɔtɔ ŋshɔ. Beni shɛɔ November teŋgbɛ lɛ, Maji Ni Efee Ekome nɛɛ etee amɛhiɛ shitoi enumɔ pɛ. Ni kɛlɛ, akpata Germanbii 450,000, Frenchbii 200,000 kɛ Britaniabii 420,000 awala hiɛ. Asraafoi ni amɛyibɔ fa fe akpeiakpe kome, ni amɛteŋ mɛi titri ji obalahii, hiɛ kpata yɛ nɛkɛ ta nɛɛ mli!
Nɔ ko ni ba yɛ klɛŋklɛŋ jeŋ ta Iɛ mli kɛkɛ nɛ. Ni klɛŋklɛŋ jeŋ ta lɛ ji amɛmli ekome pɛ—eyɛ mli akɛ no ji nɔ ni ehiii fe fɛɛ kɛbashi nakai be Iɛ mli—yɛ tai babaoo ni awuu yɛ yinɔsane be fɛɛ mli lɛ mli. Mɛɛ adesa wala hiɛkpatamɔ ni nilee bɛ mli nɛ!
Mɛni hewɔ ni adesai yaa nɔ amɛgbeɔ amɛhe yɛ nɛkɛ gbɛ nɔ Iɛ? Saji babaoo kɔɔ he eko, ni ekomɛi ni wɔbaanyɛ wɔtsi ta ji hiɛjoomɔ, hiɛnyam taomɔ, fufeemɔ, kɛ agbɛnɛ hewalɛ kɛ gbɛi taomɔ hewɔ. Nɔ kroko ni kɛ tai baa hu ji maŋhedɔɔ. Lɛlɛŋ, tawuu haa anaa bɔ ni niiashikpamɔ ni kɔɔ adesai ayinɔsane he ni yɔɔ Biblia lɛ mli Iɛ ja ha: “Gbɔmɔ yeɔ enaanyo gbɔmɔ nɔ ni ekɛyeɔ lɛ awui.”—Jajelɔ 8:9.
Jamɔ hu kɛ tai eba yɛ bei babaoo mli. Jeŋmaji ni tsɛɔ amɛhe nyɔŋmɔ jalɔi ji mɛi ni wuu tai krɔŋkrɔŋi lɛ yɛ Teŋgbɛ Afii lɛ amli lɛ, ni jamɔ mli yiŋtoi titrii ahewɔ ni amɛwuu tai nɛɛ: koni amɛnine ashɛ Palestina nɔ ekoŋŋ kɛha Kristendom. Yɛ jeŋ tai enyɔ ni awuu Iɛ fɛɛ mli lɛ, osɔfoi ni jɛ jamɔŋ kui sɔrɔtoi fɛɛ mli Iɛ bɔ mɔdɛŋ ni amɛwo asraafoi ni jɛ jamɔi nɛɛ amli lɛ ahenumɔi amli hewalɛ koni no aha amɛgbe amɛnanemɛi ni wuɔ yɛ afa kroko lɛ. Ni bei ni yaa nɔ amrɔ nɛɛ lɛ ekomɛi yɛ ni ekɔɔ jamɔ mli sane titri ko he.
La Kpɛmɔi Ni Haa Hiɛnɔkamɔ
Ani hiɛnɔkamɔ ko yɛ akɛ gbi ko Iɛ tai asɛɛ baafo? Hɛɛ, eko yɛ. Atsɛɔ Yesu Kristo akɛ “Toiŋjɔlɛ Lumɔ.” Beni eba shikpɔŋ nɔ lɛ, ehi shi yɛ egbɛi nɛɛ naa, ni etsɔɔ gbɔmɛi ni amɛsumɔ amɛnanemɛi tamɔ amɛsumɔɔ amɛ diɛŋtsɛ amɛhe lɛ. Ekɛɛ amɛ po ni amɛsumɔ amɛhenyɛlɔi hu. (Yesaia 9:5, Mateo 5:44; 22:39) Yɛ enɛ hewɔ lɛ, mɛi ni fee toiboo amɛha etsɔɔmɔi Iɛ yɛ klɛŋklɛŋ afii oha lɛ mli Iɛ bafee mɛi ni he jɔ, kɛ majimaji ateŋ nyɛmimɛi akuu. Ebaafee nɔ ko ni nilee bɛ mli kɛha amɛ akɛ amɛkɛ amɛhe aaawuu ta. Shi kɛlɛ, mɔbɔ sane ji akɛ, yɛ sɛɛ mli lɛ akɛ nibii gbohii bafutu nɛkɛ mra be mli Kristofoi nɛɛ ahemɔkɛyeli ni yɔɔ krɔŋŋ nɛɛ mli. Ebashɛ be, ni jamɔi lɛ kɛ amɛhe wo maŋkwramɔŋ saji amli ni la ni jɛ jeŋmaji lɛ atai lɛ amli Iɛ bakpa amɛniji ahe fɛɛ kpɔtɔɔ.
Yɛ be babaoo sɛɛ lɛ, tsakemɔ kɔɔyɔɔ ko batswa yɛ Europa. Ebafee tamɔ nɔ ni tai babaoo ni awuɔ Iɛ miije adesai atsine agbɛnɛ. Yɛ 1899 kɛ agbɛnɛ yɛ 1907 lɛ, afee jeŋmaji ateŋ kpeei yɛ The Hague, yɛ Netherlands Yɛ kpee ni afee yɛ 1899 lɛ shishi lɛ, aba gbeekpamɔ ko kɛha “Pacific [toiŋjɔlɛ] Gbɛ ni Aaatsɔ nɔ Asaa Majimaji Ateŋ Bei.” No hewɔ lɛ beni afii ohai 20 lɛ baaje shishi lɛ, mɛi babaoo bana hiɛnɔkamɔ akɛ je lɛ baaya nɔ fiofio ni etsi mɛi ni jeɔ tai ashishi lɛ anaa. Shi kɛlɛ, klɛŋklɛŋ jeŋ ta lɛ mli tui ni atswia lɛ fite nɛkɛ hiɛnɔkamɔ nɛɛ. Ani enɛ tsɔɔ akɛ adesai ahiɛnɔkamɔ kɛha toiŋjɔlɛ Iɛ nyɛŋ aba mli kɔkɔɔkɔ?