Παραδόσεις των Χριστουγέννων—Ποιες Είναι οι Ρίζες Τους;

ΚΑΙ ΣΤΟ Βόρειο και στο Νότιο Ημισφαίριο, ο εορτασμός των Χριστουγέννων είναι μια από τις πιο δημοφιλείς γιορτές, για πιστούς και μη. Στην Ιαπωνία, όπου η πλειονότητα δεν είναι Χριστιανοί αλλά Σιντοϊστές, τα Χριστούγεννα έχουν καταλάβει μια θέση κοντά στους άλλους εορτασμούς και αποτελούν περίοδο στην οποία γίνονται ανεξέλεγκτα γλέντια και είναι διάχυτο το εμπορικό πνεύμα. Είχαν όμως ανέκαθεν αυτόν τον κοσμικό χαρακτήρα τα Χριστούγεννα; Ποια ήταν η αρχή αυτής της εποχιακής γιορτής;

Μια ματιά στο πώς γιορτάζονταν τα Χριστούγεννα την πρώτη χιλιετηρίδα της Κοινής μας Χρονολογίας μας βοηθάει να δούμε ότι έχουν τις ρίζες τους σε προχριστιανικές πηγές. Γράφοντας στο περιοδικό Η Ιστορία Σήμερα (History Today), ο Αλεξάντερ Μάρεϊ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης υποστηρίζει ότι ο μεσαιωνικός άνθρωπος «συγχώνευσε υπάρχοντα στοιχεία ειδωλολατρικών τελετουργιών, οι οποίες λάβαιναν χώρα στα μέσα του χειμώνα, με την αναπτυσσόμενη θεολογία των Χριστουγέννων». Πώς και γιατί έγινε αυτό;

Προχριστιανικές Ρίζες

Λαοί αρχαίων ευρωπαϊκών πολιτισμών παρατήρησαν ότι στα μέσα του χειμώνα, ο ήλιος φαινόταν να στέκεται ακίνητος κοντά στο νότιο σημείο του ορίζοντα, και μετά σιγά-σιγά άρχιζε να ξανακερδίζει ύψος στον ουρανό. Αρχικά, αυτό το χειμερινό ηλιοστάσιο (λέξη που προέρχεται από τις λέξεις «ήλιος» και «ίστημι») έπεφτε, σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο, στις 25 Δεκεμβρίου. Αυτοί οι ίδιοι άνθρωποι διαπίστωσαν ότι ήταν εύκολο να παραλληλίσουν τον ήλιο και τον Θεό ως Πηγή και Συντηρητή της ζωής. Το 274 της Κοινής μας Χρονολογίας (Κ.Χ.), ο Ρωμαίος αυτοκράτορας ανακήρυξε τον Sol invictus (ανίκητο ήλιο) κυριότερο προστάτη της αυτοκρατορίας—πράγμα που συνέβη στις 25 Δεκεμβρίου—τιμώντας έτσι τον Μίθρα, το θεό του φωτός.

Σχετικά με την άνοδο του Χριστιανισμού ως νέας αυτοκρατορικής θρησκείας, ο Μάρεϊ γράφει: «Έπειτα από πολλή αβεβαιότητα, η νίκη πήγε με το μέρος του κύριου αντίπαλου [του Μιθραϊσμού], τη Χριστιανοσύνη. Αλλά γύρω στο έτος 300, εξακολουθούσε να υπάρχει η ανάγκη να φέρεται διπλωματικά αυτός ο αντίπαλος. Τότε ήταν που η εκκλησία αποφάσισε να θεσπίσει μια θρησκευτική γιορτή για τη γέννηση του Χριστού (στη λατινική: nativitas). (Καμιά τέτοια θρησκευτική γιορτή δεν περιλαμβάνεται στα εορτολόγια του τρίτου αιώνα, και η πρώτη καταγραφή της νέας αυτής θρησκευτικής γιορτής βρίσκεται σ’ ένα έγγραφο του 336.)» Ποια ημερομηνία επιλέχτηκε γι’ αυτόν τον εορτασμό; Η 25η Δεκεμβρίου, το αποτέλεσμα μιας «ευφυούς και πρακτικής απόφασης από μέρους των πρώτων εκκλησιαστικών πατέρων», σύμφωνα με το βιβλίο Ανακάλυψη των Χριστουγεννιάτικων Εθίμων και Λαϊκών Παραδόσεων (Discovering Christmas Customs and Folklore). Γιατί αυτό;

