ضمیمه
خون: تصمیم و وجدان چه کسی مطرح است؟
تألیف دکتر جی. لووِل دیکسون (.J. Lowell Dixon, M.D)
تجدید چاپ با اجازهٔ New York State Journal of Medicine ۱۹۸۸؛ ۸۸:۴۶۳-۴۶۴، .copyright by the Medical Society of the State of New York
پزشکان تعهد کردهاند که معلومات، مهارت و تجربیات خود را در راه مبارزه با بیماری و مرگ بکار برند. اما اگر بیمار از قبول درمان توصیهشده امتناع کند، چه باید کرد؟ اگر بیمار یکی از شاهدان یَهُوَه بوده و معالجهٔ مورد نظر تزریق خون کامل، گلبولهای قرمز متراکم، پلاسما، یا پلاکت باشد، به احتمال زیاد چنین چیزی روی میدهد.
هنگامی که صحبت از تزریق خون به میان میآید، پزشک ممکن است تصور کند که بیمار با درخواست معالجهٔ بدون استفاده از خون، دست پرسنل متعهد پزشکی را خواهد بست. و لیکن نباید فراموش کرد که خیلی پیش میآید که بیمارانی به غیر از شاهدان یَهُوَه نیز از پیروی از توصیههای پزشک خودداری میکنند. به گفتهٔ اِپِلباووم و روت،۱ ٪۱۹ از بیماران بیمارستانهای وابسته به دانشگاهها حداقل از قبول یک روش درمانی یا شیوهٔ عمل خودداری کردهاند، با اینکه ۱۵٪ از چنین تصمیماتی «با خطر بالقوهٔ جانی همراه بودند.»
این دیدگاه رایج که «پزشک بهتر میداند» باعث میشود که بیماران تسلیم مهارت و دانش پزشک خود شوند. اما اگر پزشک طوری رفتار کند که گویی این گفته یک واقعیت علمی است و بیماران خود را بر طبق آن معالجه کند، ناآگاهانه دست به کاری خطرناک زده است. درست است ما با تحصیل طب، دریافت مدرک، و تجربیات خود به امتیازات فراوانی در عرصهٔ پزشکی دست یافتهایم. اما با وجود این، بیماران ما دارای حق و حقوق هستند. و همانطور که میدانیم، قانون (حتی قانون اساسی) برای حقوق افراد اهمیت بیشتری قائل است.
بر روی دیوار اغلب بیمارستانها، «اعلامیهٔ حقوق بیماران» به چشم میخورد. یکی از این حقوق رضایت آگاهانه است، که شاید بتوان آن را به طور دقیقتر تصمیم آگاهانه خواند. پس از آنکه بیمار از نتایج معالجات گوناگون (یا از نتایج امتناع از آنها) آگاه شد، اوست که باید تصمیم بگیرد چه راهی را انتخاب کند. در بیمارستان آلبرت اینشتاین واقع در برونکس نیویورک، سیاست اتخاذ شده در مورد انتقال خون و شاهدان یَهُوَه چنین است: «هر بیمار بالغ و دارای صلاحیت قانونی حق دارد از قبول معالجه امتناع کند حتی اگر این کار برای سلامتی وی عواقب وخیم به دنبال داشته باشد.»۲
در حالیکه پزشکان ممکن است نگران مسائل اخلاقی یا مسئولیت خود باشند، دادگاهها بر اصل حاکمیت حق انتخاب بیمار تأکید دارند.۳ دادگاه استیناف نیویورک عنوان کرد که «حق بیمار برای تعیین روش معالجهٔ او اولویت [دارد] . . . اگر پزشک به حق یک بیمار بالغ صلاحیتدار برای امتناع از پذیرش یک معالجهٔ طبی احترام بگذارد، نمیتوان او را متهم کرد که از مسئولیتهای قانونی و حرفهای خود تخطی کرده است.»۴ همان دادگاه همچنین نظر داد که «اصل ادای وظیفه در حرفهٔ پزشکی پراهمیت است، اما نمیتواند حقوق فردی و پایهای شخص را که در اینجا قطعاً اظهار شده است، تحتالشعاع قرار دهد. این نیازها و خواستهای فرد است که اولویت دارد نه شرط و شروط آن مؤسسه.»۵
هنگامی که بیمار از پذیرش خون امتناع میکند، پزشکان ممکن است از اینکه ظاهراً نمیتوانند از همهٔ امکانات استفاده کنند، دچار عذاب وجدان شوند. با این حال آنچه که شاهد از پزشک باوجدان تقاضا میکند آن است که با توجه به شرایط، بهترین چارهٔ درمانی را فراهم آورد. ما در اغلب موارد باید روش معالجهٔ خود را تغییر داده و با شرایطی، از قبیل فشار خون بالا، حساسیت شدید نسبت به آنتیبیوتیکها، یا فقدان برخی وسایل گرانقیمت، وفق دهیم. در مورد بیمار شاهد، از پزشکان تقاضا میشود تا برای رسیدگی به یک مسئلهٔ پزشکی یا مربوط به جراحی، مطابق با تصمیم و وجدان بیمار، یعنی تصمیم اخلاقی/مذهبی پرهیز از خون، رفتار کنند.
