Μέρος 1ο

Επιστήμη—Η Συνεχής Αναζήτηση του Ανθρώπου για την Αλήθεια

«ΘΕΛΕΤΕ γνωρίσει την αλήθειαν. Και η αλήθεια θέλει σας ελευθερώσει». (Ιωάννης 8:32) Αυτά τα σοφά λόγια που παρατίθενται συχνά ειπώθηκαν από κάποιον άνθρωπο ο οποίος θεωρείται από εκατομμύρια ο μεγαλύτερος άνθρωπος που έζησε ποτέ.a Αν και ο ομιλητής αναφερόταν στη θρησκευτική αλήθεια, από μερικές απόψεις η αλήθεια σε κάθε τομέα δραστηριότητας μπορεί να ελευθερώσει τους ανθρώπους.

Η επιστημονική αλήθεια, για παράδειγμα, έχει ελευθερώσει τους ανθρώπους από πολλές εσφαλμένες αντιλήψεις, όπως ότι η γη είναι επίπεδη, ότι η γη είναι το κέντρο του σύμπαντος, ότι η θερμότητα είναι κάποιο υγρό που ονομάζεται θερμικό ρευστό, ότι ο μολυσμένος αέρας προκαλεί επιδημίες και ότι το άτομο είναι το μικρότερο σωματίδιο ύλης. Η πρακτική εφαρμογή των επιστημονικών αληθειών στη βιομηχανία, καθώς και στους τομείς των επικοινωνιών και των μεταφορών, έχει ελευθερώσει τους ανθρώπους από περιττό μόχθο και, ως ένα βαθμό, από τους περιορισμούς του χρόνου και της απόστασης. Οι επιστημονικές αλήθειες που εφαρμόζονται στην προληπτική ιατρική και στην υγειονομική περίθαλψη έχουν συμβάλει στο να ελευθερωθούν οι άνθρωποι από τον πρόωρο θάνατο και το νοσηρό φόβο των ασθενειών.

Επιστήμη—Τι Είναι;

Σύμφωνα με την Παγκόσμια Εγκυκλοπαίδεια του Βιβλίου (The World Book Encyclopedia), «η επιστήμη καλύπτει το ευρύ πεδίο της ανθρώπινης γνώσης που ασχολείται με γεγονότα τα οποία συνδέονται με αρχές (κανόνες)». Είναι ευνόητο ότι υπάρχουν διάφορα είδη επιστήμης. Το βιβλίο Ο Επιστήμονας (The Scientist) ισχυρίζεται τα εξής: «Θεωρητικά, σχεδόν κάθε είδους γνώση θα μπορούσε να γίνει επιστημονική, εφόσον εξ ορισμού ένας κλάδος γνώσης γίνεται επιστήμη όταν διερευνάται με το πνεύμα της επιστημονικής μεθόδου».

Αυτό προκαλεί τη σχετική δυσκολία που έχουμε προκειμένου να ορίσουμε, με κάποια ακρίβεια, το πού ξεκινά μια επιστήμη και το πού τελειώνει μια άλλη. Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με την Παγκόσμια Εγκυκλοπαίδεια του Βιβλίου, «σε μερικές περιπτώσεις, οι επιστήμες μπορεί να αλληλοκαλύπτονται τόσο πολύ ώστε έχουν καθιερωθεί τομείς που συνδυάζουν τμήματα δύο ή περισσότερων επιστημών». Παρ’ όλα αυτά, τα περισσότερα συγγράμματα μιλούν για τέσσερις κύριες διαιρέσεις: τις φυσικές επιστήμες, τις βιολογικές επιστήμες, τις κοινωνικές επιστήμες και την επιστήμη των μαθηματικών και της λογικής.

Είναι τα μαθηματικά επιστήμη; Ναι, χωρίς κάποια ενιαία μέθοδο μέτρησης, κάποιον τρόπο καθορισμού του μεγέθους, της ποσότητας, της απόστασης και της θερμοκρασίας, θα ήταν αδύνατη η παραγωγική επιστημονική έρευνα. Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι, λοιπόν, για τους οποίους τα μαθηματικά έχουν ονομαστεί «Βασίλισσα και Υπηρέτρια των Επιστημών».

Όσο για τις φυσικές επιστήμες, αυτές περιλαμβάνουν τη χημεία, τη φυσική και την αστρονομία. Οι κύριες βιολογικές επιστήμες είναι η βοτανική και η ζωολογία, ενώ οι κοινωνικές επιστήμες περιλαμβάνουν την ανθρωπολογία, την κοινωνιολογία, την οικονομολογία, τις πολιτικές επιστήμες και την ψυχολογία. (Βλέπε πλαίσιο στη σελίδα 8).

Πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ της θεωρητικής επιστήμης και της εφαρμοσμένης επιστήμης. Η πρώτη ασχολείται αποκλειστικά με τα επιστημονικά γεγονότα και τις επιστημονικές αρχές αυτές καθαυτές· η τελευταία με την πρακτική εφαρμογή τους. Σήμερα η εφαρμοσμένη επιστήμη είναι επίσης γνωστή ως τεχνολογία.

Μαθαίνοντας Μέσα από Πειραματισμούς και Λάθη

Η θρησκεία και η επιστήμη είναι δύο παραδείγματα της επιθυμίας του ανθρώπου να γνωρίσει την αλήθεια. Αλλά υπάρχει σημαντική διαφορά ως προς τον τρόπο αναζήτησης της θρησκευτικής αλήθειας από τη μια και της επιστημονικής αλήθειας από την άλλη. Κάποιος ερευνητής της θρησκευτικής αλήθειας πιθανότατα θα ανατρέξει στην Αγία Γραφή, στο Κοράνι, στο Ταλμούδ, στις Βέδες ή στο Τριπιτάκα, ανάλογα με το αν είναι Χριστιανός, Μουσουλμάνος, Ιουδαίος, Ινδουιστής ή Βουδιστής. Εκεί θα βρει αυτό που η θρησκεία του θεωρεί αποκάλυψη της θρησκευτικής αλήθειας, και το οποίο πιθανώς προέρχεται από θεϊκή πηγή και συνεπώς θεωρείται ύστατη αυθεντία.

Ωστόσο, ο ερευνητής της επιστημονικής αλήθειας δεν έχει καμιά τέτοια ύστατη αυθεντία στην οποία να στραφεί—ούτε κάποιο βιβλίο ούτε κάποιο πρόσωπο. Η επιστημονική αλήθεια δεν αποκαλύπτεται· ανακαλύπτεται. Αυτό κάνει απαραίτητη την ύπαρξη ενός συστήματος πειραματισμού και λαθών, καθώς ο ερευνητής της επιστημονικής αλήθειας συχνά διαπιστώνει ότι οι προσπάθειές του είναι άκαρπες. Αλλά ακολουθώντας συστηματικά τέσσερα βήματα, διεξάγει μια καρποφόρα έρευνα. (Βλέπε πλαίσιο «Ανακάλυψη της Αλήθειας με τον Επιστημονικό Τρόπο»). Ωστόσο, οι επιστημονικές νίκες γιορτάζονται πάνω στα συντρίμμια των επιστημονικών ηττών καθώς απόψεις που ήταν προηγουμένως αποδεκτές απορρίπτονται ώστε να ανοίξει ο δρόμος για νέες απόψεις που θεωρούνται περισσότερο ορθές.

Παρά την πειραματική αυτή μέθοδο ανακάλυψης της αλήθειας, στο πέρασμα των αιώνων οι επιστήμονες έχουν συσσωρεύσει ένα θαυμαστό όγκο επιστημονικής γνώσης. Αν και συχνά κάνουν λάθη, μπόρεσαν να διορθώσουν πολλά ανακριβή συμπεράσματα προτού προκληθεί σοβαρή βλάβη. Στην πραγματικότητα, όσο καιρό η ανακριβής γνώση παραμένει στο χώρο της θεωρητικής επιστήμης, είναι ελάχιστος ο κίνδυνος να επέλθει σοβαρή βλάβη. Αλλά όταν γίνονται απόπειρες να μεταβληθεί κάποια θεωρητική επιστήμη που έχει σημαντικές ατέλειες σε εφαρμοσμένη επιστήμη, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι καταστροφικά.

Πάρτε για παράδειγμα την επιστημονική τεχνογνωσία που έκανε δυνατή την ανάπτυξη των εντομοκτόνων. Αυτά θεωρούνταν εξαιρετικά πολύτιμα ώσπου περαιτέρω επιστημονική έρευνα αποκάλυψε ότι μερικά από αυτά αφήνουν υπολείμματα που είναι βλαβερά για την ανθρώπινη υγεία. Σε ορισμένες κοινότητες κοντά στη θάλασσα της Αράλης, η οποία βρίσκεται στο Ουζμπεκιστάν και στο Καζαχστάν, διαπιστώθηκε ότι η ευρεία χρήση τέτοιων εντομοκτόνων συνδέεται με μια αναλογία καρκίνου του οισοφάγου εφταπλάσια από τον εθνικό μέσο όρο.

Λόγω της ευκολίας που προσφέρουν, τα αεροζόλ έγιναν πολύ δημοφιλή—ώσπου η επιστημονική έρευνα έδειξε ότι συνέβαλαν στην καταστροφή του προστατευτικού στρώματος όζοντος της γης, μάλιστα πιο γρήγορα από ό,τι νόμιζαν κάποτε. Συνεπώς, η έρευνα της επιστημονικής αλήθειας είναι μια διαρκής διαδικασία. Οι επιστημονικές «αλήθειες» του σήμερα μπορεί αύριο να είναι οι λανθασμένες, και πιθανώς επικίνδυνες, ιδέες του χτες.

