Η Δημοκρατία στην Αρχαία Πόλι των Αθηνών
ΛΙΓΕΣ λέξεις έχουν γίνει τόσο δημοφιλείς τα τελευταία αυτά χρόνια, όσο η λέξις «Δημοκρατία.» Σε όλες σχεδόν τις χώρες της Γης αυτή η λέξις ‘Δημοκρατία’ διατηρώντας την Ελληνική της προέλευσι έχει προσλάβει μια εκτεταμένη χρήσι ιδιαίτερα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο.
Συχνά ακούμε να μιλούνε οι άνθρωποι για ‘Δημοκρατία.’ Και όμως πρόκειται για μια έννοια που ενώ είναι τόσο δημοφιλής και βρίσκεται σε τόσο συχνή χρήσι, δεν φαίνεται να υπάρχη ‘σαφής καθορισμός και ουσιαστική εφαρμογή της εννοίας της’. Το ευρύτερο βέβαια νόημα της λέξεως ‘Δημοκρατία’ είναι γενικά ευπρόσδεκτο γιατί θεωρείται ότι έχει άμεση σχέσι με την εξασφάλισι των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων» μέσα σε μια πολιτειακή μορφή ισότητας των πολιτών και ευνομίας με ‘φορέα της εξουσίας’ το σύνολο του λαού.
Η ιδανική αυτή έννοια της δημοκρατίας γίνεται περισσότερο αισθητή σε μια περίοδο σαν τη σημερινή που σημειώνονται παγκοσμίου εκτάσεως πολιτικές και οικονομικές αναστατώσεις με ποικίλης μορφής κοινωνικούς πειραματισμούς για την εξεύρεση μιας λύσεως που να διασφαλίζη μια κανονική λειτουργία της εννοίας της δημοκρατίας και του σεβασμού της ανθρωπίνης αξιοπρεπείας.
Στη διερεύνησι που επιχειρούν σήμερα οι σύγχρονοι κοινωνιολόγοι ανατρέχουν συνήθως σε αρχαίες πηγές και σε αρχαία πρότυπα λειτουργίας των κοινωνικών συστημάτων και πολιτισμών και ιδιαίτερα εξετάζουν και μελετούν αυτά που συνήθως αναφέρονται στη δημοκρατία των αρχαίων Αθηνών και ιδιαίτερα στη περίοδο που καλείται ο «Χρυσούς Αιών του Περικλέους.»
Εν τούτοις αυτό που θεωρείται σαν μια ιδανική έκφρασις της εννοίας της Δημοκρατίας όπως ελειτούργησε στην Αθηναϊκή Πολιτεία της Αρχαίας Ελλάδος έχει και ωρισμένες άλλες απόψεις που καθιστούν χρήσιμη μια σύντομη ιστορική κατατόπισι.
Η Ελληνική αρχαιότητα σε αντίθεσι με τους πολιτισμούς και τα έθιμα των ανατολικών λαών, εχαρακτηρίζετο από μια προηγμένης αντιλήψεως ιδέα για την ανάπτυξι του «ελευθέρου ατόμου.» Έτσι η Ελληνική διανόησις ωδηγήθηκε τελικά προς την έννοια της Δημοκρατίας. Όμως αυτή η προηγμένη Ελληνική αντίληψις δεν αισθάνθηκε την αντινομία του «ελευθέρου» και του «δούλου» ανθρώπου. Συνέβαινε μάλιστα σε καθαρά δημοκρατικές περιόδους της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, να παρουσιάζεται αύξησις στην έκτασι της ανθρωπίνης δουλείας. Η δημοκρατικοποίησις των πολιτικών θεσμών, ήταν σε στενή σχέσι με την ανάπτυξι και ακμή που επεδίωκαν οι θεωρούμενες ως δημοκρατικά λειτουργούσες «πόλεις-κράτη.» Αλλά αυτή η ανάπτυξις και κοινωνική ευημερία, πάντοτε εξαρτήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την επίπονη εργασία των δούλων.
Έτσι και τα θαυμάσια αρχιτεκτονικά και άλλα καλλιτεχνικά έργα της Δημοκρατίας του «Χρυσού Αιώνος στην Ακρόπολι των Αθηνών του Περικλέους» ήσαν στη σκληρή, καταπονητική, αλλά και πολλές φορές λεπτή εκτέλεσί τους προϊόντα του μόχθου και του ιδρώτος των δούλων, σε βάρος των οποίων, εχρησιμοποιείτο κάποτε και το μαστίγιο των «ελευθέρων» Δημοκρατικών πολιτών.
Αλλά και σχετικά με νομοθετικά μέτρα της Δημοκρατίας των Αθηνών «επί Περικλέους» για την υποστήριξι των απορωτέρων τάξεων, ώστε να μη θεωρήται η «τυπική ισοπολιτεία» εμπαιγμός, ιστορικοί κριτικοί παρατηρούν ότι «τέτοια νομοθετικά μέτρα πολύ διευκολύνοντο από τον υπάρχοντα θεσμό της δουλείας. Χωρίς δούλους που και τους αγρούς εκαλλιεργούσαν και όλα τα χειρωνακτικά επαγγέλματα ασκούσαν η Αθηναϊκή Δημοκρατία θα ήταν κάτι το «αδύνατον.»
