Nyɔŋmɔ Gbeyeishemɔ Ni Aaajie lɛ Kpo Yɛ Fɔlɔi ni Amɛdara yɛ Afii Amli lɛ Ahe
“Shi kɛ okulafo ko yɛ bii loo nabii lɛ, amɛkase Nyɔŋmɔ gbeyeishemɔ yɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛwe tsutsu, ni amɛto amɛfɔlɔi Iɛ anajiaŋ pɛpɛɛpɛ; ejaakɛ enɛ yɛ fɛo ni eŋɔɔ Nyɔŋmɔ naa.”—1 TIMOTEO 5:4.
1, 2. (a) Namɛi Biblia lɛ kɛ fɔlɔi ni amɛdara yɛ afii amli lɛ akwɛmɔ he gbɛnaa nii fɔɔ amɛnɔ? (b) Mɛni hewɔ ebaafee hiɛdɔɔ sane aha Kristofonyo ko akɛ eeekpoo nitsumɔ ni tamɔ nɛkɛ?
AKƐ GBEKƐ lɛ, amɛlɛ bo ni amɛbu ohe.Beni ohiɛ fa lɛ, otao amɛŋaawoo kɛ sɛɛfimɔ. Shi agbɛnɛ amɛdara yɛ afii amli ni mɔ ko ni baaye abua amɛ he miihia amɛ. Bɔfo Paulo kɛɛ: “Shi kɛ yoo okulafo ko yɛ bii loo nabii lɛ, amɛkase Nyɔŋmɔ gbeyeishemɔ yɛ ama diɛŋtsɛ amɛwe tsutsu, ni amɛto amɛfɔlɔi lɛ anajiaŋ pɛpɛɛpɛ; ejaakɛ enɛ yɛ fɛo ni eŋɔɔ Nyɔmɔ naa. Shi kɛ mɔ ko kwɛɛɛ lɛ diɛŋtsɛ emɛi, titri lɛ lɛ diɛŋtsɛ eshiabii lɛ, ekpa yɛ hemɔkɛyeli lɛ sɛɛ, ni efaŋ mɔ ni heee yeee fe lɛ.”—1 Timoteo 5:4, 8.
2 Yehowa Odasefoi akpekpei abɔ kwɛɔ amɛfɔlɔi ni amɛdara yɛ afii amli lɛ ŋmɛnɛ. Amɛfeɔ nakai ni jeee yɛ “mlihilɛ” (The Lieing Bible) hewɔ aloo “nitsumɔ” (The Jerusalem Bible) hewɔ, shi moŋ yɛ “Nyɔŋmɔ gbeyeishemɔ hewɔ, ni ji akɛ, woo ni akɛhaa Nyɔŋmɔ lɛ hewɔ. Amɛyɔseɔ akɛ ni mɔ ko aaakpoo efɔlɔi yɛ be ni ehia mli lɛ baatamɔ ni mɔ ko miikwa ‘Kristofoi ahemɔkɛyeli lɛ.’—Okɛto Tito 1:16 he.
‘Teremɔ Bo Diɛŋtsɛ’ Okwɛmɔ ‘Jatsu’ Lɛ
3. Mɛni hewɔ mɔ ko fɔlɔi akwɛmɔ baafee sane ni mli wa diɛŋtsɛ lɛ?
3 Ni mɔ ko aaakwɛ efɔlɔi ni amɛdara yɛ afii amli lɛ ebatsɔ sane ni wa diɛŋtsɛ, Titri lɛ yɛ Anaigbɛ shikpɔji anɔ. Wekui lɛ gbɛɔ shwaa yɛ be babaoo mli. Nibii ajara ewa ni anyɛɛɛ akudɔ. Yɛ be babaoo mli lɛ, ŋamɛi tsuɔ heloo gbɛfaŋ nitsumɔi Ni aaakwɛ fɔlɔ ko ni miigbɔ lɛ ji nitsumɔ ko ni da diɛŋtsɛ, titri lɛ yɛ be mli ni mɔ ni kwɛɔ mɔ nɛɛ diɛŋtsɛ hu jeee gbekɛ lɛ. Nyɛmiyoo ko ni miibɔ mɔdɛŋ waa ni ekwɛ efɔlɔ nɔ lɛ kɛɛ akɛ: “Amrɔ nɛɛ wɔbote wɔ afii 50 lɛ amli, wɔyɛ bii ni amɛdara kɛ nabii ni yelikɛbuamɔ hu he miihia amɛ.”
4, 5. (a) Namɛi Biblia lɛ tsɔɔ akɛ abaanyɛ ni akɛ amɛ aja jatsu ni tamɔ nɛkɛ? (b) Mɛi komɛi jo gbɛnaa nii ni ka amɛnɔ yɛ amɛfɔlɔi ahe nɛɛ naa foi yɛ Yesu gbii lɛ amli yɛ mɛɛ gbɛ nɔ?