تعداد زیادی از گزارشها مربوط به جراحیهای بزرگ بر روی بیماران شاهد نشانگر آنند که بسیاری از پزشکان میتوانند، با وجدان آسوده و با موفقیت، درخواست عدم استفاده از خون را بجا آورند. به عنوان مثال، در سال ۱۹۸۱، کولی ۱۰۲۶ عمل جراحی قلب و عروق را که ۲۲٪ آنها بر روی بیماران صغیر انجام گرفته بود، مورد بررسی قرار داد. او نشان داد «که خطر انجام عمل جراحی بر روی بیماران شاهد یَهُوَه چندان بالاتر از دیگران نبوده است.»۶ کامبوریس۷ خبر از عمل جراحیهای بزرگی میدهد که بر روی شاهدان انجام گرفتهاند، برخی از این افراد «به دلیل امتناع از قبول خون از جراحی فوری و لازم محروم شده بودند.» او اظهار کرد: «به همهٔ این بیماران پیش از معالجه تضمین داده شد که به اعتقادات مذهبی آنان، تحت هر شرایطی در اتاق عمل احترام گذارده خواهد شد. این خط مشی باعث هیچگونه اثرات ناگوار نشد.»
هنگامی که سخن از یک بیمار شاهد یَهُوَه به میان میآید، علاوه بر مسئلهٔ حق انتخاب، پای وجدان شخص نیز در بین است. نمیتوان تنها وجدان پزشک را مد نظر داشت. پس وجدان بیمار چه میشود؟ شاهدان یَهُوَه زندگی را هدیهای از جانب خدا و خون را مظهر آن میدانند. آنان به این فرمان کتاب مقدس که مسیحیان باید ‹از خون بپرهیزند› معتقد هستند (اعمال ۱۵:۲۸، ۲۹).۸ بدین ترتیب اگر پزشکی به نحوی پدرمآبانه چنین اعتقادات مذهبی عمیق و دیرینهٔ بیمار را زیر پا بگذارد، ممکن است نتایج تأسفباری به بار آید. پاپ ژان پل دوم اظهار داشت که اگر شخصی را واداریم تا وجدان خویش را زیر پا بگذارد «دردناکترین ضربه را به شأن انسانی وارد آوردهایم. حتی از جهاتی میتوان گفت که این کار از وارد آوردن مرگ جسمانی، یا کشتن فرد بدتر است.»۹
در حالیکه شاهدان یَهُوَه به دلایل مذهبی از قبول خون خودداری میکنند، تعداد روزافزونی از بیماران غیرشاهد به دلیل خطراتی همچون ایدز، هپاتیت نه A نه B، و واکنشهای ایمونولوژیک از خون پرهیز میکنند. ما میتوانیم نظرات خود را در این باره که آیا چنین خطراتی در مقایسه با فواید آن قابل اغماض است یا نه به آنها ارائه کنیم. اما همانطور که انجمن پزشکی آمریکا (American Medical Association) بدان اشاره میکند، «داوری مطلق در مورد اینکه آیا [بیمار] معالجه یا عمل جراحی توصیهشده توسط پزشک را میپذیرد یا زندگی خود را با نپذیرفتن آن به خطر میاندازد» به عهدهٔ بیمار است. این حق طبیعی هر فرد است و قانون آن را به رسمیت میشناسد.»۱۰
مکلین۱۱ در این باره موضوع خطرات/فواید در مورد شاهدی را به میان میکشد «که بدون انتقال خون جانش به علت شدت خونریزی در خطر بود.» یک دانشجوی پزشکی عنوان کرد: «قوای ذهنی بیمار دستنخورده بود. اگر اعتقادات مذهبی شخص با تنها معالجهٔ ممکن مغایرت داشته باشد، چه باید کرد؟» مکلین چنین استدلال کرد: «ممکن است بشدت معتقد باشیم که این فرد در اشتباه است. اما شاهدان یَهُوَه معتقدند که انتقال خون . . . [میتواند] به مجازات ابدی منجر شود. به ما در پزشکی آموختهاند که خطرات و فواید را بسنجیم و تحلیل کنیم، حال اگر مجازات ابدی را با چندی زنده ماندن بر روی زمین، در کنار یکدیگر قرار دهیم، تحلیل ما بُعد تازهای به خود میگیرد.»۱۱
ورچیلو و دوپری۱۲ در این شمارهٔ نشریه به مورد آزبورن اشاره میکنند تا فایدهٔ تضمین امنیت افراد تحت تکلف بیمار را نشان دهند، اما آن پرونده چگونه حل و فصل شد؟ موضوع مربوط به پدر دو کودک صغیر بود که بسختی مجروح شده بود. دادگاه معلوم کرد که در صورت فوت او، خویشان وی سرپرستی مادی و روحانی فرزندانش را به عهده میگیرند. بنابراین، مطابق با دیگر موارد اخیر،۱۳ دادگاه هیچ دلیلی نمیبیند که دولت به استناد مصالح و منافع خود، اجباری داشته باشد که حق انتخاب بیمار را در مورد روش درمانی نقض کند؛ تشکیل پروندهٔ قضایی برای آنکه معالجهای را که برای بیمار غیر قابل قبول است بر او تحمیل کنیم، نمیتواند موجه باشد.۱۴ بیمار با استفاده از روشهای درمانی دیگر بهبود یافت و به سرپرستی خانوادهٔ خویش ادامه داد.