Το χειμερινό ηλιοστάσιο είχε ήδη καθιερωθεί για τα καλά ως περίοδος για γλέντια, με την επταήμερη ρωμαϊκή γεωργική γιορτή της φωτιάς και του φωτός, τα Σατουρνάλια. Κατόπιν, υπήρχαν οι Καλένδες, μια τριήμερη γιορτή κατά την οποία γιορταζόταν ο διορισμός των Ρωμαίων διοικητικών αξιωματούχων, οι οποίοι υπηρετούσαν για ένα έτος, από την πρώτη, δηλαδή τις καλένδες, του Ιανουαρίου. Έτσι, αφού τα Σατουρνάλια, οι Καλένδες και τα Μιθραϊκά γενέθλια του ανίκητου ήλιου, λάβαιναν χώρα κάθε χρόνο στη διάρκεια μιας τόσο σύντομης περιόδου, η 25η Δεκεμβρίου ήταν περίφημη ημερομηνία για μια γιορτή προς τιμήν του Χριστού, στα πλαίσια της έκκλησης προς τους ειδωλολατρικούς λαούς να μεταστραφούν στη νέα επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Καθώς περνούσε ο καιρός, η γερμανική ειδωλολατρική γιορτή Γιούλ—που γινόταν κι αυτή το χειμερινό ηλιοστάσιο—ενίσχυσε τα έθιμα που πρόσταζαν να γίνονται συμπόσια και γλέντια, καθώς και να χαρίζονται δώρα. Τα κεριά, τα κούτσουρα, οι διακοσμήσεις με πρασινάδα και τα δέντρα έγιναν εξέχοντα χαρακτηριστικά του εορτασμού των Χριστουγέννων. Μα, μπορεί να σκεφτούν ορισμένοι, ο εορτασμός της γέννησης του Χριστού πρέπει σίγουρα να έπαιζε πρώτιστο ρόλο για τους Χριστιανούς προτού ακόμα επακολουθήσει οποιοσδήποτε σύνδεσμος με ειδωλολατρικές παραδόσεις. Είναι έτσι τα πράγματα;

Δεν τα Γιόρταζαν οι Πρώτοι Χριστιανοί

Η Αγία Γραφή δεν αποκαλύπτει την ακριβή ημερομηνία της γέννησης του Ιησού. Και επιπλέον, «οι πρώτοι Χριστιανοί δεν γιόρταζαν τη γέννησή Του», σχολιάζει η Παγκόσμια Εγκυκλοπαίδεια του Βιβλίου (The World Book Encyclopedia). Και γιατί; «Επειδή τον εορτασμό της γέννησης οποιουδήποτε ατόμου τον θεωρούσαν ειδωλολατρικό έθιμο». Ο Αουγκούστους Νίντερ, στο σύγγραμμα Η Ιστορία της Χριστιανικής Θρησκείας και Εκκλησίας στους Τρεις Πρώτους Αιώνες (The History of the Christian Religion and Church, During the Three First Centuries), συμφωνεί: «Η έννοια μιας γιορτής γενεθλίων απείχε πολύ από τις ιδέες των Χριστιανών αυτής της περιόδου γενικά».

Απ’ αυτή την εξέταση, μπορείτε να δείτε ότι οι ρίζες του εορτασμού των Χριστουγέννων βρίσκονται σε ειδωλολατρικά έθιμα. Όπως εξηγεί το περιοδικό Δι Ικόνομιστ (The Economist), μόνο αργότερα οι θρησκευτικοί «διαφημιστές εκμεταλλεύτηκαν ‘αυτή τη γιορτή του φωτός [τα γενέθλια του ανίκητου ήλιου], επειδή ο Χριστός είναι το φως του κόσμου’, και ισχυρίστηκαν (χωρίς αποδείξεις—κάτι που δεν θα επικροτούσαν οι υποστηρικτές της κίνησης Αλήθεια στη Διαφήμιση) ότι το μωρό Ιησούς γεννήθηκε το Δεκέμβριο. Γι’ αυτόν το λόγο, η Πρεσβυτεριανή Σκωτία απέρριπτε τα Χριστούγεννα για πολύ καιρό, πράγμα που έκανε καθυστερημένα και η πουριτανή Αμερική ώσπου τα εμπορικά συμφέροντα επέβαλαν την επανεμφάνισή τους».