4 Paulo tsɔɔ akɛ “bii kɛ nabii” lɛ baanyɛ akwɛ gbɛnaa nii lɛ eko nɔ. (1 Timoteo 5:4) Yɛ bei komɛi amli lɛ, bii lɛ sumɔɔɔ ni ‘amɛtereɔ amɛkwɛmɔ he jatsu lɛ.’ (Okɛto Galatabii 6:5 he.) Onukpa ko wie akɛ, “Minyɛmiyoo nukpa lɛ eŋmɛɛ shihilɛ lɛ he kwraa.” Shi te aaafee tɛŋŋ ni gbɛ ni tamɔ nɛkɛ aaasa Yehowa hiɛ? Kaimɔ nɔ ni Yesu kɛɛ Farisifoi lɛ be ko lɛ: “Mose kɛɛ: ‘Wo otsɛ kɛ onyɛ!’ . . . Shi nyɛ lɛ nyɛkɛɛ: ‘Kɛ mɔ ko kɛɛ etsɛ aloo enyɛ akɛ: “Nɔ ni kulɛ ooona yɛ midɛŋ lɛ, Korban [nɔ ni akɛke Nyɔŋmɔ] ni lɛ,” belɛ nyɛhaaa efee nɔ ko eha etsɛ loo enyɛ dɔŋŋ; ni nyɛgu Nyɔŋmɔ Wiemɔ lɛ yɛ nyɛblemasane ni nyɛkɛba jeŋ lɛ hewɔ.’”—Marko 7:10-13.
5 Kɛji akɛ Yudanyo sumɔɔɔ ni ekwɛɔ fɔlɔi ni ehia amɛ lɛ anɔ lɛ, nɔ ni he hiaa ni efee nɔŋŋ ji ni ejaje akɛ enibii fɛɛ lɛ “Korban” ni—nikee nii ni ato ama shi aha sɔlemɔwe nitsumɔ. (Okɛto 2 Mose 27:1-24 he.) Eka shi faŋŋ akɛ gbɛnaa nii ko kaaa enɔ amrɔ nɔŋŋ akɛ ekɛ nɛkɛ nikee nii ni ewie he nɛɛ aha. No hewɔ lɛ ebaanyɛ ehiɛ enibii nɛɛ (ni ŋwanejee ko bɛ akɛ ekɛbaatsu nii hu) kɛyashi be fɛɛ be ni esumɔɔ. Shi kɛji akɛ shika gbɛfaŋ yelikɛbuamɔ he miihia efɔlɔi lɛ, ebaanyɛ ekɛ oyaiyeli ajo nitsumɔ ni ka enɔ nɛɛ naa foi kɛtsɔ ehe ni eeefee krɔŋkrɔŋ ni ejaje akɛ nibii ni eyɔɔ lɛ fɛɛ lɛ “Korban” ni lɛ nɔ. Yesu wie eshi nɛkɛ juu kɛ fɔ nɛɛ.
6. Mɛni baatsirɛ mɛi komɛi ŋmɛnɛ ni amɛjo amɛfɔlɔi agbɛnaa nii nɛɛ naa foi, ni ani enɛ sa Nyɔŋmɔ hiɛ?
6 No hewɔ Iɛ Kristofonyo ni tsɔɔ yaka naajiemɔi anɔ ejoɔ enitsumɔ naa foi lɛ efeee Nyɔŋmɔ buulu. (Yeremia 17:9, 10) Eji anɔkwale akɛ shika mli naagbai, gbɔmɔtsoŋ hewalɛ ni bɛ, aloo shihilɛi komɛi ni tamɔ nakai baanyɛ ahã nɔ ni mɔ ko aaanyɛ afee aha efɔlɔi lɛ nɔ agbɔ. Shi mɛi komɛi buɔ ninamɔ, be kɛ amɛkome amɛshihilɛ akɛ nɔ ni jara wa kɛha amɛ fe amɛfɔlɔi ahilɛ-kɛ-hamɔ. Kwɛ bɔ ni eeefee osatofeemɔ yɛ wɔgbɛfaŋ aha akɛ wɔɔshiɛ Nyɔŋmɔ Wiemɔ lɛ shi wɔtsɔ nii ni esa akɛ wɔfee wɔha wɔfɔlɔi ni wɔfeee lɛ anɔ “wɔgu” Nyɔŋmɔ Wiemɔ lɛ!
