Οι Λολλάρδοι, Θαρραλέοι Κήρυκες της Βίβλου

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ του Ιωάννη Ουίκλιφa χαροποίησε πάρα πολύ τους εχθρούς του. Ποτέ πια δεν θα επλήττοντο από τα προβλήματα που δημιουργούσαν οι διδασκαλίες του. Θα μπορούσαν να επανακτήσουν την επιρροή τους στο λαό. Τα συγγράμματα του Ουίκλιφ και η μετάφρασις της Βίβλου στην Αγγλική θα περνούσαν στο περιθώριο. Ωστόσο αυτή η ελπίδα τους δεν πραγματοποιήθηκε. Οι ακόλουθοί του, οι Λολλάρδοι, ήσαν πιο αποφασισμένοι απ’ όσο ποτέ να διατηρήσουν το έργο του Ουίκλιφ ζωντανό.

Η ονομασία «Λολλάρδος» υπήρχε από τα προηγούμενα χρόνια, και η προέλευσίς της ανάγεται στο 14ον αιώνα, στην Ολλανδία. Ωστόσο, αυτή η ονομασία ήλθε πραγματικά στο προσκήνιο μετά το θάνατο του Ουίκλιφ. Προέρχεται από τη λέξι λούλλεν της Ολλανδίας του Μεσαίωνα (από την οποία προέρχεται η Αγγλική λέξις «λαλ,» που αρχαϊκά σημαίνει τραγουδώ, ψιθυρίζω ή ψάλλω), και επομένως υπονοεί ‘έναν υμνητή του Θεού.’ Η ιδέα του αίνου υπονοείται και στην Αγγλική λέξι λόλλερ της εποχής του Μεσαίωνα (στα Λατινικά λολλάρντους), που προσδιορίζει έναν άεργο πλανώδιο ή περιφερόμενο ασκόπως. Το ότι οι Λολλάρδοι ήσαν κάθε άλλο παρά άεργοι, φαίνεται από το γεμάτο ζήλο κήρυγμά τους του Λόγου του Θεού σ’ όλη την Αγγλία.

Η Δεύτερη Βίβλος του Ουίκλιφ

Η μετάφρασις της Βίβλου από τον Ουίκλιφ δημιούργησε μια όρεξι για την Αγία Γραφή που έπρεπε να ικανοποιηθή. Ταυτόχρονα, η χρήσις αυτής της μεταφράσεως στο κήρυγμα αποκάλυψε ότι συχνά οι αποδόσεις της ήσαν δυσνόητες. Μια αναθεώρησις χρειαζόταν που θα έθετε το άγγελμα της Βίβλου στη γλώσσα του κοινού λαού. Σ’ αυτό το έργο, βοήθησαν πολλοί από τους ακολούθους του Ουίκλιφ, και ο πιο στενός σύντροφός του, ο Ιωάννης Πάρβεϋ, ο οποίος φαίνεται ότι έπαιξε ηγετικό ρόλο.

Η εισαγωγή ή ο πρόλογος στη δεύτερη μετάφρασι του Ουίκλιφ περιγράφει μερικές από τις αρχές που χρησιμοποιούνται στη μετάφρασι. Το Λατινικό κείμενο δεν έγινε δεκτό απλώς όπως ήταν, διότι οι μεταφραστές κατάλαβαν ότι ανά τους αιώνες είχαν εισχωρήσει σφάλματα και παραποιήσεις. Συγκέντρωσαν όσο το δυνατόν περισσότερες παλιές εκδόσεις και τις παρέβαλαν «για να κάνουν μια Λατινική Βίβλο κάπως αληθινή· κι ύστερα να τη μελετήσουν πάλι, το κείμενο με την ερμηνεία»—μια μέθοδος σχεδόν ανύπαρκτη εκείνες τις μέρες. Οι μεταφραστές, όταν κατέληξαν σ’ ένα πιο γνήσιο Λατινικό κείμενο, προσπάθησαν επίσης να βρουν την πιο σωστή και ακριβή σημασία των δύσκολων λέξεων και φράσεων, και να καταλάβουν κάτι από τη γραμματική που χρησιμοποιείτο. Τελικά, ο μεταφραστής προσκολλάτο «όσο το δυνατόν περισσότερο στην πρότασι» κι’ ύστερα η εργασία ελέγχετο και διορθωνόταν.—Τα Αγγλικά Εξαπλά, σ. 29.