Αναβιώνουν οι Παραδόσεις των Χριστουγέννων

Στην αρχή της διακυβέρνησης της Βασίλισσας Βικτωρίας (1837-1901), σύμφωνα με τους Γκάβιν Γουέιτμαν και Στιβ Χάμφρις, συγγραφείς του συγγράμματος Το Παρελθόν των Χριστουγέννων (Christmas Past), «κανένα παιδί στη Βρετανία δεν κρεμούσε τις κάλτσες του δίπλα στο τζάκι την παραμονή των Χριστουγέννων· κανείς δεν ήξερε για τον Σάντα Κλοζ [αντίστοιχο του Άη Βασίλη]· δεν υπήρχαν χριστουγεννιάτικα βαρελότα· ελάχιστοι έτρωγαν γαλοπούλα τη μέρα των Χριστουγέννων· δεν ήταν συνηθισμένο να δίνουν δώρα· και το χριστουγεννιάτικο δέντρο με τα στολίδια του και τα φωτάκια του ήταν άγνωστο έξω από τη βασιλική αυλή. Στην πραγματικότητα, η Μέρα των Χριστουγέννων δεν αποτελούσε πολύ σημαντική ημερομηνία στο ημερολόγιο για κανένα είδος κοινωνικής εθιμοτυπίας». Τι συνέβηκε λοιπόν και αναβίωσε η δημοτικότητα των γιορταστικών εκδηλώσεων των Χριστουγέννων;

«Αυτή η μετατροπή παλαιών θρησκευτικών γιορτών σε μια σύντομη, αξιοσέβαστη οικογενειακή περίσταση άρχισε γύρω στα 1830 . . . και λίγο-πολύ είχε πια ολοκληρωθεί στη δεκαετία του 1870, οπότε πρωτοέκανε την εμφάνισή του στη Βρετανία ο Σάντα Κλοζ», δηλώνει το σύγγραμμα Το Παρελθόν των Χριστουγέννων. Ταυτόχρονα, το έργο του Κάρολου Ντίκενς Χριστουγεννιάτικα Διηγήματα, το οποίο περιείχε την ιστορία του φιλάργυρου Σκρουτζ που τον άλλαξε το πνεύμα των Χριστουγέννων, προκάλεσε φιλάνθρωπη διάθεση προς τους φτωχούς. Οι άθλιες συνθήκες και οι οικονομικές δυσκολίες της ζωής, στις πόλεις που είχαν δημιουργηθεί από τη Βιομηχανική Επανάσταση, έκαναν τους Βικτωριανούς να ξεκινήσουν ένα είδος ηθικής σταυροφορίας, ο χαρακτήρας της οποίας άλλαξε στη μετέπειτα Εδουαρδιανή περίοδο, με αποτέλεσμα να εκδηλώνεται ευσπλαχνία μονάχα στους «αξιοσέβαστους» φτωχούς.

Ένας αρθρογράφος στη βρετανική εφημερίδα Ο Καθολικός Κήρυκας (Catholic Herald) παρατηρεί: «Σιγά-σιγά, με τον αυξανόμενο γενικό πλούτο, έχουν διαδοθεί ευρέως πολλές άσχημες πλευρές της εθιμοτυπίας των Χριστουγέννων της μεσαίας τάξης. Η ανταγωνιστικότητα και η διάθεση για υπεροχή έναντι των άλλων έχουν πλήξει την απλότητα και τη γενναιοδωρία. Το σπιτικό γιορτινό τραπέζι, που κάποτε αποτελούσε γνήσια απόλαυση, έχει αντικατασταθεί από όργια υπεραφθονίας πλούσιων φαγητών. Αυτή η καινούρια παράδοση αναγκάζει τις οικογένειες να περνούν τις μέρες μαζί είτε τους αρέσει είτε όχι, να παίζουν παιχνίδια τα οποία μερικοί απ’ αυτούς αντιπαθούν, να βλέπουν τηλεόραση, πράγμα που μερικοί απ’ αυτούς απεχθάνονται, και να ξεκόβουν από τους γείτονες και τους εκτός οικογενειακού κύκλου, τον καιρό που υποτίθεται ότι πρέπει να κυριαρχούν η καλή θέληση και η φιλικότητα προς όλους.

»Κι αν κάποιος το πει αυτό, αν τολμήσει να κριτικάρει είτε το εμπορικό πνεύμα είτε το γεγονός ότι όλα αυτά είναι απλώς κοινωνικές συμβατικότητες, τότε τον χαρακτηρίζουν Σκρουτζ. Κατά την άποψή μου, τα Χριστούγεννα έχουν πάρει φρικτά λανθασμένη τροπή τα πρόσφατα χρόνια».

