Πού Πήγαν Αυτά τα Εδάφια;

Μια γυναίκα πρόσφατα έγραψε:

«Αγαπητή Εταιρία Σκοπιά,

Μελετώντας την Αγία Γραφή (ΜΝΚ), συνήντησα μερικά εδάφια που παραλείπονται, αλλά τα οποία βρίσκονται στη Μετάφρασι του Βασιλέως Ιακώβου, όπως είναι το Ματθαίος 18:11· 23:14· Λουκάς 17:36. Κανείς απ’ όσους ρώτησα δεν μπορεί να εξηγήση γιατί αυτά τα εδάφια παραλείπονται. Θα μπορούσατε παρακαλώ να διευκρινίσετε αυτό το ζήτημα;

Ειλικρινώς, Λ. Τζ.»

Δεν συμφωνείτε ότι αυτό το αίτημα ήταν λογικό; Το βιβλίο της Αποκαλύψεως προειδοποιεί: «Εάν τις αφαιρέση από των λόγων του βιβλίου της προφητείας ταύτης, ο Θεός θέλει αφαιρέσει το μέρος αυτού από του βιβλίου της ζωής.» Η αφαίρεσις ενός αληθινού τμήματος της Αγίας Γραφής θα ήταν ένα σοβαρό ζήτημα. (Αποκάλ. 22:19) Αλλά έχει συμβή αυτό; Ας εξετάσωμε.

Μερικά εδάφια παρελείποντο στη Βιβλική μετάφρασι που χρησιμοποιούσε αυτή η γυναίκα, αλλά ποια έκδοσις ήταν; Θα μπορούσε να είναι μια οποιαδήποτε έκδοσις από αρκετές πρόσφατες εκδόσεις. Παραδείγματος χάριν, αυτά τα εδάφια δεν βρίσκονται στην Κοινή Βίβλο (μια οικουμενική έκδοσις για Καθολικούς και Διαμαρτυρομένους), τη Νέα Αγγλική Βίβλο, τη Μετάφρασι Νέου Κόσμου, που χρησιμοποιούν οι Μάρτυρες του Ιεχωβά, και την Καθολική Βίβλο της Ιερουσαλήμ, για να ονομάσωμε μόνο λίγες.

Γνωρίζετε γιατί παραλείπονται αυτά τα εδάφια; Ίσως διερωτάσθε, ‘Μήπως λείπει κάτι από τη Γραφή μου;’

Με μια λέξι, η απάντησις είναι Όχι. Αυτά τα εδάφια, στην πραγματικότητα, δεν ανήκουν στην Αγία Γραφή μολονότι πολλές παλαιότερες μεταφράσεις τα περιελάμβαναν. Σε μερικά άτομα ίσως φανή συγκλονιστικό να μάθουν ότι ωρισμένες λέξεις, φράσεις, ακόμη και ολόκληρα εδάφια που υπάρχουν στις ευρέως χρησιμοποιούμενες Γραφές δεν είναι αυθεντικά. Έτσι, πρέπει να δοθή κάποια εξήγησις.

Αρχικά, θέλομε να σας διαβεβαιώσωμε ότι υπάρχουν άφθονες αποδείξεις που δείχνουν ότι το κείμενο της Αγίας Γραφής είναι αξιόπιστο. Είναι, παραδείγματος χάριν, πολύ πιο αξιόπιστο και ακριβές από τα παραδεδεγμένα συγγράμματα του Τάκιτου, του Θουκυδίδου και του Ηροδότου.

Οι αποδείξεις συνίστανται από πολλές χιλιάδες αρχαία Ελληνικά χειρόγραφα, τα οποία μπορούν να ελεγχθούν για ν’ αποδειχθή ότι το βασικό κείμενο της Αγίας Γραφής σας είναι ακριβώς όπως εγράφη αρχικά. Το πιο αρχαίο απ’ αυτά τα χειρόγραφα παρέχει επίσης εύλογη αιτία για την παράλειψι ωρισμένων λέξεων, φράσεων και εδαφίων από πρόσφατες μεταφράσεις. Είναι πολύ ενδιαφέρον να εξετάσωμε αυτή την αιτία.

ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΔΙ’ ΑΝΤΙΓΡΑΦΗΣ

Όπως ίσως γνωρίζετε, τα πρωτότυπα των βιβλίων της «Καινής Διαθήκης» (των Χριστιανικών Ελληνικών Γραφών) δεν υπάρχουν σήμερα ώστε να μπορέσουν να τα χρησιμοποιήσουν οι μεταφρασταί. Κανείς δεν έχει ανακαλύψει ένα «αυτόγραφο» Γραφικό βιβλίο, σαν να λέγαμε, από τους αποστόλους Παύλο, Ιωάννη ή άλλους. Ωστόσο, είναι φανερό ότι λίγο καιρό μετά τη συγγραφή των πρωτοτύπων, άρχισαν να γίνωνται αντίγραφα, τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι πρώτοι Χριστιανοί.

Οι αντιγραφείς γενικά χρησιμοποίησαν εξαιρετική φροντίδα για να είναι βέβαιοι ότι το έργο τους ήταν ακριβώς ίδιο με τα πρωτότυπα. Πολλοί διορθωταί σήμερα δείχνουν παρόμοια προσοχή. Αλλά πιθανώς έχετε διαπιστώσει ότι τις σύγχρονες εφημερίδες και στα βιβλία συμβαίνουν τυπογραφικά λάθη, όπως είναι η κακή ορθογραφία μιας λέξεως ή παράλειψις ή επανάληψις μιας σειράς. Αν τέτοια μικρά λάθη συμβαίνουν παρά τη παρούσα τεχνική πρόοδό μας, μπορείτε ν’ αντιληφθήτε ότι θα μπορούσαν να συμβούν και όταν ολόκληρα Γραφικά βιβλία αντιγράφοντο με το χέρι. Τα πιο μεταγενέστερα αντίγραφα, εκείνα που απέχουν περισσότερο από τα πρωτότυπα, είχαν περισσότερα λάθη.

Ας εξετάσωμε πώς θα μπορούσε να συμβή αυτό. Ένας γραφεύς ο οποίος εγνώριζε πάρα πολύ καλά το Ευαγγέλιο του Ματθαίου θα μπορούσε, όταν αντέγραφε το ευαγγέλιο του Μάρκου ή του Λουκά, να έχη την τάσι να χρησιμοποιή το λεξιλόγιο που εγνώριζε τόσο καλά από τον Ματθαίο. Ή, παρατηρούσε ίσως ότι μια πρότασις που χρησιμοποιούσε ο Ματθαίος δεν ευρίσκετο στις παράλληλες αφηγήσεις του Μάρκου ή του Λουκά. Έτσι, ίσως προσέθετε την πρότασι στο περιθώριο. Ένας μεταγενέστερος αντιγραφεύς, όμως, ίσως έβαζε αυτή την πρότασι στο κύριο κείμενο του Μάρκου ή του Λουκά, πιστεύοντας ότι υπήρχε εκεί αρχικά, εφόσον έκανε τις αφηγήσεις να συμφωνούν περισσότερο μεταξύ τους. Παραδείγματος χάριν, στην αφήγησι του Λουκά σχετικά με την Προσευχή που δίδαξε ο Κύριος, μερικά κείμενα προσθέτουν τη φράσι «γενηθήτω το θέλημά σου ως εν ουρανώ και επί της γης.» Ωστόσο, οι αποδείξεις δείχνουν ότι αυτό μπήκε εκεί από την αφήγησι του Ματθαίου και παραλείπεται στο εδάφιο Λουκάς 11:2 στις σύγχρονες μεταφράσεις της Αγίας Γραφής. (Ματθ. 6:10) Όπως βλέπετε, αυτές οι προσαρμογές που έκαναν οι αντιγραφείς, υποκινούμενοι από ειλικρινή ελατήρια, προσέθεσαν ύλη στο κείμενο.

Τώρα, ας μεταθέσωμε την προσοχή μας στον 16ον αιώνα, λίγο προτού γίνουν οι πιο ευρέως γνωστές Αγγλικές μεταφράσεις. Η εφεύρεσις της τυπογραφίας από κινητά στοιχεία έκανε δυνατή την κατασκευή βιβλίων σε ποσότητα και σε πιο φθηνή τιμή, και διήγειρε ενδιαφέρον για την Αγία Γραφή. Αντί να έχουν τις Γραφές μόνο στις Λατινικές μεταφράσεις που εχρησιμοποιούντο πάρα πολύ καιρό στη Ρωμαϊκή Εκκλησία, οι λόγιοι άρχισαν να ζητούν αντίτυπα στην Ελληνική, τη γλώσσα στην οποία εγράφη η «Καινή Διαθήκη.» Το 1515 ένας Ελβετός τυπογράφος, διαισθανόμενος μια θαυμάσια εμπορική ευκαιρία, ειδοποίησε τον Ντεζιντέριους Έρασμο, ένα γνωστό Ολλανδό λόγιο, ζητώντας του να σπεύση για εκτύπωσι ενός αντιτύπου της «Καινής Διαθήκης» στην Ελληνική.

