Τηλεόραση—Πώς μας Επηρεάζει
Η ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ έχει γίνει σε μεγάλο βαθμό, μέρος της ζωής των περισσότερων ανθρώπων σήμερα. Στις Η.Π. μερικοί τη θεωρούν σαν το πιο σπουδαίο αντικείμενο στο σπίτι τους. Στην Κίνα έχει αντικαταστήσει τα ποδήλατα και τις ραπτομηχανές σαν το σύμβολο της κοινωνικής θέσεως. Στη Βρετανία όλο και περισσότεροι άνθρωποι πάσχουν από στομαχικές αρρώστιες, πόνους στην πλάτη και κακή κυκλοφορία στα πόδια, επειδή δαπανούν πολλές ώρες καθισμένοι μπροστά στην τηλεόραση.
Σ’ όλο τον κόσμο χρησιμοποιούνται 465 εκατομμύρια τηλεοράσεις—μία για κάθε 10 ανθρώπους στη γη—και μερικές μένουν ανοιχτές εξήμισι ώρες τη μέρα. Αυτή η απότομη αύξηση στις τηλεοράσεις έχει γίνει το κέντρο προσοχής πολλών ερευνών και μελετών.
Η Δύναμη των Οπτικών Μέσων
«Η τηλεόραση έχει μια μεταμορφωτική δύναμη που ισοδυναμεί τουλάχιστον με τη δύναμη του τύπου και είναι δυνατόν να είναι τόσο μεγάλη όσο και του αλφάβητου,» ισχυρίζεται ο καθηγητής επικοινωνίας Νηλ Πόστμαν σε μία συνέντευξη που δημοσιεύθηκε στο Νιους εντ Γουόρλντ Ρηπόρτ των Η.Π. Αυτό στην πραγματικότητα δεν είναι καθόλου εκπληκτικό γιατί, βασικά, η τηλεόραση είναι ένα οπτικό μέσο. Αλλά, αντίθετα με την τυπωμένη σελίδα, η κίνησή της, ο ήχος και συχνά οι χρωματιστές εικόνες της δίνουν στον θεατή το αίσθημα ότι βρίσκεται εκεί. Μ’ αυτόν τον τρόπο, αιχμαλωτίζει την πλήρη προσοχή του θεατή—το σώμα, τη διάνοια και το συναίσθημα. Κι αυτό, με τη σειρά, επιβραδύνει ή κατανικά ακόμη τις ικανότητες κριτικής και ανάλυσης του θεατή, κάνοντας καθετί που παρουσιάζεται στην οθόνη της τηλεόρασης να φαίνεται πολύ πιστευτό και αποδεκτό.
Οι διαφημιστές προφανώς γνωρίζουν πολύ καλά αυτή τη μοναδική δύναμη της τηλεόρασης. Κάθε χρόνο δαπανούν δισεκατομμύρια δολάρια για διαφημίσεις στην τηλεόραση μ’ ένα σκοπό—να υποκινήσουν τους θεατές ν’ αγοράσουν τα προϊόντα τους. Στην πραγματικότητα οι διαφημίσεις αυτές, όπως εκείνες για τους σχεδιαστές των τζηνς, δεν λένε τίποτα για την ποιότητα ή την τιμή του προϊόντος, αλλά εκμεταλλεύονται τη δύναμη της «εικόνας» που παρουσιάζουν στους πιθανούς αγοραστές, οι οποίοι είναι πρόθυμοι να πληρώσουν τα διπλάσια και τα τριπλάσια χρήματα από τη συνηθισμένη τιμή για ν’ αγοράσουν αυτό που βλέπουν να διαφημίζεται στην τηλεόραση.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό της τηλεόρασης είναι η ικανότητά της να πλησιάζει ένα πολύ μεγάλο ακροατήριο σ’ όλο τον κόσμο λίγο ή πολύ ταυτόχρονα. Για παράδειγμα, λέγεται ότι 600 εκατομμύρια τηλεθεατές σ’ όλο τον κόσμο είδαν τον άνθρωπο να βάζει για πρώτη φορά το πόδι του στο φεγγάρι τη στιγμή ακριβώς που συνέβη αυτό, και περίπου 1.000.000.000 άνθρωποι παρακολούθησαν τους αγώνες της 20ης Ολυμπιάδας στην τηλεόραση τη στιγμή ακριβώς που γίνονταν.
Επειδή τα τηλεοπτικά δίκτυα προσπαθούν διαρκώς να προσελκύουν όλο και μεγαλύτερα ακροατήρια με προγράμματα που να τους αρέσουν, στην ουσία, αυτά είναι εκείνα που ρυθμίζουν απόλυτα το γούστο και τις διαθέσεις του κοινού. Με τα προγράμματά τους, τα δίκτυα υπαγορεύουν στους θεατές τι να δουν και πότε να το δουν. Καθορίζουν επίσης ποια κοινωνικά ή πολιτικά σπουδαία ζητήματα θα συζητηθούν. Πρέπει να θυμάστε, όμως, ότι όταν αποφασίζουν ποια διαφήμιση θα παρουσιάσουν, σκοπός τους συνήθως δεν είναι τα συμφέροντα του κοινού ή το καλό τους αλλά η αγοραστική του δύναμη.