Ekome Ni Weku Lɛ Aaafee
7. Mɛɛ gbɛ nɔ wekui aaatsɔ afee ekome ni amɛkɛkwɛ fɔlɔ ni eda yɛ afii amli lɛ nɔ?
7 Mɛi ni yɔɔ enɛ he nilee lɛ jieɔ yi akɛ kɛji akɛ haomɔ ko te shi yɛ fɔlɔi ni amɛdara Iɛ akwɛmɔ mli lɛ, abaanyɛ atsɛ wekukpee. Weku lɛ mlinyo kome ji mɔ ni ekolɛ etsuɔ gbɛnaa nii nɛɛ fɛɛ he nii. Shi kɛji akɛ ekɛ tsuishitoo kɛ jwɛŋmɔ kpakpa tsɛ amɛtoi sɛɛ yɛ “ajinatoo” mli lɛ, wekui lɛ baanyɛ ato gbɛjianɔ ni amɛja nitsumɔ lɛ. (Abɛi 15:22) Mɛi ni yɔɔ shɔŋŋ lɛ baanyɛ aye abua kɛtsɔ shika nɔ kɛ saramɔ yɛ kɛ bei amli. Mɛi krokomɛi baanyɛ ni amɛtsu shia lɛ mli nii aloo amɛkɛ tsɔne awó lɛ kɛya kɛba. Ejaakɛ kpɛlɛmɔ ni aaakpɛlɛ nɔ kɛkɛ akɛ aaasara fɔlɔi lɛ daa lɛ baanyɛ aye ebua babaoo. Nyɛmiyoo ko ni eye kɛjɛ afii 80 kɛyaa lɛ wie yɛ ebii ni basaraa lɛ lɛ ahe akɛ, “Etamɔ tsofa kpakpa ko!”
8. (a) Ani weku mli bii ni yɔɔ be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ mli lɛ yeɔ amɛhe yɛ gbɛfaŋnɔ ni amɛaana yɛ amɛfɔlɔi akwɛmɔ nɛɛ mli? (b) Mɛi ni yɔɔ be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ mli lɛ ateŋ mɛi komɛi etsu amɛfɔlɔi agbɛnaa nii nɛɛ ahe nii kɛyashi nɛgbɛ?
8 Wekui baanyɛ ni amɛkɛ naagba ko ni mli wa akpe, yɛ be mli ni weku mlinyo ko ji be fɛɛ sɔɔlɔ lɛ. Be fɛɛ sɔɔlɔi gbalaaa amɛhe shi kɛjɛɛɛ gbɛnaa nii nɛɛ ashishi, ni amɛteŋ mɛi pii ebɔ mɔdɛŋ yɛ gbɛ ni ekaaa nɔ koni amɛkwɛ amɛfɔlɔi ahiamɔ nii anɔ. Kpokpaa nɔkwɛlɔ ko kɛɛ: “Wɔsusuko bɔ ni wɔfɔlɔi akwɛmɔ baanyɛ ana hewalɛ yɛ wɔgbɔmɔtsoŋ kɛ henumɔŋ nɔ wɔha he da, titri lɛ, yɛ be mli ni yɛ nakai beaŋ nɔŋŋ lɛ wɔbɔɔ mɔdɛŋ ni wɔnine ashɛ be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ mli taomɔ nii sɔrɔtoi anɔ lɛ. Yɛ anɔkwale mli lɛ, egbala wɔmli nu diɛŋtsɛ ni eha wɔtsuishitoo yashɛ heni agbɛnɛ wɔbanu he akɛ ehe miihia ni ‘wɔna hewalɛ ni fa kɛteke nɔ.’” (2 Korintobii 4:7) Eba akɛ Yehowa aaaya nɔ awaje mɛi ni tamɔ nɛkɛ lɛ.
9. Mɛɛ hewalɛ abaanyɛ awo mɛi ni nyɛŋ nɔ ko afee yɛ enɛ he shi moŋ ja amɛshi be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ koni amɛyakwɛ amɛfɔlɔi lɛ?