Το βιβλίο Γραφικός Οδηγός για τις Σύγχρονες Εκδόσεις της Νέας Διαθήκης του Χέρμπερτ Ντένετ, εξηγεί τι συνέβη:

«Η παραγγελία γι’ αυτό το έργο, όμως, εδόθη βιαστικά και εξετελέσθη βιαστικά. Ο Έρασμος χρησιμοποίησε μόνο έξη περίπου χειρόγραφα, από τα οποία μόνο ένα ήταν σχετικά παλαιό και αξιόπιστο. Κανένα από τα χειρόγραφά του δεν περιείχε το σύνολο της Καινής Διαθήκης, και μερικά εδάφια τα οποία δεν ευρίσκοντο σε κανένα από τα χειρόγραφα μεταφράσθηκαν πάλι εκ νέου από τον Έρασμο στην Ελληνική από τη Λατινική. Αυτό το δημοσιευμένο κείμενο αναθεωρήθηκε αργότερα με τη βοήθεια λίγων επί πλέον χειρογράφων, αλλά το αποτέλεσμα επηρέασε πολύ λίγο το έργο.»—Σελ. 119.

Τώρα, γιατί πρέπει να ενδιαφέρεσθε ιδιαίτερα γι’ αυτή τη φαινομενική υποσημείωσι στην σχολαστική ιστορία; Τι μας ενδιαφέρει εμάς σήμερα το αν το κείμενο του Εράσμου το 1516 εβασίζετο ‘κυρίως σε δύο κατώτερα χειρόγραφα του δωδεκάτου αιώνος,’ όπως είπε προσφάτως ένας καθηγητής;

Η αιτία για την οποία είναι σπουδαίο, είναι ότι βασικά το Ελληνικό κείμενο του Εράσμου ωδήγησε απ’ ευθείας σ’ αυτό που έγινε γνωστό ως το «παραδεδεγμένο κείμενο» (τέξτους ρεσέπτους.) Απ’ αυτό το κείμενο έγιναν πολλές μεταφράσεις, περιλαμβανομένης και της Εξουσιοδοτημένης Μεταφράσεως ή Μεταφράσεως του Βασιλέως Ιακώβου. Αλλά ο Σερ Φρέντερικ Κένυον έκανε αυτή την παρατήρησι σχετικά με το «παραδεδεγμένο κείμενο»:

«Το αποτέλεσμα είναι ότι το κείμενο που έγινε δεκτό τον δέκατο έκτο και δέκατο έβδομο αιώνα, στο οποίο έχομε προσκολληθή από μια φυσική απροθυμία ν’ αλλάξωμε τις λέξεις τις οποίες έχομε μάθει ως λέξεις του Λόγου του Θεού, είναι στην πραγματικότητα γεμάτο ανακρίβειες, πολλές από τις οποίες μπορούν να διορθωθούν με απόλυτη βεβαιότητα από τις απείρως περισσότερες πληροφορίες που έχομε στη διάθεσί μας σήμερα.»—Η Βίβλος Μας και Τα Αρχαία Χειρόγραφα, σελ. 162.

ΚΑΘΑΡΣΙΣ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

Τον 16ον αιώνα, ο Έρασμος είχε μόνο λίγα μεταγενέστερα Ελληνικά χειρόγραφα από τα οποία μπορούσε να εργασθή. Αλλά δεν συνέβαινε το ίδιο και τον 19ον και 20όν αιώνα. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου χιλιάδες αρχαία Ελληνικά χειρόγραφα και τμήματα χειρογράφων έχουν ανακαλυφθή. Μέχρι το 1973, το σύνολο των γνωστών Ελληνικών χειρογράφων κειμένων ήταν 5.338 και περισσότερα εξακολουθούν να έρχωνται στο φως. Αρκετά από τα κυριώτερα Βιβλικά χειρόγραφα στην Ελληνική, όπως ο Σιναϊτικός Κώδιξ και ο Κώδιξ του Βατικανού, ανάγονται στον 4ον αιώνα. Μερικά είναι ακόμη παλαιότερα. Παραδείγματος χάριν, ένα κείμενο του ευαγγελίου του Ιωάννου χρονολογείται το 125 περίπου μ.Χ.