Τα Αποτελέσματα της Τηλεόρασης στα Παιδιά
Οι περισσότεροι ερευνητές και οι άνθρωποι της τηλεοπτικής βιομηχανίας παραδέχονται ότι τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα και ευαίσθητα σ’ αυτά που βλέπουν στην τηλεόραση. Ένας βασικός λόγος γι’ αυτό είναι η ποσότητα του χρόνου και η προσοχή που δίνουν τα παιδιά στην τηλεόραση. Ο καθηγητής Πόστμαν, που αναφέρθηκε στην αρχή, το εξηγεί αυτό ως εξής: «Η τηλεόραση είναι ένα μέσο που γίνεται κατανοητό στα παιδιά από την ηλικία των 36 μηνών. Απ’ αυτή την ηλικία η τηλεόραση ασκεί συνεχώς επιρροή.»
Πώς επηρεάζει αυτή η ‘συνεχής επιρροή’ τα παιδιά; «Στη στιγμή μπορώ να σας πω ποια παιδιά βλέπουν πάρα πολύ τηλεόραση,» είπε ένας δάσκαλος νηπιαγωγείου με πείρα 20 χρόνων. Συνήθως είναι τα παιδιά που αντιγράφουν τους βίαιους ήρωες της τηλεόρασης. Τρέχουν άσκοπα, είναι ορμητικά και φωνάζουν. Αυτά που παρακολουθούν πολύ τηλεόραση είναι συχνά εκείνα που δεν μπορούν να κάτσουν και ν’ ακούσουν μια ιστορία χωρίς να είναι ανήσυχα και να διακόπτουν συνεχώς. Αλλά όταν τους δείξω κάποιο έργο στην τηλεόραση κάθονται ακίνητα και καρφώνουν τα μάτια τους σ’ αυτή.»
Το «κάρφωμα» των ματιών είναι σαφώς κάτι που δημιουργείται από την παρακολούθηση της τηλεόρασης, και δημιουργεί ένα άλλο πρόβλημα στα παιδιά—φτωχή ικανότητα ανάγνωσης. Στο διάβασμα, τα μάτια πρέπει να κινούνται κατά μήκος της τυπωμένης σελίδας, γραμμή προς γραμμή, καθώς ο εγκέφαλος αποκρυπτογραφεί τη σημασία αυτών που διαβάζουν. «Εκείνο που δεν καταλαβαίνουν γενικά οι άνθρωποι,» παρατηρεί ο Δρ Έντγκαρ Γκόρντιγκ, καθηγητής του Ινστιτούτου Γκόρντιγκ για την Ανάπτυξη της Όρασης, «είναι ότι η τακτική παρακολούθηση τηλεόρασης εκπαιδεύει τα μάτια να μην κινούνται.» (Οι αποδείξεις δείχνουν επίσης ότι η αντίληψη, η φαντασία, η δυνατότητα συνομιλίας και χρησιμοποίησης λέξεων από μέρους των παιδιών επηρεάζονται από την υπερβολική παρακολούθηση τηλεόρασης.)
Εδώ υπάρχει κι άλλη μια σοβαρή συνέπεια αν παρακολουθούν τα παιδιά τηλεόραση. Η κρυφή αισχρή διαγωγή των ενηλίκων—η μοιχεία, το διαζύγιο, η ομοφυλοφιλία, η αιμομιξία, η διαφθορά, οι ωμότητες, η βία, και τα λοιπά—παρουσιάζεται καθαρά στα παιδιά μέσω της τηλεόρασης. Το αποτέλεσμα; Εξαφανίζεται η παιδική αθωότητα.
Τι θα Πούμε για τους Ενήλικες;
Για τους περισσότερους ανθρώπους που έχουν τηλεόραση, η παρακολούθησή της τους αναψύχει, τους ξεκουράζει και τους φαίνεται αβλαβής. Ωστόσο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, έχουν ειπωθεί και δημοσιευθεί πάρα πολλά για τα βλαβερά αποτελέσματα της τηλεόρασης, ιδιαίτερα των βιαιοτήτων της. Μολονότι έχουν παρθεί μερικά μέτρα από τα δίκτυα για να περικόψουν την ποσότητα των βιαιοτήτων από τα τηλεοπτικά προγράμματα, τα πράγματα δεν έχουν αλλάξει και πολύ. «Καταστέλλεται η βία και ξεχειλίζει το σεξ,» λέει ένας αναλυτής των μέσων ενημέρωσης. Ακόμη κι’ ένα μέλος της επιτροπής λογοκρισίας του δικτύου παραδέχεται: «Με το ανακάτεμα του προγραμματισμού σήμερα, ο σεξουαλισμός έχει αντικαταστήσει τη βία.»