9 Shi yɛ bei komɛi amli lɛ, yɛ be mli ni asusu hegbɛi sɔrɔtoi fɛɛ he lɛ, weku lɛ mlinyo lɛ naa akɛ nɔ ni ebaafee pɛ ji ni eshi bɛ fɛɛ sɔɔmɔ lɛ. Anuɔ shishi akɛ, mɔ ni tamɔ nɛkɛ lɛ baahao yɛ sɔɔmɔ hegbɛi ni eŋmɛɛŋ he nɛɛ hewɔ. Tsutsu maŋsɛɛ sanekpakpashiɛlɔ ko kɛɛ, ‘Mile akɛ eji wɔ Kristofoi agbɛnaa nii akɛ wɔkwɛ minyɛ ni egbɔ ni he yeɔ lɛ nɔ. Shi yɛ bei komɛi amli lɛ, efeɔ mi naakpɛɛ.’ Shi kaimɔ akɛ ‘Nyɔŋmɔjamɔ ni wɔɔtsu he nii yɛ shia lɛ saa Nyɔŋmɔ hiɛ.’ (1 Timoteo 5:4) Kaimɔ hu akɛ “Nyɔŋmɔ jeee mɔ ni yeɔ sane ni ejaaa ni ehiɛ aaakpa nyɛnitsumɔ lɛ nɔ kɛ suɔmɔ deŋme ni nyɛgbo yɛ egbɛi lɛ ahewɔ, ni nyɛkɛsɔmɔ mɛi krɔŋkrɔŋi lɛ, ni nyɛsaa nyɛsɔmɔɔ amɛ lolo lɛ.” (Hebribii 6:10) Wu kɛ ŋa ko ni shi afii pii ni amɛkɛsɔmɔ akɛ be fɛɛ sɔɔlɔi lɛ kɛɛ akɛ: “Bɔ ni wɔsusuɔ he nɛ, ehe miihia akɛ wɔkwɛ wɔfɔlɔi anɔ bianɛ taakɛ bɔ ni be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ he hiaa wɔ lɛ.”
10. (a) Mɛni hewɔ benɛ mɛi komɛi shi be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ mra tsɔ? (b) Te esa akɛ wekui asusu be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ he amɛha tɛŋŋ?
10 Shi ekolɛ mɛi komɛi shi be fɛɛ sɔɔmɔ nitsumɔ lɛ mra tsɔ, ejaakɛ amɛwekumɛi komɛi susu akɛ: “Nitsumɔi komɛi gbaaa nyɛnaa ni nyɛbɛ bii hu. Mɛni hewɔ nyɛkwɛɛɛ ataa kɛ awo nɔ?” Shi, ani shiɛmɔ nitsumɔ lɛ jeee nitsumɔ ni he hiaa fe fɛɛ eko ni atsuɔ ŋmɛnɛ? (Mateo 24: 14; 28:19, 20) No hewɔ lɛ mɛi ni yɔɔ be fɛɛ sɔɔmɔ nitsumɔ lɛ mli lɛ miitsu nitsumɔ ni he hiaa. (1 Timoteo 4:16) Yesu hu tsɔɔ akɛ, yɛ shihilɛi komɛi amli lɛ Nyɔŋmɔ sɔɔmɔ baanyɛ afee nɔ ni he hiaa fe weku mli saji.
11, 12. (a) Mɛni hewɔ Yesu wo nuu ko ŋaa akɛ “ha gbohii afu amɛgbohii lɛ”? (b) Mɛɛ gbɛjianɔ wekui komɛi eto yɛ be mli ni amɛteŋ mɔ ko ebote be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ mli lɛ?
11 Akɛ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ, beni nuu ko kpoo Yesu ninefɔɔ akɛ ebafee esɛɛnyiɛlɔ, ni ekɛɛ akɛ: “Ŋmɛɛ mi gbɛ ni maya mayafu mitsɛ da” lɛ, Yesu ha lɛ hetoo akɛ: “Ha ni [mumɔŋ] gbohii afu amɛgbohii, shi bo Iɛ, yaa ni oyashiɛ Nyɔŋmɔ maŋtsɛyeli lɛ!” (Luka 9:59, 60) Akɛni Yudafoi lɛ fuɔ amɛgbohii yɛ gbi ni mɔ lɛ aaagbo lɛ nɔŋŋ nɔ hewɔ lɛ, etamɔɔɔ nɔ ni nuu lɛ tsɛ egbo diɛŋtsɛ. Eka shi faŋŋ akɛ nuu lɛ miisumɔ ni ehi etsɛ ni egbɔ lɛ masɛi kɛyashi be mli ni etsɛ lɛ baagbo. Shi, akɛni wekumɛi krokomɛi yɛ ni amɛbaatsu enɛ he nii hewɔ lɛ, Yesu wo nuu lɛ hewalɛ akɛ “yaa ni oyashiɛ Nyɔŋmɔ maŋtsɛyeli lɛ!”
12 Wekui komɛi eyoo nakai nɔŋŋ akɛ kɛji akɛ weku lɛ mli bii fɛɛ fee ekome yɛ enɛ mli lɛ, abaanyɛ ato gbɛjianɔ koni mɔ ni yɔɔ be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ mli lɛ kɛ ehe awo fɔlɔ lɛ kwɛmɔ mli ni ehe ehiaŋ akɛ eeeshi be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ. Akɛ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ, be fɛɛ sɔɔlɔi komɛi yeɔ buaa amɛfɔlɔi otsii lɛ anaagbee aloo yɛ gbɛhamɔ bei amli. Nɔ ni yɔɔ miishɛɛ ji akɛ, mɛi ni amɛdara yɛ afii amli nɛɛ ateŋ mɛi pii ema nɔ mi akɛ amɛbaasumɔ ni amɛbii lɛ ahi be fɛɛ sɔɔmɔ lɛ mli, eyɛ mli akɛ enɛ baaha nibii pii aŋmɛɛ nɛkɛ fɔlɔi nɛɛ. Yehowa jɔɔmɔ babaoo baa mɛi ni kɛ Maŋtsɛyeli lɛ he nibii yeɔ klɛŋklɛŋ gbɛhe lɛ anɔ.—Mateo 6:33.
