Η Προσωπίδα—Γλυκό Μυστήριο της Ζωής

Το μυστήριο εμφανίζεται στην αρχή της ζωής της. Η γλυκύτητα αργότερα.

«Η προσωπίδα είναι ο μόνος θάμνος που μπορεί να φτάσει με τις ρίζες του τα υπόγεια υδροφόρα στρώματα που βρίσκονται εδώ. Αλλά το δενδρύλλιο της προσωπίδας πρέπει να στείλει τις ρίζες του σε βάθος 9 μέτρων ή και περισσότερο, μέσα από την ξερή άμμο, για να φτάσει αυτό το νερό. Τότε, πώς μπορεί και στεριώνει; Αυτό είναι ένα από τα άλυτα μυστήρια της ερήμου». Το περιοδικό Scientific American που έγραψε τα παραπάνω, αναφερόταν στην προσωπίδα που βρίσκεται στην Κοιλάδα του Θανάτου, στην Καλιφόρνια.

Οι ίδιοι οι σπόροι της προσωπίδας παίζουν κάποιο ρόλο. Σπάνια αναπτύσσονται όταν απλώς και μόνο φυτευτούν στο έδαφος. Ενώ όταν τα ζώα τρώνε τα λουβιά με τους σπόρους, οι ολόκληροι σπόροι που περνάνε δια μέσου της πεπτικής οδού αρχίζουν αμέσως να αναπτύσσονται. Τα πεπτικά υγρά διαβρώνουν το σκληρό περίβλημα του σπόρου, επιτρέποντας στην υγρασία να διεισδύσει, κι έτσι αρχίζει η ανάπτυξη. Όταν οι σπόροι αποβάλλονται από το ζώο, έχουν αρκετή κοπριά που θα συμβάλει στην αρχική ανάπτυξη του δενδρυλλίου. Εξάλλου, η ανάπτυξη γίνεται ιδιαίτερα στην κυρίως ρίζα—η ανάπτυξη πάνω από το έδαφος είναι ελάχιστη, μέχρις ότου η κυρίως ρίζα βρει υπόγειο νερό σε βάθος 9 ή και περισσότερων μέτρων.

Σε άλλες ερήμους μπορεί να βοηθούν οι τοπικές βροχές, αλλά στην Κοιλάδα του Θανάτου το ετήσιο μέσο ύψος βροχής είναι 3,43 εκατοστά, δηλαδή αμελητέο. Το άλυτο μυστήριο λοιπόν είναι πώς επιζούν τα δενδρύλλια, όσο καιρό οι κυρίως ρίζες αναπτύσσονται και φτάνουν τα 9 μέτρα ή και περισσότερο. Και σε άλλες ακόμη ερήμους, το επίτευγμα αυτό είναι αξιοσημείωτο, κυρίως επειδή μερικές ρίζες προσωπίδας κατεβαίνουν 60 μέτρα για να βρουν νερό! Το Μουσείο της Ερήμου Σονόρα, στο Τούκσον της Αριζόνα, αποκαλύπτει ότι σ’ ένα ορυχείο βρέθηκαν ρίζες προσωπίδας σε βάθος 53 μέτρων.

Όταν όμως οι ρίζες βρουν νερό, το φυτό ξεπετάγεται πάνω από το έδαφος. Αν οι προμήθειες που παίρνει το φυτό κάτω από το έδαφος είναι άφθονες, το ύψος της προσωπίδας μπορεί να ξεπεράσει τα 12 μέτρα και η διάμετρός της να φτάσει τα 90 ως 120 εκατοστά. Άλλα φυτά της ερήμου μπορεί να ξεραθούν στη διάρκεια των ξηρασιών του καλοκαιριού, αλλά η προσωπίδα παραμένει καταπράσινη. Οι βαθιές της ρίζες τρέφονται από τα υπόγεια νερά, τα οποία προέρχονται από τις βροχές και τα χιόνια που πέφτουν στα μακρινά βουνά. Η προσωπίδα έχει επίσης ένα δίκτυο επιφανειακών ριζών που απλώνονται γύρω από τη βάση της κι αυτές απορροφούν την υγρασία που αφήνουν οι παροδικές μπόρες. Αλλά οι κυρίως ρίζες, που φτάνουν σε μεγάλο βάθος, εντοπίζουν τα υπόγεια αποθέματα νερού τόσο αποτελεσματικά ώστε εκείνοι που ανοίγουν πηγάδια κάνουν τις γεωτρήσεις κοντά σ’ αυτές.