Γιατί θα Πρέπει να μας Ενδιαφέρει η Επιστήμη

Η επιστήμη και η τεχνολογία συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό στη δόμηση του σύγχρονου κόσμου μας. Ο Φρέντερικ Ζάιτς, πρώην πρόεδρος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των Η.Π.Α., δήλωσε τα εξής: «Η επιστήμη, που αρχικά ξεκίνησε ως περιπέτεια του νου, τώρα εξελίσσεται σε έναν από τους κύριους στυλοβάτες του τρόπου ζωής μας». Έτσι, η επιστημονική έρευνα σήμερα έχει γίνει συνώνυμο της προόδου. Όποιος αμφισβητεί τις τελευταίες επιστημονικές εξελίξεις διατρέχει τον κίνδυνο να χαρακτηριστεί «οπισθοδρομικός». Άλλωστε, για μερικούς εκείνο που ονομάζουν επιστημονική πρόοδο είναι αυτό που διαχωρίζει τους πολιτισμένους από τους απολίτιστους λαούς.

Δεν προκαλεί έκπληξη, λοιπόν, που ο Βρετανός ποιητής του 20ού αιώνα Γ. Χ. Οντέν παρατήρησε: «Οι πραγματικοί άνθρωποι δράσης στον καιρό μας, εκείνοι που μεταμορφώνουν τον κόσμο, δεν είναι οι πολιτικοί αλλά οι επιστήμονες».

Ελάχιστοι άνθρωποι θα αρνούνταν ότι ο κόσμος χρειάζεται μεταμόρφωση. Αλλά μπορεί η επιστήμη να φέρει σε πέρας αυτή την αποστολή; Μπορεί να ανακαλύψει τις επιστημονικές αλήθειες που είναι αναγκαίες για να ανταποκριθούμε στις μοναδικές προκλήσεις που θέτει ο 21ος αιώνας; Και μπορούν αυτές οι αλήθειες να αφομοιωθούν αρκετά γρήγορα ώστε να απελευθερώσουν τους ανθρώπους από το φόβο της επικείμενης παγγήινης καταστροφής;

Ο Λάινας Πόλινγκ, δυο φορές νομπελίστας, είπε: «Όποιος ζει στον κόσμο πρέπει να έχει κάποια κατανόηση της φύσης και των επιδράσεων της επιστήμης». Για να παράσχουμε στους αναγνώστες μας κάποια από αυτή την αναγκαία κατανόηση παρουσιάζουμε τη σειρά «Επιστήμη—Η Συνεχής Αναζήτηση του Ανθρώπου για την Αλήθεια». Μη χάσετε το 2ο Μέρος, στο επόμενο τεύχος μας.

[Υποσημειώσεις]

[Πλαίσιο/Εικόνα στη σελίδα 7]

ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΤΡΟΠΟ

1. Παρατηρήστε τι συμβαίνει.

2. Με βάση αυτές τις παρατηρήσεις, διατυπώστε μια θεωρία για το τι μπορεί να είναι αληθινό.

3. Δοκιμάστε τη θεωρία με περαιτέρω παρατηρήσεις και πειράματα.

4. Προσέξτε να δείτε αν οι προβλέψεις που βασίζονται στη θεωρία επαληθεύονται.

[Πλαίσιο/Εικόνες στη σελίδα 8]

ΟΡΙΣΜΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ είναι η μελέτη του ανθρώπου όπως αυτός εξετάζεται από βιολογική, κοινωνική και πολιτιστική σκοπιά.

ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ είναι η μελέτη των αστέρων, των πλανητών και άλλων φυσικών αντικειμένων στο διάστημα.

ΒΙΟΛΟΓΙΑ είναι η μελέτη του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν τα ζωντανά πράγματα και η ταξινόμηση των φυτών και των ζώων.

ΒΟΤΑΝΙΚΗ ο ένας από τους δυο κύριους κλάδους της βιολογίας, είναι η μελέτη της φυτικής ζωής.

ΧΗΜΕΙΑ είναι η μελέτη των ιδιοτήτων και της σύνθεσης των ουσιών καθώς και του τρόπου με τον οποίο αντιδρούν μεταξύ τους.

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ είναι η μελέτη των αριθμών, των ποσοτήτων, των σχημάτων και των σχέσεων.

ΦΥΣΙΚΗ είναι η μελέτη δυνάμεων και ιδιοτήτων, όπως το φως, ο ήχος, η πίεση και η βαρύτητα.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ είναι η μελέτη του ανθρώπινου νου και των αιτίων της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

ΖΩΟΛΟΓΙΑ ο δεύτερος κύριος κλάδος της βιολογίας, είναι η μελέτη της ζωής των ζώων.