Καθώς η σταγόνα των τελευταίως ανακαλυφθέντων αρχαίων Ελληνικών χειρογράφων μετετράπη σε πραγματική πλημμύρα, οι λόγιοι μπόρεσαν να κάνουν μια συγκριτική κριτική. Αυτή η κριτική του κειμένου δεν πρέπει να συγχέεται με την «ανώτερη κριτική,» η οποία τείνει να μειώνη τον σεβασμό για την Αγία Γραφή ως τον Λόγο του Θεού. Η κριτική του κειμένου περιλαμβάνει μια προσεκτική σύγκρισι όλων των γνωστών χειρογράφων της Αγίας Γραφής για να καθορισθή το αληθινό αρχικό κείμενο και να εξαλειφθούν οι τυχόν προσθέσεις.

Για να φέρωμε ένα παράδειγμα: Φαντασθήτε τι θα μπορούσε να συμβή αν ζητούσατε από 200 άτομα να κάνουν ένα χειρόγραφο αντίγραφο ενός χειρογράφου της συνήθους γραφής. Οι περισσότεροι θα έκαναν λάθη, μερικοί λιγώτερα και άλλοι περισσότερο σημαντικά. Αλλά δεν θα έκαναν όλοι τα ίδια και απαράλλακτα λάθη. Αν, κατόπιν, ένα άγρυπνο άτομο έπαιρνε όλα τα 200 αντίγραφα και τα συνέκρινε, θα μπορούσε ν’ απομονώση τα λάθη. Ένα λάθος σ’ ένα ή δύο θα φαινόταν, διότι δεν θα υπήρχε στα άλλα 198 που θα είχαν το σωστό κείμενο. Έτσι, το άτομο που τα συνέκρινε θα μπορούσε, με λίγη προσπάθεια, να αποκτήση το ακριβές αρχικό κείμενο, ακόμη κι αν δεν το είχε δει ποτέ.

Μολονότι και άλλοι στο παρελθόν είχαν εργασθή για να ‘καθαρίσουν’ μ’ αυτό τον τρόπο το κείμενο της «Καινής Διαθήκης,» στο τέλος του 19ου αιώνος, δύο λόγιοι του Καίμπριτζ, ο Β. Φ. Ουέστκοτ και ο Φ. Τζ. Α. Χορτ, παρήγαν ένα καθαρό κείμενο που έχει γίνει ευρέως παραδεκτό. Δημοσιεύθηκε το 1881· ωστόσο, ένας καθηγητής πρόσφατα είπε:

«Οι Ουέστκοτ και Χορτ έκαναν την εργασία τους τόσο προσεκτικά και με τέτοια εξαιρετική επιδεξιότητα ώστε κάθε εργασία βιβλικού κειμένου έκτοτε γίνεται ή σε αντιπαραβολή ή σε εφαρμογή του δικού τους. . . . Αυτό που είναι σπουδαίο είναι ότι ακόμη κι εκείνοι που είχαν την τάσι να διαφωνούν με [τη μέθοδο] των Ουέστκοτ και Χορτ δημοσίευσαν Ελληνικά κείμενα που λίγο διέφεραν από το δικό τους.»—Η Χριστιανοσύνη Σήμερα, 22 Ιουνίου 1973, σελ. 8.

Αυτό το βελτιωμένο κείμενο των Ουέστκοτ και Χορτ έχει χρησιμοποιηθή ως βασικό κείμενο για αρκετές πρόσφατες μεταφράσεις, περιλαμβανομένης και της Μεταφράσεως του Νέου Κόσμου.

ΜΕΡΙΚΑ ΕΔΑΦΙΑ ΠΟΥ «ΛΕΙΠΟΥΝ»

Έχοντας υπ’ όψιν τις ανωτέρω πληροφορίες, βρισκόμεθα σε καλύτερη θέσι να εξετάσωμε μερικά από τα εδάφια που αρχικά μπορεί να εφαίνοντο ότι είχαν παραλειφθή από πρόσφατες Βιβλικές μεταφράσεις.