«Η Εκκλησία του Δήμου»
Μερικές πληροφορίες για τον τρόπο λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών στην Αρχαία Αθήνα είναι ενδιαφέρουσες. Κάθε ελεύθερος πολίτης των Αθηνών ηλικίας από 18 ετών, με αμείωτα τα πολιτικά του δικαιώματα, μπορούσε να μετέχη της «Εκκλησίας του Δήμου.» Η Εκκλησία του Δήμου ασκούσε την εξουσία της πολιτείας, εξέλεγε τους άρχοντες, ψήφιζε οργανικούς νόμους, αποφάσιζε για πόλεμο και για ειρήνη. Σ’ αυτήν ήσαν υπόλογοι οι άρχοντες και απ’ αυτήν προερχόταν η «Ηλιαία,» το περίφημο λαϊκό ορκωτό δικαστήριο.
Με βάσι τα όσα έχουν γραφή σχετικώς, ας φαντασθούμε μια επίσκεψι στην Εκκλησία του Δήμου, σε μια τακτική ή σε μια έκτακτη «σύνοδό» της. Κοντά στην «Ακρόπολι» των Αθηνών ήταν ο λόφος της «Πνυκός.» Εκεί σε ανοικτό χώρο θα αντικρύζαμε τις πολλές εκατοντάδες «ελευθέρων πολιτών» να συζητούν επίσημα. Οι περισσότεροι ήσαν όρθιοι ή καθόντουσαν σε βράχους ή—αργότερα—σε κατάλληλα διαρρυθμισμένες επιχωματώσεις. Υπήρχαν μπροστά μερικά έδρανα για άρχοντες. Ο «ρήτωρ» στεκόταν σ’ ένα «προεξέχοντα» τετράγωνο ογκόλιθο που ήταν το περίφημο «βήμα» ή «λίθος.» Για ένδειξι ότι εκτελούσε ιερό καθήκον φορούσε συνήθως στέφανο στη διάρκεια της αγορεύσεως.
Αλλά ποιες ώρες συνεδρίαζε η «Εκκλησία του Δήμου»; Επειδή δεν υπήρχε στην «Πνύκα» κανένα είδος «σκιάδος», όπως είχαν τα θέατρα, οι «σύνοδοι» έπρεπε να γίνωνται σε πρωινές ώρες. Βέβαια το πολύ πρωινό ξύπνημα ήταν συνήθεια. Άλλωστε δεν υπήρχε νυκτερινή ζωή όπως συμβαίνει σήμερα.
Ο «οστρακισμός» ήταν μια ψηφοφορία που γινόταν σε ειδικό περίβολο της «Αγοράς των Αθηνών.» Με αυτή ένας ανεπιθύμητος πολίτης ήταν υποχρεωμένος να αναχωρήση από την «πόλιν των Αθηνών» και να μείνη μακρυά της τουλάχιστον 10—αργότερα 5—χρόνια. Το όνομα του «οστρακιζομένου» το έγραφε ο ψηφοφόρος επάνω σε όστρακο. Απ’ αυτό προέρχεται η λέξεις «οστρακισμός.» Έπρεπε να συγκεντρωθούν το λιγώτερο 5.000 τέτοια όστρακα σε κάθε περίπτωσι, Ο οστρακισμός αυτός έγινε «πολιτικό όργανο» του ισχυροτέρου κόμματος για να διαλύση το αντίπαλο, εξοστρακίζοντας τον αρχηγό του. Θλιβερές σχετικές περιπτώσεις ήσαν οι «εξοστρακισμοί» του Κίμωνος και Θουκυδίδη. Και είναι σημαντικό ότι οι δύο τελευταίοι «οστρακισμοί» έγιναν στα χρόνια της «επί Περικλέους» Δημοκρατίας των Αθηνών.
«Ο Χρυσούς Αιών του Περικλέους»
Το ερώτημα που ανακύπτει είναι σε ποιο βαθμό η περίοδος της Δημοκρατίας των Αθηνών στην εποχή του Περικλή—5ος αιών π.Χ.—επέφερε βελτιώσεις και τελειοποιήσεις στη λειτουργία της ώστε να μπορή να λεχθή ότι πράγματι οφείλεται στο Δημοκρατικό πολίτευμα η τότε ακμή των Αθηνών. Την απάντησι δίνει κατάλληλα ο ιστορικός Θουκυδίδης με τη γνωστή ικανότητά του να χαρακτηρίζη πρόσωπα της τότε πολιτικής ζωής. Σε μια τέτοια κριτική του για τον Περικλή καταλήγει, σχετικά με την τότε Δημοκρατία των Αθηνών ότι ήταν «λόγω μεν Δημοκρατία, έργω δε υπό του πρώτου ανδρός αρχή.» (Θουκ. Β’ 65, 8-10).