Ο Πύργος της Πίζας—Γιατί Γέρνει;
Από τον ανταποκριτή του «Ξύπνα!» στην Ιταλία
Ωρισμένες πολύ γνωστές πόλεις στον κόσμο οφείλουν τη φήμη τους σε κάποια μοναδική άποψι της αρχιτεκτονικής της πόλεως ή σε κάποιο καλλιτεχνικό αριστούργημα που έχει παραδοθή μέσω της ιστορίας σχεδόν σαν ένα εντελώς τυχαίο κληροδότημα. Αυτό αληθεύει για την πόλι της Πίζας, εδώ στην Ιταλία. Το όνομα αυτής, της κάποτε θαλάσσιας δημοκρατίας, θα ήταν σχεδόν άγνωστο σήμερα αν δεν υπήρχε ο περίφημος κεκλιμένος πύργος που στέκεται εκεί, εδώ και περισσότερο από 700 χρόνια.
Μία επίσκεψις στον Πύργο της Πίζας είναι μια ασυνήθης εμπειρία, και αν ποτέ συμβή να τον επισκεφθήτε μαζί με τον «ειδικό» που με συνόδεψε στην επίσκεψή μου, τότε θα την απολαύσετε ακόμη περισσότερο. Θα ήθελα να σας πω μερικά γι’ αυτήν.
Η Πρώτη μου Εντύπωσις
Με όλη μου την ειλικρίνεια πρέπει να πω ότι κατά το ταξίδι μου στην κεντρική Ιταλία σταμάτησα στην Πίζα μόνο για να δω τον πύργο. (Ελπίζω ότι οι κάτοικοι της πόλεως δεν θα προσβληθούν από αυτό που λέω.) Τώρα ξέρω ότι αξίζει να επισκεφθή κανείς την πόλι για πολλούς άλλους λόγους.
Ο πύργος είναι μεγαλοπρεπώς τοποθετημένος στο κέντρο μιας μεγάλης πλατείας και το στυλ του είναι τόσο ασυνήθιστο ώστε φαίνεται σχεδόν σαν να σχεδιάσθηκε για να γέρνη επίτηδες περιφρονώντας το φυσικό νόμο της βαρύτητας. Εκ πρώτης όψεως είναι πολύ εντυπωσιακός, και έχει κανείς την εντύπωση ότι βρίσκεται μπροστά σ’ ένα ακίνητο γίγαντα που ισορροπεί στο ένα πόδι. Καθώς περπατούσα στην πλατεία δεν μπορούσα να πάρω τα μάτια μου από πάνω του. Κοιτάζοντας τον από κοντά, ιδιαίτερα απ’ την πλευρά που γέρνει, ένοιωθα σαν να ήταν έτοιμος να πέση στο κεφάλι μου από στιγμή σε στιγμή. Τόσο πολύ επηρεάσθηκα ώστε μετά από μια στιγμή, αφού κοίταξα κλεφτά γύρω μου για να βεβαιωθώ ότι δεν με έβλεπε κανείς, προχώρησα—όσο το δυνατόν πιο αδιάφορα—στην άλλη πλευρά. Τώρα μπορούσα να τον θαυμάζω με την ησυχία μου.
Ο Ξεναγός
Ήμουν ακόμη αφοσιωμένος στις απλοϊκές μου σκέψεις, που είχαν να κάνουν περισσότερο με την γεωμετρία παρά με την τέχνη, όταν διεκόπησαν από μια φωνή με χαρακτηριστικά Τοσκανική προφορά.
«Πενήντα τέσσερα μέτρα και έξη εκατοστά [177 πόδια και 4,3 ίντσες].»
Γύρισα για να τον ευχαριστήσω, όποιος και αν ήταν, για την πληροφορία και είδα να στέκεται εκεί ένα νεαρό αγόρι. Ήταν μάλλον παχύς και φαινόταν πανέξυπνος. Πρόσεξα την ικανοποιημένη έκφρασι του προσώπου του και ανεγνώρισα ότι μου είχε πει την απάντησι στην ερώτησι που είχε σχηματισθή στη διάνοια μου εκείνη ακριβώς στιγμή.
«Αφού τον παρατηρήσουν 30 περίπου δευτερόλεπτα, οι άνθρωποι συνήθους διερωτώνται τι ύψος έχει. Και σεις δεν διαφέρατε καθόλου από τους άλλους,» ήταν η απάντησι που μ’ έκανε ν’ ανοιγοκλείσω τα μάτια μου με έκπληξι. «Θα θέλατε να σας ξεναγήσω στον πύργο;»
Δεν απάντησα αμέσως, αλλά σήκωσα τα μάτια μου για να ρίξω άλλη μια ματιά. Δεν ξέρω αν ήταν η νέα γωνία παρατηρήσεως ή η πρόσκλησις που μόλις είχα λάβει που τον έκαναν να φαίνεται σαν να έγερνε ακόμη περισσότερο.