Το αποτέλεσμα ήταν μια Αγγλική μετάφρασις στην οποία έγινε προσπάθεια να διατηρηθή η έννοια της Λατινικής γλώσσας, μολονότι χρησιμοποιούντο Αγγλικοί ιδιωματισμοί. Ενδεικτικό του πόσο δημοφιλής ήταν η αναθεώρησις είναι ίσως το γεγονός ότι σήμερα υπάρχουν πενταπλάσια αντίτυπα της τελευταίας μεταφράσεως απ’ ό,τι της πρώτης. Πολλές από τις λέξεις και φράσεις χρησιμοποιήθηκαν στη μετάφρασι του Τύντεηλ, και επομένως στην Κατ’ Εξουσιοδότησι Μετάφρασι.

Μια απλή σύγκρισις θα δείξη τη διαφορά μεταξύ των δύο μεταφράσεων του Ουίκλιφ. Μια σύγχρονη μετάφρασις των εδαφίων Εβραίους 1:1, 2α λέει: «Ο Θεός, ο οποίος ωμίλησε πριν από πολύ καιρό προς τους πατέρας ημών δια των προφητών πολλάκις και πολυτρόπως, εις το τέλος αυτών των ημερών ωμίλησε προς ημάς δια του Υιού.» Η πρώτη μετάφρασις του Ουίκλιφ έλεγε: «Πολλάκις και πολυτρόπως ενίοτε ωμίλησε ο Θεός προς τους πατέρας ημών εν προφήταις, και εν ταις εσχάταις ταύταις ημέραις ωμίλησε εις ημάς εν τω υιώ.» Προσέξτε τη βελτίωσι της εννοίας που αποκτήθηκε με τη χρήσι Αγγλικών ιδιωματισμών στη δεύτερη μετάφρασι του Ουίκλιφ: «Ο Θεός, όστις ωμίλησε άλλοτε δια προφητών πολυτρόπως προς τους πατέρας ημών, τελικά εις αυτάς τας ημέρας ωμίλησε προς ημάς διά του υιού.»—Η Βίβλος Μας και τα Αρχαία Χειρόγραφα.

Πολλές από τις πρώτες Αγγλικές Γραφές είναι μεγάλες και κομψές πράγμα που δείχνει ότι χρησιμοποιούντο από τις τάξεις των πλουσίων και μορφωμένων. Ωστόσο, υπάρχει εύλογος αριθμός μετέπειτα μεταφράσεων του Ουίκλιφ σε μικρό σχήμα, γραμμένες και προωρισμένες για να χρησιμοποιηθούν κυρίως από απλούς ανθρώπους και για πιθανή απόκρυψί τους σε τσέπη ή πανωφόρι. Το μικρό, απλό σχήμα μείωσε την τιμή και ήταν πρακτικό για έναν καιρό που το να έχη κανείς μια Βίβλο στην τοπική διάλεκτο έθετε το άτομο σε επικίνδυνη θέσι ως προς τις πανίσχυρες θρησκευτικές εξουσίες.

Κήρυκες σ’ όλη τη Χώρα

Οι Λολλάρδοι κήρυκες ταξίδευαν ως επί το πλείστον με τα πόδια, κρατούσαν ένα βαρύ ραβδί για προστασία και βοήθεια καθώς περπατούσαν. Για μεγαλύτερη ασφάλεια περιορίζονταν στην επαρχία κι όταν έφθαναν σ’ ένα χωριό ή μια μικρή πόλι, ο ιππότης ή ο προύχων του χωριού συγκέντρωνε τους ανθρώπους για ν’ ακούσουν, συχνά στην ύπαιθρο, σε καλύβες ή αποθήκες, ή στο χωλ ενός μεγαλύτερου σπιτιού. Μια μικρή πραγματεία και μια Βίβλος αφηνόταν εκεί, μερικές φορές ένα ή δυο βιβλία της Αγίας Γραφής. Αφού ο περιοδεύων κήρυκας έφευγε για το επόμενο χωριό, αυτά τα συγγράμματα δίνονταν από το ένα άτομο στο άλλο, και διαβάζονταν και συζητούντο με προθυμία. Δεν διαβάζετο μόνο η Βίβλος σ’ αυτές τις συγκεντρώσεις, αλλά εδιδάσκετο και ανάγνωσις ώστε περισσότεροι άνθρωποι να μπορέσουν να προσεγγίσουν προσωπικά τις Γραφές.