“Nilelɔ” Kɛ “Sanesɛɛkɔmɔ” Beni Fɔlɔi Bafataa Nyɛhe
13. Mɛɛ naagbai baanyɛ ate shi kɛ́ fɔlɔ ko yafata ebii ahe yɛ shia?
13 Yesu to gbɛjianɔ koni enyɛ ni etsɔ okulafo lɛ kɛ ewekumɛi ni heɔ yeɔ lɛ ayahi shi. (Yohane 19:25-27) Odasefoi babaoo hu efɔ nine amɛtsɛ amɛfɔlɔi ni amɛkɛ amɛ ebahi shi—ni amɛna be ni miishɛɛ yɔɔ mli lɛ amli ŋɔɔmɔi yɛ enɛ hewɔ. Shi, shihilɛ mli sui komɛi ni kɛ ehe kpaaa gbee, tsũi ni bɛ, kɛ daa gbi kwɛmɔ he haomɔ lɛ haa etɔɔ bii ni ŋɔɔ amɛfɔlɔi kɛbaa amɛmasɛi lɛ. Ann, ni eshaayoo miiye hela ko lɛ kɛɛ akɛ, “Mama ni mikwɛɔ enɔ lɛ eha mihao waa. Yɛ bei komɛi amli lɛ mimli fuɔ ni miwieɔ mishiɔ mama—ni enɛ haa mihiɛ gboɔ.”
14, 15. Te aaafee tɛŋŋ ni “nilee” kɛ “sanesɛɛkɔmɔ” aaaye abua ni ‘atswa’ weku ko ama shi yɛ shihilɛi ni tamɔ nɛkɛ shishi?
14 Salomo kɛɛ akɛ “nilee akɛmaa tsu, ni sanesɛɛkɔmɔ akɛhaa edamɔɔ shi.” (Abɛi 24: 3) Akɛ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ, Ann ebɔ mɔdɛŋ koni enu eshaayoo lɛ naagba lɛ shishi jogbaŋŋ. Ekɛɛ “mihaa ehiɔ mijwɛŋmɔ mli akɛ eeye hela ko ni jeee gbɛ ejeɔ efeɔ.” Ni kɛlɛ, “wɔ fɛɛ wɔtɔ̃ɔ babaoo; kɛ mɔ ko tɔɔɔ yɛ wiemɔ mli lɛ, lɛ lɛ nuu ni hi kɛwula shi ji lɛ.” (Yakobo 3:2) Shi kɛ béi te shi lɛ, jiemɔ nilee kpo ni kaaha mlifu miihi omli aloo ni ooojie omlila lɛ kpo. (Efesobii 4:31, 32) Nyɛ fɛɛ nyɛkpea nyɛsusua sane lɛ he akɛ weku, ni nyɛtaoa gbɛ nɔ ni nyɛaatsɔ ni nyɛŋmɛɛ saji ahe aloo nyɛtsake nibii amli.
15 Sanesɛɛkɔmɔ hu yeɔ buaa ni anyɛɔ agbaa sane yɛ gbɛ ni mɔɔ shi nɔ. (Abɛi 20:5) Ekolɛ eetɔ fɔlɔ lɛ waa yɛ bɔ ni eeetsake ehe ewo shihilɛ ni yɔɔ shia hee lɛ mli lɛ hewɔ. Aloo ekolɛ akɛni enyɛɛɛ eŋmɛ saji aloo esusu saji ahe jogbaŋŋ hewɔ lɛ, efeɔ mɔ ni kɛ mɛi krokomɛi kpaaa gbee. Kɛ ebalɛ nɛkɛ lɛ, nɔ ni esa akɛ afee nɔŋŋ ji ni akɛ shiŋŋfeemɔ ewie atsɔɔ lɛ. (Okɛto 1 Mose 43:6-11 he.) Nyɛmiyoo ko kɛɛ akɛ: “Kɛji akɛ mitsiii minyɛ naa lɛ, ebaafite shika ni eyɔɔ lɛ fɛɛ.” Shi onukpa ko na akɛ yɛ bei komɛi amli lɛ, etsɔɔ suɔmɔ ni enyɛ lɛ yɔɔ kɛha lɛ lɛ nɔ etsuɔ nii. Ekɛɛ: “Yɛ be babaoo mli lɛ, kɛji akɛ okɛ lɛ susu saji ahe shi enyɛɛɛ enu shishi lɛ, nɔ ni mikɛɔ nɔŋŋ ji akɛ, ‘Mama, ofainɛ ani obaasumɔ ni ofee lɛ nakai oha mi? Ni eboɔ toi yɛ enɛ mli.”