آیا حقیقت ندارد که اکثریت اعظم مواردی که پزشکان با آنها روبرو هستند، یا احتمالاً با آنها روبرو خواهند شد، میتوانند بدون استفاده از خون انجام شوند؟ تحصیلات و اطلاعات ما به مسائل طبی محدود میشود، اما بیماران ما انسان هستند و نمیتوان ارزشها و مرام فردی آنان را نادیده گرفت. آنها بهتر از هر کسی از اولویتها، اصول اخلاقی و وجدان خویش که به زندگیشان مفهوم میبخشد، آگاهند.
احترام گذاردن به وجدان مذهبی بیماران شاهد میتواند برای حرفهٔ ما مبارزه آفرین باشد. اما با روبرو شدن با آن، بر آزادیهای گرانقدری که گرامیشان میداریم صحه میگذاریم. همانگونه که جان استوارت میل بشایستگی نوشت: «جامعهای را که در آن، به طور کلی، به این آزادیها احترام گذارده نشود، نمیتوان آزاد خواند، حال هر شکل حکومتی که میخواهد داشته باشد . . . هر فرد خود نگاهبان سلامت جسم، روان و روح خویش است. انسانها بسیار سعادتمندتر خواهند بود اگر بگذارند هر کس به میل خود بسر برد، نه آنکه فرد را وادارند تا مطابق میل بقیهٔ مردم زندگی کند.»۱۵
مأخذها
۱. 1983; 250:1296-1301. 1Appelbaum PS, Roth LH: Patients who refuse treatment in JAMA .medical hospitals
۲. :1988; Macklin R: The inner workings of an ethics committee Hastings Cent Rep .18)1(:15-20. Latest battle over Jehovah’s Witnesses
۳. 179 Cal App 3d 1127, 225 Cal Rptr ,Bouvia v Superior Court .(1985 Miss) 478 So 2d 1033 ,In re Brown ;(1986) 297
۴. (NY) 438 NYS 2d 266, 273, 420 NE 2d 64, 71 ,In re Storar .1981
۵. 504 NYS 2d 74, 80 n 6, 495 NE 2d 337, 343 n ,Rivers v Katz .(1986 NY) 6
۶. 1981; 246:2471-2472. Dixon JL, Smalley MG: Jehovah’s Witnesses. The JAMA .surgical/ethical challenge
۷. 1987; 53:350-356. Kambouris AA: Major abdominal operations on Jehovah’s Am Surg .Witnesses
۸. ,Brooklyn .Jehovah’s Witnesses and the Question of Blood .1-64 NY, Watchtower Bible and Tract Society, 1977, pp
۹. ,11 January ,NY Times .1982, p A9. Pope denounces Polish crackdown
۰۱. Medicolegal Forms with Legal :Chicago, American Medical Association, 1973, p 24. Oiffce of the General Counsel .Analysis
۱۱. January 23, 1984, pp B1, B3. Kleiman D: Hospital philosopher confronts decisions of ,NY Times .life
۲۱. 1988; 88:493-494. Vercillo AP, Duprey SV: Jehovah’s Witnesses and the NY State J Med .transfusion of blood products
۳۱. 500 So 2d 679 )Fla Dist Ct ,Wons v Public Health Trust 117 AD 2d 44, 501 NYS ,Randolph v City of New York ;(1987) (383 Mass 331, 446 NE 2d 395 )1983(. App ,Taft v Taft ;(1986) 837 2d
۴۱. .(1972 DC Ct App) 294 A 2d 372 ,In re Osborne
۵۱. Great Books of the :(ed) Chicago, Encyclopaedia Britannica, Inc, 1952 Mill JS: On liberty, in Adler MJ .Western World ,
273 vol 43, p.