Είτε συμφωνείτε μ’ αυτόν τον ισχυρισμό είτε όχι, τι μπορεί να συμβεί στη γειτονιά σας την εποχή των Χριστουγέννων;

Χριστούγεννα—Επικίνδυνη Εποχή

Διαπιστώνετε ότι ορισμένοι άνθρωποι εκμεταλλεύονται αυτή την περίσταση για να φάνε και να πιουν υπερβολικά; Μήπως διαταράσσεται η ησυχία της κοινότητάς σας από μεθυσμένους και από θορυβοποιά στοιχεία; Παρ’ όλο που πολλοί ειλικρινείς άνθρωποι εκδηλώνουν αξιοσημείωτη καλοσύνη και ενδιαφέρον για τους άλλους τα Χριστούγεννα, οι προσπάθειές τους δεν αποτρέπουν την υπονόμευση των οικογενειακών σχέσεων που είναι τόσο συχνό φαινόμενο αυτή την εποχή του έτους.

Μπορεί λοιπόν κάλλιστα να ρωτήσετε: ‘Γιατί προκαλούν τα Χριστούγεννα τόσο υπερβολικά άσχημη συμπεριφορά;’ Βασικά, επειδή είναι μη Χριστιανικά, ειδωλολατρικά. Μπορείτε να φανταστείτε τον Χριστό να είναι ευχαριστημένος μ’ αυτά τα πράγματα; Οπωσδήποτε όχι. Πράγματι, μιλώντας απερίφραστα, η Αγία Γραφή κάνει την εξής λογική σκέψη: «Τίνα μετοχήν έχει η δικαιοσύνη με την ανομίαν; Τίνα δε κοινωνίαν το φως προς το σκότος; Τίνα δε συμφωνίαν ο Χριστός με τον Βελίαλ [Σατανά];»—2 Κορινθίους 6:14, 15.

Μια Διαφορετική Άποψη

Στη διάρκεια των φετινών Χριστουγέννων, μπορεί να σας επισκεφτούν Μάρτυρες του Ιεχωβά. Θα παρατηρήσετε ότι αυτοί δεν γιορτάζουν τα Χριστούγεννα. Ίσως σας απασχολεί η σκέψη των παιδιών τους, πιστεύοντας ότι αυτά κυρίως χάνουν που δεν συμμετέχουν στις γιορταστικές εκδηλώσεις. Ωστόσο, σε μια συνέντευξη προς την εφημερίδα Σάουθερν Ίβνινγκ Έκο (Southern Evening Echo) στο Σάουθαμπτον της Αγγλίας, ένας Μάρτυρας, πατέρας δυο παιδιών, έδωσε την ακόλουθη διαβεβαίωση: «‘Ειλικρινά, σας διαβεβαιώνω ότι δεν νιώθουν πως χάνουν κάτι’, λέει ο Τζον. ‘Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά προωθούν με πολλή ευσυνειδησία την ευτυχισμένη οικογενειακή ζωή. Έτσι, εκτός από το ότι δίνουμε πολλά δώρα στα παιδιά μας όλο το χρόνο, τους δίνουμε κάτι πολύ πιο πολύτιμο [, δηλαδή] το χρόνο μας και την αγάπη μας’».

Σίγουρα, τέτοια γνήσια αγάπη και ενδιαφέρον συμβάλλουν πολύ στην ευτυχισμένη οικογενειακή ζωή. Δεν θα ήταν λοιπόν καλύτερα αν ο καθένας, αντί να ακολουθεί τις παραδόσεις των Χριστουγέννων, που έχουν ειδωλολατρικές ρίζες, τιμούσε τον Ιησού εκδηλώνοντας αληθινό Χριστοειδές πνεύμα σε συγγενείς, φίλους και γνωστούς, ναι, ακόμα και σε ξένους, ολόκληρο το χρόνο;

[Πλαίσιο/Εικόνα στη σελίδα 14]