16. Mɛni hewɔ esa akɛ wu ni yɔɔ suɔmɔ lɛ ajie “sanesɛɛkɔmɔ” kpo yɛ eŋa lɛ he? Te eeefee tɛŋŋ efee nakai?
16 Akɛni yɛ be babaoo mli lɛ, ŋa lɛ ji mɔ ni tsuɔ shiakwɛmɔ nitsumɔ lɛ titri hewɔ lɛ, wu ni yɔɔ sanesɛɛkɔmɔ lɛ baakwɛ koni ekatɔ lɛ fe nine yɛ henumɔŋ, gbɔmɔtsoŋ, loo yɛ mumɔŋ. Abɛi 24:10 kɛɔ akɛ: “Kɛ́ otɔ biti yɛ haomɔ gbi nɔ lɛ, belɛ ohewalɛ faaa.” Mɛni wu lɛ baanyɛ afee koni ekɛtee eŋa lɛ miishɛɛ shi? Nyɛmiyoo ko kɛɛ, miwu lɛ baa shia ni ekɛ eniji balaa mi, ekɛɔ mi bɔ ni ehiɛ sɔɔ mi jogbaŋŋ ha. Eji jeee lɛ kulɛ minyɛŋ madamɔ naa!” (Efesobii 5:25, 28, 29) Ebaanyɛ ekɛ ehefatalɔ nɛɛ akase Biblia lɛ ni ekɛ lɛ asɔle daa. Hɛɛ, ‘abaanyɛ atswa’ weku ko ‘ama shi’ yɛ shihilɛi ni mli wawai nɛɛ ashishi.
Kwɛmɔ Yɛ Hiimeji Kɛ Yeimeji Akwɛmɔ
17, 18. (a) Mɛni nifeemɔ ji nɔ ni enyɛ wekui anɔ ni amɛfee nakai? (b) Yɛ shihilɛi ni tamɔ nɛkɛ mli lɛ, mɛɛ gbɛ nɔ bii ni amɛdara nɛɛ aaatsɔ aye abua amɛfɔlɔi ni amɛkpɛlɛ shihilɛ ni tamɔ nɛkɛ nɔ?
17 Gbɔlɛ he nilelɔ ko kɛɛ: “Be shɛɔ ni weku lɛ leee gbɛ ni amɛaatsɔ nɔ amɛkwɛ lɛ ni asaŋ amɛbɛ shika ni amɛkɛaakwɛ fɔlɔ lɛ yɛ shia.” Taakɛ wu ko wie enɛ he lɛ: “Eyashɛ he ko ni miŋa he baye kwraa ni enyɛɛɛ nɔ ko efee dɔŋŋ yɛ mɔdɛŋ ni ebɔɔ ni ekwɛ mama ŋmɛlɛtswaa 24 hewɔ. Wɔleee nɔ ni wɔbaafee dɔŋŋ akɛ ja wɔkɛ Mama tee yeimeji akwɛmɔ he. Shi edɔ wɔ diɛŋtsɛ akɛ ehe ebahia ni wɔfee enɛ.
18 Kwɛmɔ yɛ hiimeji kɛ yeimeji akwɛmɔ he lɛ baanyɛ afee nɔ ni hi fe fɛɛ yɛ shihilɛ ni tamɔ nɛkɛ shishi. Ni kɛlɛ, mɛi ni amɛdara ni akɛamɛ yaa hei ni tamɔ nɛkɛ lɛ haoɔ, ni amɛyeɔ awerɛho akɛni amɛnuɔ he akɛ akpoo amɛ lɛ hewɔ. Nyɛmiyoo ko ni wɔtsɛ lɛ Greta lɛ kɛɛ akɛ, “Wɔtsɔɔ Mama nɔ hewɔ ni esa akɛ wɔfee nakai lɛ mli jogbaŋŋ. Enu shishi ni eŋmɛɛ he ni amrɔ nɛɛ ebuɔ nɛkɛ he nɛɛ akɛ eshia.” Daa saramɔ hu haa fɔlɔi naa miishɛɛ ni eyeɔ suɔmɔ diɛŋtsɛ ni nyɛyɔɔ kɛha amɛ lɛ he odase. (Okɛto 2 Korintobii 8:8 he.) Kɛ gbɛ lɛ jɛkɛ lɛ, tsɔ tɛlifon, woji aŋmalamɔ kɛ saramɔ yɛ bei kɛ bei amli nɔ oha enu ohe. (Okɛto 2 Yohane 12 he.) Yɛ fɛɛ sɛɛ lɛ, jeŋbii ni aaahi amɛteŋ lɛ kɛ naagbai baa. Ha ohiɛ ahi ‘amɛmumɔŋ hiamɔ nii anɔ.’ (Mateo 5:3) Greta, kɛɛ: “Wɔkɛ nibii ni Mama baanyɛ akane baa lɛ, ni wɔbɔɔ mɔdɛŋ ni wɔsusu mumɔŋ nibii ahe babaoo yɛ be fɛɛ mli.”
