گذری بر گذشته
ابن هِیثَم
آیا نام ابو علی الحسن ابن هِیثَم را شنیدهاید؟ در غرب او به الهازن معروف است که تلفظ نام کوچک او، الحسن به زبان لاتین است. شاید نام او را نشنیده باشید، اما بیشک از تحقیقات و کار او فایده بردهاید. او «یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین شخصیتها در تاریخ علم» شناخته شده است.
ابن هِیثَم در سال ۹۶۵ م. در بصره در عراق کنونی متولّد شد. او به نجوم، شیمی، ریاضی، پزشکی، موسیقی، نورشناسی، فیزیک و شعر علاقه داشت. از چه جهت باید بویژه از او قدردان بود؟
سدّی بر نیل
ماجرایی در مورد او از قدیم میان مردم معروف بوده است. ابن هِیثَم طرحی ریخت تا جریان رود نیل را کنترل کند. در سال ۱۹۰۲ سد اَسوان در مصر ساخته شد، اما ایدهٔ ابن هِیثَم مربوط به هزار سال پیش از ساخت این سد بود.
ابن هِیثَم طرحی ریخت که مستلزم کوشش و مهارت بسیار بود. او قصد داشت با سد کردن جریان آب نیل در آن منطقه راهحلی برای کاهش چرخهٔ سیلاب و خشکسالی بیابد. وقتی حکمران قاهره، خلیفه الحکیم ایدهٔ او را شنید از او دعوت کرد که برای ساختن سد به مصر برود. وقتی ابن هِیثَم رود نیل را به چشم خود دید، دانست که پیاده کردن آن طرح از عهدهٔ او خارج است. او برای فرار از مجازات خلیفه که به بیثباتی و دمدمیمزاجی معروف بود، تا زمان مرگ خلیفه در سال ۱۰۲۱ برای ۱۱ سال خود را به دیوانگی زد. در این دوران ابن هِیثَم به دلیل بیماری روانی ساختگیاش در حصر به سر میبرد و وقت آزاد بسیاری داشت که علایق خود را دنبال کند.
کتاب «المناظر»
زمانی که ابن هِیثَم مرخص شد، قسمت اعظم هفت جلد کتابش با نام «المناظر» را نوشته بود. این کتاب «یکی از مهمترین کتابها در تاریخ فیزیک است.» در این کتاب او آزمایشهایش را در خصوص ماهیت نور توضیح میدهد، از جمله چگونگی تجزیهٔ نور به طیفهای مختلف، انعکاس نور در آینهها و انحراف آن هنگامی که از جسمی میگذرد. همچنین او به مطالعهٔ کارکرد دستگاه بینایی و آناتومی و مکانیزم چشم پرداخت.
در قرن سیزدهم نوشتههای ابن هِیثَم از زبان عربی به لاتین ترجمه شد و برای قرنها پس از آن، محققان اروپایی به عنوان مرجعی معتبر از آن نقل میکردند. نوشتههای ابن هِیثَم در مورد ویژگیهای عدسی زیربنایی اساسی برای عینکسازان اروپایی بود که با قرار دادن عدسیها جلوی یکدیگر تلسکوپ و میکروسکوپ را اختراع کردند.
اتاقک تاریک
در واقع میتوان گفت ابن هِیثَم اولین اتاقک تاریک دوربین را ساخت که حاکی از این امر است که اصول پایهای را که به عکسبرداری انجامید، تشخیص داده بود. اتاقک تاریک محیطی بسته است که نور تنها از روزنهای به کوچکی سر سوزن وارد میشود و تصویری معکوس از آنچه خارج از اتاقک است، در داخل آن ایجاد میشود.
در واقع میتوان گفت ابن هِیثَم اولین اتاقک تاریک دوربین را ساخت
در سدهٔ ۱۸۰۰ برای ایجاد عکسهایی ماندگار صفحات عکاسی به اتاقک تاریک دوربین اضافه شد. نتیجه چه بود؟ همان دوربین. کارکرد تمامی دوربینهای مدرن و حتی چشم نیز بنا بر همان اصل فیزیکی است که در اتاقک تاریک مشاهده میشود.a
روش علمی
جنبهٔ برجستهٔ کار ابن هِیثَم این بود که او در پدیدههای طبیعی تحقیقات موشکافانه و سازماندهیشدهای انجام داد. چنین شیوهای در تحقیق در زمان او معمول نبود. او یکی از اولین محققینی بود که با آزمایشهایی تئوریهایش را امتحان میکرد. همچنین اگر شواهد آنچه پذیرفته شده بود را ثابت نمیکرد، از زیر سؤال بردن آن اِبایی نداشت.
اصل اساسی در علم مدرن را میتوان اینچنین خلاصه کرد: «اعتقاد خود را ثابت کنید.» برخی ابن هِیثَم را «پدر روش علم مدرن» میدانند. از این رو بجاست از او قدردان باشیم.
a شباهت میان اتاقک تاریک دوربین و چشم تا زمان یوهانس کپلر در قرن ۱۷ میلادی در جهان غرب درست درک نشده بود.