Το Docent Note Book του Μουσείου της Ερήμου Σονόρα δίνει τις εξής πληροφορίες σχετικά με τη χρησιμότητα της προσωπίδας:

«Παλιότερα είχε μεγάλη αξία ως δέντρο της ερήμου που έδινε ξυλεία. Εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για την κατασκευή πασσάλων για φράχτες, για την παραγωγή κάρβουνων και ως καυσόξυλο. (Καίγεται αργά και κάνει δυνατή φωτιά με ωραίο άρωμα.) Μερικές φορές από το ξύλο της ρίζας του φτιάχνονται δοξάρια για βιολί. Ο εσωτερικός φλοιός προμήθευε στους Ινδιάνους και στους άποικους υλικό για να φτιάχνουν καλάθια, χοντροκαμωμένα υφάσματα και φάρμακα για τη θεραπεία διαφόρων ασθενειών. Το κόμι που εκκρίνει ο κορμός μαζεύεται και πουλιέται για την κατασκευή ζαχαρωτών (καραμέλες από κόμι). [Το κόμι δίνει επίσης] μια κολλώδη ουσία (για την επιδιόρθωση κεραμικών).

»Η προσωπίδα είχε μεγάλη σπουδαιότητα και για τους άποικους και για τους Ινδιάνους. Όταν δεν πήγαιναν καλά οι σοδειές, και οι μεν και οι δε συντηρούνταν μαγειρεύοντας ένα φαγητό (παϊνόλ) από λουβιά και σπόρους. Στον πόλεμο με τους Απάτσι, το ιππικό των Η.Π.Α. θεωρούσε τα λουβιά τόσο πολύτιμα, ως τροφή για τα άλογα, που πλήρωνε 3 σεντς το πάουντ [περ. 9 δρχ. το κιλό] για τους καρπούς της Προσωπίδας. . . . Τα λουβιά είναι πολύ θρεπτικά· περιέχουν 20% ως και 30% σταφυλοσάκχαρο (δεξτρόζη, γλυκόζη και απλή ζάχαρη). Έχουν επίσης υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη (υψηλότερη από τη σόγια)».

Όταν Εμφανίζεται η Γλυκύτητα

Ωστόσο, ο θάμνος ή το δέντρο προσωπίδα χρησιμεύει και σε κάτι άλλο. Από την άνοιξη ως τις αρχές του καλοκαιριού, κρέμονται από το δέντρο κάτι μακριά, χοντρά λουλούδια που μοιάζουν με τεράστιες χνουδωτές κάμπιες. Κι αυτά είναι που προσδίδουν γλυκύτητα στο μυστήριο της ζωής της προσωπίδας.

Ο Ραλφ Λάσμπι είναι μελισσοκόμος, όπως ήταν ο πατέρας του και ο παππούς του, και έχει κυψέλες στην έρημο της Αριζόνα όπου ευδοκιμεί η προσωπίδα. Έδωσε λοιπόν συνέντευξη σε κάποιον ανταποκριτή του Ξύπνα! και έκανε τα εξής σχόλια:

«Έχω δει δέντρα προσωπίδες, κοντά σε ποτάμια που έχουν στερέψει, να παίρνουν άφθονο νερό και να κάνουν τρία ολόκληρα λουλούδια στη διάρκεια μιας εποχής. Όταν η χρονιά είναι καλή για το μέλι της προσωπίδας, οι μέλισσές μου μού δίνουν 85 ως 90 τοις εκατό μέλι προσωπίδας, ανακατεμένο με 10 ως 15 τοις εκατό μέλι κάτσκλοου. Έχω δοκιμάσει ένα σωρό τύπους μελιού στη ζωή μου, αλλά το μέλι της προσωπίδας είναι ασύγκριτα καλύτερο. Είναι το ελαφρότερο μέλι. Όταν το φας, δεν έχεις εκείνη τη δυνατή γεύση που σου αφήνει το συνηθισμένο μέλι· είναι λοιπόν υπέροχο γλύκισμα. Συνήθως το μέλι της προσωπίδας αρέσει και σε ανθρώπους, στους οποίους δεν αρέσει το μέλι. Ωστόσο, επειδή είναι ελαφρύ, αν το ανακατέψεις με άλλα πιο δυνατά μέλια, παίρνει τη δική τους γεύση. Κάποια χρονιά, ο πατέρας μου κι εγώ ανακατέψαμε 3,8 λίτρα μέλι εσπεριδοειδών με 38 λίτρα μέλι προσωπίδας και τότε όλο πήρε τη γεύση που έχει το μέλι των εσπεριδοειδών!

»Το περισσότερο μέλι το μαζεύω συνήθως από 20 Απριλίου ως 10 Ιουνίου. Θυμάμαι ότι όταν σ’ όλη τη χώρα ο μέσος όρος μελιού που μαζεύεται από μια κυψέλη (περίπου 60.000 μέλισσες) ήταν 19 ως 19,5 κιλά το χρόνο, εγώ μάζευα από κάθε κυψέλη 53 κιλά. Μερικοί μελισσοκόμοι είναι τσιγκούνηδες και δεν αφήνουν στις μέλισσές τους αρκετό μέλι για το χειμώνα. Εγώ αφήνω 27 κιλά σε κάθε κυψέλη. Οι μέλισσες χρειάζονται επίσης νερό. Σε μερικά μέρη της ερήμου, κουβαλάω αρκετά βαρέλια των 210 λίτρων για να έχουν οι μέλισσες να πίνουν και να δροσίζουν την κυψέλη. Αν έχεις 40 κυψέλες σε υψόμετρο 760 μέτρων, θα χρειάζονται 23 με 26 λίτρα νερό την ημέρα, στη διάρκεια του καλοκαιριού. Εγώ τις αγαπάω τις μέλισσές μου. Με φροντίζουν και τις φροντίζω!»

Αλλά είναι η προσωπίδα και η γλυκύτητά της που τους φροντίζει και τους δυο. Αποτελεί επίσης πηγή μυστηρίου—μυστηρίου ικανού να απασχολήσει τον ανθρώπινο νου—και εμπνέει ευγνωμοσύνη στην καρδιά εκείνων που εκτιμούν τον Δημιουργό της.

[Πλαίσιο/Εικόνα στη σελίδα 18]

Αναμφίβολα υπάρχουν πολλοί άγνωστοι και απερίγραπτοι λόγοι για τους οποίους η προσωπίδα παραμένει μοναδική. Προς το παρόν όμως, αυτή η εποχή παραγωγής μελιού φτάνει στο τέλος της και η προσωπίδα έχει παίξει για μια ακόμη φορά το ζωτικό της ρόλο στην οικολογία της ερήμου. Οι δυνατές βροχές θα αρχίσουν σύντομα. Έπειτα, αυτό το δέντρο της ερήμου θα πέσει σε νάρκη και θα επανέλθει στη ζωή την επόμενη άνοιξη για να βοηθήσει τις ευγνώμονες μέλισσες να παράγουν το θαυμάσιο μέλι που θα δώσει χαρά σε ανθρώπους και ζώα.

[Εικόνες στη σελίδα 17]

Ο μελισσοκόμος δείχνει τη βασίλισσα

Κοντινό πλάνο μέλισσας πάνω σε προσωπίδα