Για υποστήριξι των όσων εδιδάσκοντο κατέφευγαν στη Βίβλο. Ο ίδιος ο Ουίκλιφ, εκπαιδεύοντας τους κήρυκες, είχε τονίσει την ανάγκη να ακολουθούν τις απλές οδηγίες που είχε δώσει ο Ιησούς όταν απέστειλε τους 70 μαθητές του. (Λουκ. 10:1-11) Οι Λολλάρδοι απέβλεπαν σε φίλους για τροφή και ύπνο, και ήσαν απλά ντυμένοι, συχνά μ’ ένα υφαντό πανωφόρι για να διακρίνονται. Πολλοί απ’ αυτούς που είχαν ακούσει το Λόγο του Θεού τον δέχθηκαν, και η κίνησις των Λολλάρδων διαδόθηκε από την Οξφόρδη και το Λέστερ μέχρι τις Κεντρικές κομητείες της Αγγλίας, την επαρχία Ουέλς Μπόρντερ και τη Δυτική Αγγλία. Εκείνοι που έμεναν σε μια περιοχή μπορούσαν στη συνέχεια να μελετούν με άλλους που ήσαν πρόθυμοι να μάθουν.

Παραδείγματος χάρι: «Ο Νίκολας Μπέλγουορντ είναι ένας από την ίδια αίρεσι κι’ έχει μια Καινή Διαθήκη την οποία αγόρασε στο Λονδίνο τέσσερα μάρκα και σαράντα πέννες, και δίδαξε τον λεγόμενο Ουίλλιαμ Ράιτ και τη σύζυγο του Μάρτζερυ και εργάσθηκε μαζί τους επί ένα έτος μελετώντας προσεκτικά τη λεγόμενη Καινή Διαθήκη.»—Πράξεις και Μνημεία του Φοξ.

Στη διάρκεια των επομένων ετών του 14ου αιώνα, το κίνημα των Λολλάρδων εξακολούθησε να μεγαλώνη, αλλά παρέμεινε ως επί το πλείστον μέσα στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Ο σχηματισμός ενός ξεχωριστού σώματος ήταν ανήκουστος εκείνους τους χρόνους. Ο Ουίκλιφ είχε εργασθή για να αναμορφώση την εκκλησία εκ των έσω, και οι ακόλουθοί του συνέχισαν τα σχέδια του για μερικό καιρό. Αλλά καθώς η επιρροή των Λολλάρδων αυξήθηκε στη χώρα, δημιουργήθηκε μεγαλύτερη αντιλογία. Οι Λολλάρδοι κήρυκες δεν εκδήλωσαν την ακρίβεια του συλλογισμού που δείχνουν τα συγγράμματα του Ουίκλιφ. Καταδίκαζαν έντονα τα προσκυνήματα, τις δεισιδαιμονίες, τα συγχωροχάρτια, τους αγίους, τους ναούς και τη χρήσι εικόνων. Σιγά-σιγά, ωρισμένοι εξέχοντες Λολλάρδοι κατάλαβαν ότι δεν μπορούσαν πια να παραμείνουν μέσα στην Εκκλησία. Ωστόσο, η επιρροή της ήταν τόσο μεγάλη ώστε, πολλοί κήρυκες όταν συνελήφθηκαν απαρνήθηκαν τις καινούργιες πεποιθήσεις τους επειδή φοβήθηκαν τον αφορισμό. Ο διωγμός από τις εξουσίες ωδήγησε το κίνημα κάτω από την επιφάνεια.

Σε μια προσπάθεια για πιο μόνιμη και νομική μεταρρύθμισι παρουσιάσθηκε ένα μανιφέστο στο Κοινοβούλιο το 1395, που εξέθετε τα κύρια άρθρα των πεποιθήσεων των Λολλάρδων. Καρφώθηκε επίσης στις πόρτες του Καθεδρικού ναού του Αγ. Παύλου και άλλων μεγάλων εκκλησιών. Οι επίσκοποι, εξαγριωμένοι κάλεσαν τον Βασιλιά Ριχάρδο το Β΄ ν’ αναλάβη δράσι. Εκείνος τρομοκράτησε τους αρχηγούς αναγκάζοντάς τους σε υποταγή, και το Κοινοβούλιο απέρριψε την αίτησι. Από τότε και στο εξής, οι επίσκοποι προσπαθούσαν να αποσπάσουν περισσότερα διατάγματα για να καταστείλουν τους Λολλάρδους.