«Α, κατάλαβα, φοβάστε!»
Ίσως ήταν αλήθεια, ή ίσως απλώς χρειαζόμουν κάποιον που να με καθησηχάση. Φάνηκε ότι το κατάλαβε κι αυτό και πριν να το αντιληφθώ άρχισε να αραδιάζη έναν ατέλειωτο κατάλογο ιστορικών πληροφοριών που, όταν τις έλεγξα από ντόπιο βιβλίο-οδηγό, αποδείχθηκε ότι ήσαν πραγματικά ακριβείς. Νομίζω ότι προσπαθούσε να με πείση ότι, εφόσον ο πύργος παρέμεινε όρθιος τόσον καιρό, ήταν απίθανο να πέση ακριβώς τώρα.
Πληροφορήθηκα ότι ο πύργος κτίσθηκε σαν κωδωνοστάσιο ενός παρακειμένου καθεδρικού ναού και βαπτιστηρίου. Σχεδιάσθηκε από τον Μπονάννο Πιζάνο και ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε την 9η Αυγούστου 1173. Ύστερα από διάφορες διακοπές το έργο περατώθηκε το 1370 από τον Τομμάζο ντε Αντρέα Πιζάνο, αλλά φαίνεται ότι από το 1298 υπάρχουν γραπτά στοιχεία που πιστοποιούν την κλίσι του. Το πιο καθησυχαστικό γεγονός είναι ότι μέχρι τώρα φαίνεται ότι άντεξε σε περισσότερους από 100 σεισμούς και τα πολύ πιο καταστρεπτικά αποτελέσματα του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου όταν γειτονικές περιοχές υπέστησαν βαρείς βομβαρδισμούς και μερικές κολώνες γκρεμίσθηκαν από κανονιοβολισμούς.
Το Πρόβλημα της Κλίσεώς Του
Αντιμέτωπος με τέτοια ακρίβεια λεπτομερειών, το μόνο που μπορούσα να κάνω ήταν να κουνώ το κεφάλι συμφωνώντας. Αλλά τελικά βρήκα το θάρρος να του κάνω την ερώτησι που με βασάνιζε από την αρχή: «Αλλά . . . κτίσθηκε με κλίσι ή έγειρε αργότερα;»
Κάπως περίμενα επιφυλακτικά την αντίδρασί του, αλλά ανακουφίστηκα όταν είδα από τη σκεπτική έκφρασι του προσώπου του ότι δεν είχα κάνει μια εντελώς ανόητη ερώτησι.
«Στην πραγματικότητα, γι’ αυτήν ακριβώς την ερώτησι οι ειδικοί προβληματίζονται εδώ και χρόνια. Μερικοί υποστηρίζουν ότι σχεδιάσθηκε να γέρνη για να του προσδοθή πρωτοτυπία. Ωστόσο, η πλειοψηφία υποστηρίζει ότι το αργιλώδες υπόστρωμα εμποτισμένο από τα νερά υπογείων πηγών ήταν εκείνο που υποχώρησε αφού είχε αρχίσει το χτίσιμο και ότι κατόπιν το σχέδιο προχώρησε, με κάθε κατάλληλη προφύλαξι, σε κατάστασι κλίσεως. Κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα τι ακριβώς συνέβη . . . μόνο ο πύργος ξέρει,» είπε κοιτάζοντας τον στοργικά, «και αυτός δεν μπορεί να μιλήση για να μας πη για τον εαυτό του.»
Έπειτα μου είπε διάφορες μυθικές ιστορίες που παραδόθηκαν διαμέσου των αιώνων για να υποστηρίξουν διάφορες θεωρίες. Μία ιστορία λέγει ότι ο πύργος χτίσθηκε με κλίσι γιατί ένας καμπούρης τον ήθελε να είναι «καθ’ ομοίωσίν» του. Μια άλλη λέγει ότι έγειρε από τη δύναμι του ανέμου. Κατά τον 18ο αιώνα, υπήρχε η αντίληψις ότι ο πύργος δεν έγερνε καθόλου, αλλά φαινόταν μόνο ότι έγερνε, ως αποτέλεσμα οπτικής απάτης.
Ο ξεναγός μου αράδιασε όλες αυτές τις πληροφορίες με τον αέρα που του έδινε το γεγονός ότι τις είχε ήδη επαναλάβει εκατό φορές πριν, και επίσης με κάποια αυταρέσκεια, τόσο που μπήκα στον πειρασμό να προσπαθήσω να βρω μια ερώτησι που δεν θα μπορούσε ν’ απαντήση. Έκανα μία προσπάθεια: «Ξέρεις πόσο ζυγίζει;»
«Δεκατέσσερις χιλιάδες πεντακόσιους τόννους» απάντησε και συνέχισε αμέσως με τα εξής: «Στην κορυφή έχει κλίσι τεσσάρων μέτρων και τριανταενός εκατοστού (14 πόδια, 1,7 ίντσες), η οποία αυξάνει κατά 0,7 ή 0,8 χιλιοστόμετρα (περίπου 0,03 ιντσ.), το χρόνο.»