ΑΗ ΒΑΣΙΛΗΣ Ή ΣΑΝΤΑ ΚΛΟΖ

Ο Άη Βασίλης έχει χαρακτηριστεί ως «η πιο επιτυχημένη προπαγανδιστική ιστορία μετά τον Ιησού Χριστό». Αλλά ποιος ήταν; Σύμφωνα με το σύγγραμμα Τα Έθιμα και οι Τελετές της Βρετανίας (The Customs and Ceremonies of Britain), ήταν «γνωστός ως ακαθόριστη προσωποποίηση της εποχής [των Χριστουγέννων] τουλάχιστον από τον 15ο αιώνα . . . και εμφανίζεται φορώντας, σε γενικές γραμμές, τη σύγχρονη περιβολή του σε μια ξυλογραφία του 1653: αλλά οι επισκέψεις του Σάντα Κλοζ την παραμονή των Χριστουγέννων, η συνήθειά του να κατεβαίνει από τις καμινάδες και να γεμίζει κάλτσες (ή, πιο επίδοξα, μαξιλαροθήκες) και το έλκηθρό του που το σέρνει ένας τάρανδος προέρχονται όλα απ’ αυτό το χωνευτήρι των παραδόσεων, τις Η.Π.Α. Εκεί, η μορφή του αποτέλεσε κράμα από ευρωπαϊκούς μύθους που είχαν σχέση με τους εξής χαρακτήρες: τον Άγιο Νικόλαο των Μύρων, του 4ου αιώνα, (ο οποίος έσωσε τρία κορίτσια από την πορνεία, δίνοντάς τους τα μεσάνυχτα κρυφά δώρο κάποια χρήματα ως προίκα, και ο οποίος ως Sinte Klaas [Σίντε Κλάας] γέμιζε τα παπούτσια των παιδιών των Ολλανδοαμερικανών, στις 6 Δεκεμβρίου, τη μέρα της γιορτής του)· τον Γερμανοαμερικανό Krisskringle [Κρίσκρινγκλ] (που αντάμειβε τα καλά και τιμωρούσε τα κακά παιδιά)· και τις σκανδιναβικές ή ρωσικές ιστορίες σχετικά με τους μάγους που κατοικούσαν στο Βόρειο Πόλο. . . . Αυτός ο σύνθετος Αμερικανός Σάντα ξαναδιέσχισε αθόρυβα τον Ατλαντικό στη διάρκεια της δεκαετίας του 1870· από τότε—και ενώ απ’ ό,τι φαίνεται η φήμη του δεν έχει πληγεί από τους πολυάριθμους εμπορικούς σωσίες του που κυκλοφορούν—εξακολουθεί ολοένα και περισσότερο να αποτελεί ένα καθαρά κοσμικό επίκεντρο προσοχής για ‘τα Χριστούγεννα των παιδιών’».

[Πλαίσιο/Εικόνα στη σελίδα 15]

ΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ ΦΥΤΑ

Στις χριστουγεννιάτικες διακοσμήσεις κυριαρχεί το λιόπρινο, ο κισσός και το γκι, που περιγράφονται ως «μαγικά φυτά που φέρουν καρπούς σε μια νεκρή εποχή του χρόνου». Γιατί όμως ειδικά αυτά τα αειθαλή φυτά; Παρ’ όλο που μερικοί πιστεύουν ότι οι κόκκινοι καρποί του λιόπρινου αντιπροσωπεύουν το αίμα του Χριστού, και τα αγκαθωτά φύλλα του συμβολίζουν το ‘αγκάθινο στεφάνι’ που έβαλαν περιπαιχτικά στο κεφάλι του Ιησού οι στρατιώτες του Πόντιου Πιλάτου, οι ειδωλολάτρες έβλεπαν τα γυαλιστερά φύλλα και τους καρπούς του λιόπρινου ως αρσενικό σύμβολο της αιώνιας ζωής. (Ματθαίος 27:29) Τον κισσό τον θεωρούσαν θηλυκό σύμβολο της ζωής και της αθανασίας. Το λιόπρινο και ο κισσός μαζί έγιναν γι’ αυτούς σύμβολο γονιμότητας. Αλλά και οι σχέσεις του γκι με την ειδωλολατρία είναι τόσο στενές που το βιβλίο Τα Έθιμα και οι Τελετές στη Βρετανία (The Customs and Ceremonies of Britain) δηλώνει: «Καμιάς εκκλησίας οι διακοσμητές δεν μπορούν να το ανεχτούν—με εξαίρεση τον καθεδρικό ναό της Υόρκης». Το πιο γνωστό από όλα αυτά τα φυτά είναι το χριστουγεννιάτικο δέντρο που από παλιά αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό των παραδόσεων στη Γερμανία και έγινε δημοφιλές στη Βρετανία χάρη στο σύζυγο της Βασίλισσας Βικτωρίας, τον Πρίγκιπα Αλμπέρτο, και το οποίο έγινε το κεντρικό στοιχείο στον τρόπο που γιόρταζαν τα Χριστούγεννα σε οικογενειακό επίπεδο. Από το 1947, το Όσλο, η πρωτεύουσα της Νορβηγίας, στέλνει ως δώρο ένα χριστουγεννιάτικο δέντρο το οποίο εκτίθεται στην Πλατεία Τραφάλγκαρ του Λονδίνου.

[Εικόνα στη σελίδα 16]

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο που κάνει δώρο κάθε χρόνο η Νορβηγία στη Βρετανία