19. (a) Esa akɛ akwɛ jogbaŋŋ yɛ be mli ni ahalaa hiimeji kɛ yeimeji akwɛmɔ hei nɛɛ yɛ mɛɛ gbɛ nɔ? (b) Kɛ Kristofonyo fee bɔ fɛɛ bɔ ni eeenyɛ ni ekɛkwɛ efɔlɔi anɔ lɛ ehe baa sɛɛnamɔ kɛhaa lɛ yɛ mɛɛ gbɛ nɔ?
19 The Wall Street Journal lɛ bɔ hiimeji akwɛmɔ hei 406 ni yɔɔ U.S. Amerika ni emlijaa “enumɔ mli ekome mli hilɛ ji osharai kɛha mɛi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ ni emli fa kpotoo hu shɛɛɛ taomɔ nii ni ataoɔ lɛ he lɛ he amaniɛ.” Nɔ ni yɔɔ mɔbɔ ji akɛ, amaniɛbɔɔ ni tamɔ nɛkɛ ni haoɔ mɔ lɛ fa babaoo. No hewɔ lɛ kɛji akɛ hiimeji kɛ yeimeji akwɛmɔ he he miihia lɛ, kwɛmɔ jogbaŋŋ ni ohala nɔ ni hi. Yaa jɛmɛ ni oyakwɛ akɛ jɛmɛ tse lo, akwɛɔ jɛmɛ jogbaŋŋ lo, nitsulɔi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ ahe esa lo, ni shihilɛi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ tamɔ shiɔ diɛŋtsɛ lo, ni ahaa amɛ niyenii ni sa lo. Nyɛkwɛɛ kwɛmɔ ni akɛhaa nyɛfɔlɔi lɛ fɛɛ jogbaŋŋ. Nyɛfea amɛnaawielɔi, nyɛyeɔ nyɛbuaa amɛ ni amɛkwa shihilɛi ni ehiii ni baanyɛ ate shi, ekolɛ yɛ je lɛ gbii juji loo hiɛtserɛjiemɔi ahe. Kɛji akɛ nyɛbɔ mɔdɛŋ nyɛfee bɔ fɛɛ bɔ ni nyɛaanyɛ ni nyɛkɛ kwɛmɔ ni hi fe fɛɛ ha nyɛfɔlɔi yɛ shihilɛi nɛɛ ashishi lɛ, nyɛnuŋ he akɛ nyɛyeɔ fɔ ko ni ekolɛ eeenyɛ egba nyɛnaa.—Okɛto 2 Korintobii 1:12 he.
Nihalɔi Ni Yɔɔ Miishɛɛ, Nihelɔi Ni Yɔɔ Miishɛɛ
20. Mɛni hewɔ ehe hiaa ni bii lɛ afee nihalɔi ni yɔɔ miishɛɛ lɛ?
20 Kristofonyo yoo ko ni kwɛɔ efɔlɔi anɔ Iɛ kɛɛ akɛ: “Ewa diɛŋtsɛ. Ebiɔ ni mahoo niyenii maha amɛ, matsumɔ amɛhe kɛ amɛtsũi amli, madamɔ yaafoi anaa, matsake saanɔ boi akɛni amɛnyɛɛɛɛ amɛye amɛhe nɔ ni amɛfiteɔ mli hewɔ.” Shi ewu kɛɛ akɛ, “Shi nɔ fɛɛ nɔ ni wɔfeɔ wɔhaa amɛ lɛ, wɔfeɔ kɛ nyamɔ—yɛ miishɛɛ mli. Wɔbɔɔ mɔdɛŋ waa koni wɔkaha wɔfɔlɔi lɛ miinu he akɛ wɔsumɔɔɔ ni wɔkwɛ amɛ ‘nɔ.” (2 Korintobii 9:7) Yɛ bei babaoo mli lɛ mɛi ni amɛdara lɛ sumɔɔɔ ni amɛkpɛlɛ yelikɛbuamɔ nɔ ni amɛsumɔɔɔ ni amɛtsɔmɔɔ jatsui amɛhaa mɛi krokomɛi. No hewɔ lɛ su ni ojieɔ lɛ kpo lɛ he hiaa waa.