Τα τηλεοπτικά προγράμματα, όμως, υπερασπίζουν τη θέση τους λέγοντας ότι «οι θεατές είναι διπρόσωποι» γιατί οι έρευνες διαρκώς δείχνουν ότι τα προγράμματα που είναι γεμάτα από ερωτικές υποθέσεις και προφορικά υπονοούμενα, όπως παρουσιάζονται σε πολλές κωμωδίες και διάφορα σώου, είναι από τα πιο δημοφιλή. Ισχυρίζονται πως αυτό που δίνουν στο κοινό είναι αυτό ακριβώς που θέλει.
Όχι μόνο η ποιότητα της ψυχαγωγίας στην τηλεόραση είναι συχνά αμφισβητήσιμη αλλά και τα όρια των δυνατοτήτων της την κάνουν επίσης μια ανεπαρκή πηγή ειδήσεων και πληροφοριών. Γιατί; Επειδή δεν υπαγορεύει μόνο τι ώρα θ’ ακούσεις τα βραδινά σου νέα αλλά θα πρέπει να παρακολουθήσεις ολόκληρη την ειδησεογραφία για ν’ ακούσεις μια ιδιαίτερη είδηση, όπως είναι ο καιρός. Από την άλλη πλευρά μπορείς να πάρεις και να διαβάσεις οποιαδήποτε ώρα βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, μπορείς να εξετάσεις, να παραλείψεις, να διαλέξεις για να διαβάσεις αυτό που σ’ ευχαριστεί.
Η Εναλλακτική Λύση
Η Γιαπωνέζικη εφημερίδα Ντέιλυ Γιομιούρι ανέφερε ότι 42 οικογένειες της πόλης Κόμπε έλαβαν μέρος σ’ ένα πρόγραμμα κάτω από την κατεύθυνση του δήμου για να σπάσουν «τα διανοητικά δεσμά των σήριαλ και των κωμωδιών.» Η μέση οικογένεια στην Κόμπε παρακολουθεί τηλεόραση περίπου τέσσερις ώρες τη μέρα. Αλλά για ένα μήνα οι οικογένειες αυτές, που κυμαίνονται από νιόπαντρους ηλικίας 20 ως 30 χρόνων ως συνταξιούχους, έβγαλαν από την μπρίζα τις τηλεοράσεις τους για να δουν με τι μοιάζει η ζωή χωρίς την τηλεόραση. Τι διαπίστωσαν;
Πρώτα, διαπίστωσαν ότι τα «συμπτώματα αποχωρισμού» από την τηλεόραση δεν ήταν τελείως ανώδυνα ή εύκολα για να τα δεχτούν. Μια οικογένεια δεν μπόρεσε να περάσει ούτε μια μέρα χωρίς τηλεόραση. Τέσσερις άλλες οικογένειες γρήγορα εγκατέλειψαν την προσπάθεια και αποσύρθηκαν από το πρόγραμμα. Τι θα πούμε για τους υπόλοιπους; Σημειώστε τι λέει η εξής έκθεση:
«Είπαν με ενθουσιασμό πως επέστρεψε στο σπίτι τους το αίσθημα της ηρεμίας, ότι κοιμούνταν και σηκώνονταν νωρίτερα, ότι διάβαζαν περισσότερο, και ότι γενικά η διανοητική τους κατάσταση ήταν καλύτερη.
«Μια μητέρα είπε πως αυτή και ο σύζυγός της τώρα διεξάγουν ζωντανές συζητήσεις με τα παιδιά τους, κάτι που σπάνια συνέβαινε όταν κύριος σύντροφός τους το βράδυ ήταν η τηλεόραση.
«Άλλοι είπαν ότι τα παιδιά τους που ποτέ δεν έκαναν καμιά δουλειά στο σπίτι, τώρα έστρωναν τα κρεβάτια τους και βοηθούσαν στα πιάτα.»
Η διάθεση πολλών ανθρώπων που έχουν τηλεόραση φαίνεται να αλλάζει. Κάποτε οι περισσότεροι το θεωρούσαν αδιανόητο ή ακόμη και αξιοθρήνητο να μην έχουν τηλεόραση. Τώρα λένε συχνά πόσο θα ήθελαν να είχαν τη δύναμη ή το κουράγιο να κάνουν χωρίς αυτή ή, τουλάχιστον να ελέγχουν καλύτερα τα προγράμματα που παρακολουθούν. Αν αισθάνεστε κι εσείς έτσι, να είστε βέβαιοι ότι όποια προσπάθεια κι αν χρειαστεί να κάνετε τώρα, θα ανταμειφθεί πλούσια.
[Εικόνα στη σελίδα 26]
Εξαιτίας της τακτικής παρακολούθησης τηλεόρασης τα μάτια εκπαιδεύονται να μην κινούνται, και δυσχεραίνεται η ικανότητα ανάγνωση—έτσι λένε οι ειδικοί