Ο Μεγαλύτερος Διωγμός Αποτυγχάνει

Η αυγή του 15ου αιώνα είδε τους Λολλάρδους να υποστηρίζονται ακόμη από φίλους επιρροής που είχαν βοηθήσει στην κατασίγασι πολλών επιθέσεων εναντίον τους. Αλλά ο νέος βασιλιάς, ο Ερρίκος ο Δ΄ ώφειλε την ηγεμονία του στη Ρωμαϊκή Εκκλησία. Μολονότι ο πατέρας του, ο Ιωάννης Γκωντ, ήταν ένας από τους πιο πιστούς φίλους του Ουίκλιφ, ο Ερρίκος του Λάνκαστερ ήταν ο πιο ενάντιος. Το 1401 ψηφίσθηκε ένα θέσπισμα από το Κοινοβούλιο που έδινε στους επισκόπους την πραγματική υποστήριξι για το κάψιμο των αιρετικών.

Ο Τζων Πάρβεϋ, όταν παραπέμφθηκε σε δίκη το 1401, αναθεώρησε τη γνώμη του. ‘Ωστόσο, ένας άλλος εξέχων ηγέτης, ο Ουίλλιαμ Σώτρυ, αρνήθηκε να αλλάξη τις πεποιθήσεις του, ότι μετά την καθαγίασι από τον ιερέα, το ψωμί εξακολουθούσε να είναι υλικό ψωμί και δεν μετουσιούτο. Ύστερα από φιλονικία δύο ημερών, κάηκε στον πάσσαλο της πύρας στη ζωαγορά Σμίθφιλντ του Λονδίνου. Παρά τη νίκη αυτή, ο αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρυ, ο Τόμας Αράντελ, συνέχισε την πορεία του προσεκτικά. Υποστηρίζοντο ακόμη πολύ οι Λολλάρδοι σε μερικές κομητείες, και οι επίσκοποι σ’ αυτές τις περιοχές δεν τολμούσαν ν’ αναλάβουν την ηγεσία για διωγμό. Όταν ο Τζων Μπάντμπυ, ράφτης από το Ιβσάμ του Γουορσεστερσάιρ, φέρθηκε στον πάσσαλο της πυράς το 1410, ο νεαρός Πρίγκιπας Ερρίκος προσπάθησε ο ίδιος προσωπικά να τον κάνη να αλλάξη γνώμη. Κάποια στιγμή τα ξύλα για την φωτιά απομακρύνθηκαν αλλά τελικά η προσπάθεια απέτυχε και η φωτιά άναψε. Όταν ο πρίγκιπας έγινε ο βασιλιάς Ερρίκος ο Ε΄ , αποφάσισε να συνεχίση την πολιτική του πατέρα του. Συνέλαβε έναν εξέχοντα Λολλάρδο, τον Σερ Τζων Ολντκάστλ, με τη σκέψι ότι ένα τέτοιο παράδειγμα θα ήταν πιο αποτελεσματικό στην καταστολή των αιρετικών.

Όταν ο Ολντκάστλ κατώρθωσε να δραπετεύση από τον Πύργο του Λονδίνου, οι υποστηρικτές του κατέφυγαν στα όπλα για να τον υπερασπίσουν. Αυτό ήταν ένα από τα μεγαλύτερα λάθη τους, διότι είχαν καταδικάσει τον πόλεμο σαν αντίθετο με τις αρχές της Χριστιανοσύνης. Όταν απέτυχε η μια προσπάθειά τους να απαγάγουν το βασιλιά στο Έλθαμ, κοντά στο Λονδίνο, προχώρησαν ως το Σαιν Τζάιλς Φιλντς στο Λονδίνο για να ενωθούν με άλλες ομάδες. Αλλά συνελήφθησαν όλοι ή ηττήθηκαν. Μολονότι ο Ολντκάστλ δραπέτευσε και απέφυγε τη σύλληψι επί τρία έτη, τελικά συνελήφθη και κάηκε δια πυράς το 1417. Οι Λολλάρδοι ποτέ πάλι δεν παρενέβησαν ένοπλα ούτε αναμίχθηκαν στην πολιτική αρένα. Μολονότι ο διωγμός είχε αυξηθή και πολλοί ακόμη Λολλάρδοι θανατώθηκαν δια πυράς, αυτό δεν σταμάτησε το άγγελμά τους. Ακόμη και στο Νόρφολκ διαδόθηκε αστραπιαία αμέσως μετά το θάνατο του σταυροφόρου επισκόπου Σπένσερ. Ανοίχθηκαν σχολεία για να διδάσκουν ανάγνωσι και γραφή, και άνθησαν οι παράνομοι τόποι συγκεντρώσεων.