21. Fɔlɔi baanyɛ afee nihelɔi ni yɔɔ miishɛɛ yɛ mɛɛ gbɛ nɔ? (b) Mɛni hewɔ nilee yɔɔ mli akɛ fɔlɔ ko aaatsɔ hiɛ ato gbɛjianɔ aha egbɔlɛ be lɛ?
21 Yɛ nakai beaŋ nɔŋŋ lɛ, su ni fɔlɔi jieɔ lɛ kpo lɛ hu he hiaa. Kaimɔ nyɛmiyoo ko: “Nɔ fɛɛ nɔ ni mafee maha Mama lɛ, ehiɛ esɔɔɔ.” No hewɔ lɛ, fɔlɔi, nyɛkafea mɛi ni bɛ shishinumɔ aloo mɛi ni yɔɔ keketee kɛ nibimɔ. Yɛ fɛɛ sɛɛ lɛ, Biblia Iɛ kɛɔ akɛ “Esaaa akɛ bii tiaa nii toɔ amɛfɔlɔi, shi moŋ, fɔlɔi ni tiaa nii toɔ amɛbii.” (2 Korintobii 12:14) Fɔlɔi komɛi fiteɔ amɛ nibii fɛɛ ni amɛbua naa amɛto lɛ ni amɛbatsɔmɔɔ jatsui ni esaaa kɛhaa amɛbii. Shi Abɛi 13:22 kɛɔ akɛ: “Gbɔmɔ kpakpa shiɔ gboshinii ehaa ebii.” No hewɔ lɛ, fɔlɔi baanyɛ ato gbɛjianɔ kɛtsɔ hiɛ amɛha amɛgbele be mli, amɛkɛ shika ato ni amɛto gbɛjianɔ ko amɛha amɛ diɛŋtsɛ amɛkwɛmɔ.—Abɛi 21:5.
22. Te esa akɛ osusu mɔdɛŋ ni obɔɔ koni okwɛ efɔlɔi ni amɛdaraa yɛ afii amli lɛ anɔ lɛ he oha tɛŋŋ?
22 Paulo wie lɛ jogbaŋŋ ekɛɛ akɛ ní mɔ ko aaakwɛ efɔlɔi lɛ tsɔɔ akɛ ‘eeto amɛnajiaŋ pɛpɛɛpɛ.’ (1 Timoteo 5:4) Taakɛ nyɛminuu ko kɛɛ lɛ: “Mama kwɛ minɔ aaahu ofii 20. Mɛni minyɛ mifee ni mikɛaato lɛ najiaŋ?” Eba akɛ Kristofoi fɛɛ ni yɔɔ fɔlɔi ni amɛdara yɛ afii amli lɛ hu, ‘aaakase Nyɔŋmɔjamɔ mli hetuu-kɛ-hamɔ yɛ shia’ nakai nɔŋŋ, akɛni amɛle akɛ Nyɔŋmɔ, ni wo mɛi ni kɛ woo haa amɛfɔlɔi ashi akɛ: “Koni ahi ahao ni otsɛ yɛ shikpɔŋ lɛ nɔ” lɛ, baajɔɔ amɛ babaoo—Efesobii 6:3.
[Shishigbɛ niŋmai]
Ajie kɛjɛ June 1, 1987 Watchtower lɛ mli.
Saji Otii ni Esa Akɛ Akai
◻ Mɛɛ gbɛ nɔ mɛi komɛi ni hi shi yɛ Yesu gbii lɛ amii lɛ tao ni amɛjo gbɛnaa nii ni ka amɛnɔ yɛ amɛfɔlɔi ahe lɛ naa foi yɛ?
◻ Namɛi esa akɛ amɛkwɛ fɔlɔi ni amɛdara lɛ enɔ, ni mɛni hewɔ?
◻ Mɛɛ naagbai wekui kɛbaakpe kɛ́ fɔlɔ ko kɛ amɛ bahi shi, ni te amɛaafee tɛŋŋ amɛyɛ enɛ nɔ kunim?
◻ Mɛni hewɔ ekolɛ hiimeji kɛ yeimeji akwɛmɔ hei he bahiaa lɛ, ni tɛ aaafee tɛŋŋ aye abua fɔlɔi ni amɛkpɛlɛ ‘shihilɛ ni tamɔ nɛkɛ nɔ?
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 15]
Weku lɛ baanyɛ akpe koni asusu bɔ ni aaafee ni aja fɔlɔ lɛ kwɛmɔ lɛ aha he
[Mfoniri ni yɔɔ baafa 18]
Kɛ kwɛmɔ yɛ hiimeji kɛ yeimeji akwɛmɔ he he miihia lɛ, saramɔ kpitiokpitio he miihia kɛha mɛi ni amɛdara nɛɛ ahenumɔŋ kɛ mumɔŋ nɔyaa