Αναφέραμε προηγουμένως ότι ένας αντιγραφεύς θα μπορούσε να προσθέση από κάπου αλλού μια πρότασι ή ένα εδάφιο σε μια αφήγησι που αντέγραφε. Μπορείτε εύκολα να το διαπιστώσετε αυτό στα εδάφια Μάρκος 9:43-48. Σε πολλές νεώτερες εκδόσεις, τα εδάφια 44 ως 46 παραλείπονται, μερικές φορές με το να προστίθεται μια παύλα για να δείξη την παράλειψι, όπως γίνεται στη Μετάφρασι Νέου Κόσμου. Το κείμενο αυτών των δύο εδαφίων λέγει, «όπου ο σκώληξ αυτών δεν τελευτά και το πυρ δεν σβύνεται,» ακριβώς όπως και το εδάφιο 48. Μολονότι μερικά Ελληνικά χειρόγραφα περιέχουν τα εδάφια 44 και 46, αρκετά παλαιότερα, αυθεντικά χειρόγραφα δεν τα περιέχουν. Οι αποδείξεις δείχνουν ότι ένας ή και πολλοί αντιγραφείς απλώς επανέλαβαν το εδάφιο 48, ίσως κατά λάθος. Έτσι η παράλειψις των εδαφίων 44 και 46 από μια σύγχρονη Βίβλο δεν δείχνει με κανένα τρόπο παράλειψι ενός τμήματος του Λόγου του Θεού, διότι η ίδια πρότασις βρίσκεται και στο εδάφιο 48 της ιδίας αφηγήσεως. Αλλά τι επιτυγχάνεται με την παράλειψι δύο αμφισβητουμένων εδαφίων; Η αφήγησις γίνεται πιο γνήσια και εκτίθεται όπως ακριβώς ο Μάρκος ενεπνεύσθη να την γράψη.

Σε άλλες περιπτώσεις τα «εδάφια που λείπουν» προφανώς προήλθαν από άλλα Γραφικά βιβλία. Μερικές εκδόσεις της Αγίας Γραφής βοηθούν τον αναγνώστη να το αντιληφθή αυτό, διότι τυπώνουν σε υποσημείωσι το κείμενο των εδαφίων που παραλείπονται, όπως ακριβώς γίνεται και στη Μετάφρασι του Νέου Κόσμου μεγάλου μεγέθους. Αν δεν έχετε αυτό το βοήθημα, μπορείτε να συγκρίνετε τη σύγχρονη Βίβλο σας με την έκδοσι του Βασιλέως Ιακώβου ή με μια παρόμοια παλαιότερη μετάφρασι. Μ’ αυτή τη σύγκρισι θα βεβαιωθήτε ότι αυτό που παραλείπεται μπορεί να είναι απλώς ένα εδάφιο που επαναλαμβάνεται σε κάποιο άλλο μέρος ή βιβλίο.a Παραδείγματος χάριν, προσέξτε το εδάφιο Ρωμαίους 16:24 και συγκρίνετέ το με το εδάφιο 20 και με τα τελευταία εδάφια σε όλα σχεδόν τα βιβλία που έγραψε ο απόστολος Παύλος. Θα διαπιστώσετε ότι, στο εδάφιο Ρωμαίους 16:24, μερικοί αντιγραφείς προφανώς προσέθεσαν μια τελική έκφρασι, όπως αυτή που έγραφε ο Παύλος σε όλα σχεδόν τα βιβλία του.b

Ίσως το πιο αντιλεγόμενο εδάφιο που έχει παραλειφθή από πρόσφατες μεταφράσεις που παραμένουν πιστές στο αρχαίο χειρόγραφο είναι μέρος του εδαφίου 1 Ιωάννου 5:7. Στο παρελθόν, αυτό το εδάφιο εχρησιμοποιείτο συχνά για να υποστηρίξη το αντιγραφικό δόγμα της Τριάδος. Σχετικά με το νόθο αυτό εδάφιο, η Καθολική Βίβλος της Ιερουσαλήμ λέγει:

«Η λέξις με τα πλάγια στοιχεία [εν τω ουρανώ, ο Πατήρ, ο Λόγος και το άγιον πνεύμα, και ούτοι οι τρεις είναι έν· και τρεις είναι οι μαρτυρούντες εν τη γη] (που δεν βρίσκονται σε κανένα από τα αρχικά Ελληνικά χειρόγραφα, ούτε σε καμμιά από τις πρώτες μεταφράσεις, ούτε και στο καλύτερο χειρόγραφο της ίδιας της μεταφράσεως Βουλγάτα) είναι προφανώς μια προσθήκη που έχει παρεισφρήσει στο κείμενο.»