Η χρήσις της Αγίας Γραφής έγινε στόχος του διωγμού. Ένα προηγούμενο θέσπισμα που ψηφίσθηκε στη Σύνοδο της Τουλούζης το 1229, απαγόρευε στους λαϊκούς να έχουν κάποιο αντίτυπο των Γραφών στην καθομιλουμένη αλλά δεν επιβλήθηκε αυστηρά στην Αγγλία. Εν τούτοις, προκειμένου για τη μετάφρασι της Αγίας Γραφής, απαιτείτο άδεια του επισκόπου. Το 1408 η Σύνοδος του Καντέρμπουρυ αποφάσισε ότι δεν πρέπει να μεταφρασθή κανένα μέρος της Βίβλου, και ότι δεν πρέπει κανείς να διαβάζη «κάποιο τέτοιο βιβλίο, φυλλάδια, ή πραγματεία, που φτιάχθηκε πρόσφατα τώρα στον καιρό του Ιωάννη Ουίκλιφ ή από τότε . . . δημόσια ή ιδιωτικά, επί ποινή αφορισμού.» Αυτό ενισχύθηκε περισσότερο το 1414 από ένα νόμο που επέβαλε ποινή σ’ εκείνους που διάβαζαν τις Γραφές στην Αγγλική. Έχαναν τη γη τους, τα ζώα τους, τα πράγματα ακόμη και τη ζωή τους.

Μερικοί ντόπιοι επίσκοποι εξέδωσαν κι άλλα θεσπίσματα, κυρίως στο Σόμερσετ και Λινκολνσάιρ. Στο Λινκολνσάιρ «ο Τζέιμς Μπρούστερ κατηγορήθηκε επειδή είχε ένα μικρό βιβλίο των Γραφών στην Αγγλική.» Η Αγνή Άσφορντ είχε διδάξει σε κάποιον «μέρος της επί του Όρους Ομιλίας.» Η Αγνή, όταν φέρθηκε ενώπιον έξι επισκόπων, προειδοποιήθηκε ιδιαίτερα, να μη διδάσκη αυτά τα πράγματα, ούτε και στα παιδιά της.

Οι Διδασκαλίες του Ουίκλιφ στην Ήπειρο

Μολονότι ο κοινός λαός δεν μπορούσε να διαβάση ελεύθερα τη Βίβλο, ένα άτομο που είχε μεγάλη εξουσία μπορούσε να το κάνη αυτό. Η Άννα, η βασίλισσα της Αγγλίας και σύζυγος του Ριχάρδου του Β΄, είχε μια Λατινική Βίβλο και μια στη δική της Βοημική γλώσσα. Ο γάμος της το 1382 είχε συμφωνηθή από τον αδελφό της Βασιλιά Βινκέσλαο, κατά συμβουλή του πάπα, ο οποίος ήθελε να εξυπηρετήση δικούς του σκοπούς αλλά δεν υπολόγισε το αποτέλεσμα. Η Άννα σύντομα άκουσε για τα συγγράμματα του Ουίκλιφ και πήρε μερικά απ’ αυτά, μαζί με τα τέσσερα Ευαγγέλια στην Αγγλική. Επειδή της άρεσαν, τα υποστήριξε. Μέλη του Δικαστηρίου της Πράγας, όταν την επισκέφθηκαν, πήραν μερικά από τα έργα του Ουίκλιφ πίσω στη Βοημία. Το Πανεπιστήμιο της Πράγας σφυρηλάτησε επίσης τους δεσμούς με το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, το οποίο ευνοούσε ακόμη σημαντικά τον Ουίκλιφ.

Σαν αποτέλεσμα αυτής της επαφής, ο Ιωάννης Χους άρχισε να διαβάζη τα συγγράμματα του Ιωάννη Ουίκλιφ. Επειδή είχε σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο της Πράγας, σιγά-σιγά έγινε πρύτανις σ’ αυτό. Το 1403 έλαβε χώρα μια σειρά συζητήσεων σχετικά με τις διδασκαλίες του Ουίκλιφ. Αυτές καταδικάσθηκαν από τις εξουσίες, αλλά ο Χους εξακολούθησε να μιλά γι’ αυτές. Τελικά, το 1409, ο Πάπας Αλέξανδρος ο Ε΄ εξέδωσε μια παπική βούλα διατάσσοντας μια ανάκρισι. Ο Χους και οι ακόλουθοι του αφωρίσθηκαν, και 200 τόμοι από τα συγγράμματα του Ουίκλιφ κάηκαν. Αλλά η Βοημία είχε ανάψει απ’ άκρου εις άκρο με τις διδασκαλίες του Χους και του Ουίκλιφ, και ο Βασιλιάς δεν υποστήριξε τον πάπα. Όταν πέθανε ο πάπας το 1410, και το επόμενο έτος πέθανε και ο αρχιεπίσκοπος της Πράγας, ο Χους χρησιμοποίησε την ευκαιρία για να συνεχίση το κήρυγμά του.

Σε μια προσπάθεια να θέση τέρμα στο καταστρεπτικό παπικό σχίσμα, συγκροτήθηκε η Σύνοδος της Κωνστάντζας το 1414 από τον Αυτοκράτορα Σιγισμούνδο. Για άλλη μια φορά εξετάσθηκαν τα ανησυχητικά αποτελέσματα των συγγραμμάτων του Ουίκλιφ. Ο παπισμός μπορούσε τώρα να δη τα αποτελέσματα σε δυο πολύ απομακρυσμένες χώρες την Αγγλία και τη Βοημία. Το 1415 ο Χους καταδικάσθηκε και κάηκε δια πυράς παρά το πιστοποιητικό ελεύθερης κυκλοφορίας που του είχε δώσει ο αυτοκράτορας. Ο Ουίκλιφ διακηρύχθηκε ως ο αρχηγός της αιρέσεως εκείνη την εποχή. Τα βιβλία του επρόκειτο να καούν, και τα οστά του να ξεταφούν και να απομακρυνθούν από το ‘άγιο έδαφος.’ Για τους δύο επόμενους επισκόπους του Λίνκολν, μια τέτοια πράξις ήταν τόσο αποκρουστική, ώστε δεν πραγματοποιήθηκε μέχρι το 1428. Εκείνο το έτος το σώμα του Ουίκλιφ ξεθάφτηκε και κάηκε, και η τέφρα του διασκορπίσθηκε στον γειτονικό ποταμό Σουίφτ. Ήταν φυσικό για μερικούς να δουν σ’ αυτή τη σιχαμερή ενέργεια μια συμβολική σημασία: Όπως τα νερά του ποταμού μετέφεραν την τέφρα του στον ανοιχτό ωκεανό, έτσι και οι διδασκαλίες του Ουίκλιφ θα διαδίδονταν σ’ όλο τον κόσμο.

Μια βεβαίωσις του 1572 απεικόνιζε τον Ουίκλιφ ν’ ανάβη τη σπίθα, τον Χους ν’ ανάβη τα κάρβουνα, και το Λούθηρο να κρατάη ψηλά τον καιόμενο δαυλό. Ο Ουίκλιφ έθεσε σε ενέργεια πολλές από τις ιδέες και τις αρχές που ήλθαν στην επιφάνεια τον 16ο αιώνα όταν η Μεταρρύθμισις απομάκρυνε μερικές από τις παραδόσεις και τις ψευδείς διδασκαλίες που είχαν αναπτυχθή στη διάρκεια του Σκοτεινού Μεσαίωνα. Οι Λολλάρδοι επέζησαν απ’ αυτή την περίοδο. Όταν τα συγγράμματα του Λούθηρου εισήχθηκαν στην Αγγλία, οι εκκλησίες των Λολλάρδων συγχωνεύθηκαν με το καινούργιο κίνημα, τόσο όμοιες ήταν οι διδασκαλίες.

Σιγά-σιγά, η Βίβλος ελευθερωνόταν από τα δεσμά που την είχαν κάνει ένα κλειστό βιβλίο για όλους, εκτός από λίγους ευνοημένους πλουσίους. Εκτιμούμε πραγματικά εμείς σήμερα το θάρρος που εκδήλωσαν οι πρόγονοί μας; Αγάπησαν τη Βίβλο σαν ένα βιβλίο που αξίζει να το διαβάση και να το μελετήση κανείς—άξιο μάλιστα της γης τους, της ελευθερίας και της ζωής τους. Αυτή η ελευθερία μελέτης των Γραφών που αποκτήθηκε με τόσο σκληρό τρόπο έχει σημασία για μας; Μπορούμε να πούμε ναι αν κι’ εμείς οι ίδιοι αποφασίσωμε να μελετήσουμε τη Βίβλο και να εκδηλώνωμε ενεργό πίστι, μεταδίδοντας τις αλήθειες της στους άλλους.

[Υποσημειώσεις]

[Εικόνα στη σελίδα 26]

Ο ποταμός Σουίφτ