Επειδή αυτό το εδάφιο έρχεται από μια περίοδο που απέχει πάρα πολύ από τον καιρό της συγγραφής της Βίβλου και η φύσις του είναι με τόσο σαφή τρόπο διαστρεβλωμένη, πολλές σύγχρονες μεταφράσεις δεν αναφέρουν καθόλου αυτό το εδάφιο, όπως συνήθως κάνουν με άλλα εδάφια που παραλείπουν.

Τελικά, μπορούμε ν’ αναφέρωμε δύο μεγαλύτερα τμήματα της Αγίας Γραφής όπου οι αποδείξεις των χειρογράφων φαίνονται μη πειστικές στους λογίους. Το τέλος του βιβλίου του Μάρκου, από το εδάφιο 9 και έπειτα, είναι ένα απ’ αυτά. Ένα άλλο είναι το κείμενο Ιωάννης 7:53-8:11, σχετικά με τη γυναίκα η οποία συνελήφθη να μοιχεύη και την οποία έφεραν στον Ιησού. Αυτή η αφήγησις αρχικά εμφανίσθηκε σε μερικές εκδόσεις σε Παλαιά Λατινική και, σε μεταγενέστερα Ελληνικά χειρόγραφα, βρίσκεται σε τρία άλλα μέρη στα Ευαγγέλια. Σε πολλές μεταφράσεις αυτά τα δυο τμήματα περιλαμβάνονται, αλλά χωρίζονται από το κυρίως κείμενο, όπως με το να τοποθετούνται μέσα σε αγκύλες ή να γράφωνται με μικρότερα στοιχεία.

ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ

Αυτή η εξέτασις μερικών απομονωμένων εδαφίων που σαφώς δεν αποτελούν μέρος της θεοπνεύστου Βίβλου, δεν πρέπει ν’ αφήνη στη διάνοια κανενός αμφιβολίες σχετικά με την αυθεντικότητα του Λόγου του Θεού. Αντί να μειώση την εμπιστοσύνη στις Γραφές, πρέπει, αντιθέτως, να τονίζη το γεγονός ότι ο Θεός έχει διατηρήσει τον Λόγο του σε μια αξιόλογα γνήσια κατάστασι.

Ο λόγιος Φ. Τζ. Α. Χορτ, μετά την ολοκληρωμένη του έρευνα, κατέληξε σ’ αυτό το συμπέρασμα:

«Συνεπώς δεν αποτελεί υπερβολή το να δηλώση κανείς σαφώς ότι ο μεγαλύτερος όγκος των λέξεων της Καινής Διαθήκης ξεχωρίζουν μέσα απ’ όλη την προσεκτική διαδικασία της κριτικής, γιατί είναι απαλλαγμένες από αλλοιώσεις, και το μόνο που χρειάζεται είναι η αντιγραφή τους. . . . Το σύνολο των διαφορών μεταξύ των κειμένων που έχουν γίνει δεκτά, ή πρόκειται να γίνουν, προς εκτύπωσι είναι σχετικά μικρό· και, ως επί το πλείστον, αυτό οφείλεται απλώς στις διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα στις πρώτες μη κριτικές εκδόσεις και στα κείμενα που σχηματίσθηκαν στη διάρκεια των τελευταίων 50 ετών με τη βοήθεια των ανεκτίμητων τεκμηριωμένων αποδείξεων που πρόσφατα ήλθαν στο φως.»

Αυτός προσέθεσε:

«Μέσα στον πλούτο και στην ποικιλία των αποδείξεων, πάνω στις οποίες βασίζεται, το κείμενο της Καινής Διαθήκης ξεχωρίζει μ’ ένα τρόπο απόλυτο και ασύγκριτο ανάμεσα στα αρχαία πεζογραφήματα.»

Ο Σερ Φρέντερικ Κένυον συμφωνώντας πλήρως με την άποψι αυτή, δηλώνει:

«Είναι καθησυχαστικό να διαπιστώνη κανείς τελικά ότι το γενικό αποτέλεσμα όλων αυτών των ανακαλύψεων και όλης αυτής της μελέτης είναι η ενίσχυσις της αποδείξεως ότι η Βίβλος είναι αυθεντική, και της πεποιθήσεώς μας ότι έχομε στην κατοχή μας, σε ουσιαστικά ακέραια μορφή, τον αληθινό Λόγο του Θεού.»

[Υποσημειώσεις]