Ακόμη κι αυτή τη φορά μπόρεσε να μου απαντήση. Απεφάσισα να παίξω το τελευταίο μου χαρτί, «Και πότε πρόκειται να πέση;» ρώτησα μ’ έναν μάλλον ειρωνικό τόνο.
«Αυτό είναι φανερό! Όταν το κέντρο βάρους του πέση έξω από το εμβαδόν της βάσεώς του. Πέρα από μια ωρισμένη κλίσι, το βάρος. . . .»
Κατάλαβα ότι ήταν μάταιο να προσπαθήσω να κερδίσω αυτή την κινητή εγκυκλοπαίδεια, κι έτσι αποφάσισα ότι θα ήταν καλύτερο να τον αντιμετωπίσω σοβαρά. «Δεν μπορή να γίνη τίποτε, για να μη χειροτερέψη η κλίσις;»
«Πολλές λύσεις έχουν επινοηθή και μερικές έχουν δοκιμασθή. Μέχρι που το 1938 του έκαναν 361 ενέσεις . . .»
«Έκαναν τι;» ανεφώνησα έκπληκτος.
«Καλά, δεν ξέρω τι σκεφθήκατε, εγώ εννοούσα . . . ενέσεις τσιμέντου . . . εδώ γύρω, 93 τόννους συνολικά.»
Μα φυσικά, ήταν φανερό και αισθάνθηκα κάπως ντροπιασμένος για την αρχική μου αντίδρασι. Ωστόσο, απλώς για να του δείξω ότι δεν ήμουν εντελώς απληροφόρητος επί του θέματος, είπα ότι είχα διαβάσει πως το 1966 είχε γίνει παγκόσμια έκκλησις για να σταματήσουν την περαιτέρω κλίσι του πύργου και ότι οι ειδικοί συμφωνούσαν γενικά σχετικά με την ανάγκη σταθεροποιήσεως του γύρω εδάφους. Μερικοί πρότειναν ότι έπρεπε ν’ απαγορευθή η άντλησις νερού σε ακτίνα ενάμισυ χιλιομέτρου (σχεδόν 1 μιλ.)· άλλοι ήσαν της γνώμης ότι η κλίσις χειροτερεύει μόνο όταν η στάθμη του νερού πέφτη κάτω από 50 μέτρα (164 π.) και συνεπώς η δυσκολία θα μπορούσε να υπερπηδηθή με το να διατηρήται η στάθμη του νερού σταθερή μέσω ενός συστήματος αντλιών που θα έβγαζαν το νερό και θα το αντλούσαν πάλι πίσω ανάλογα με τις ανάγκες της στιγμής.
Ο νεαρός επέδειξε τις γνώσεις του και γι’ αυτές τις λεπτομέρειες και συνέχισε τη συζήτησι προσθέτοντας, «Ύστερα είναι και κείνες οι εκκεντρικές ιδέες που μερικοί παράξενοι τύποι επινοούν κάθε τόσο.»
«Σαν ποιες;»
«Κάποτε ένας εφευρέτης υπέδειξε ότι ο πύργος πρέπει να κρατηθή με ατσάλινα καλώδια, κι ένας άλλος ήθελε να σκάψη ένα τούννελ κάτω από τα θεμέλια . . .»
«Για ποιο λόγο ήθελε να το κάνη αυτό;»
«Να . . . Δεν είμαι απόλυτα βέβαιος . . .»
Επιτέλους είχα βρη κάτι που δεν γνώριζε! Όπως και να είχε το πράγμα, αυτός ο νεαρός είχε αρχίσει να μ’ αρέση και μαζί του θα ήμουν πρόθυμος ακόμη και ν’ ανέβω στον πύργο αν μου το ζητούσε και πάλι.
«Θα θέλατε ν’ ανεβήτε μαζί μου τότε;»
Φυσικά η ερώτησις έφθασε την κατάλληλη στιγμή όπως σχεδόν το περίμενα. «Εντάξει, ας ανεβούμε,» είπα χωρίς να διστάσω ούτε για μια στιγμή,
Το Εσωτερικό του Πύργου
Δεν υπήρχε τίποτε περισσότερο απ’ την εσωτερική κοιλότητα ενός τεράστιου κυλίνδρου, που ήταν ουσιαστικά γυμνή σε σύγκρισι με τη γεμάτη στολίδια δαντελλωτή κομψότητα του εξωτερικού που κοσμείται με 207 κολώνες, οι οποίες είναι αρμονικά κατανεμημένες σε επτά ορόφους από τους οποίους ο τελευταίος όροφος στεγάζει τις καμπάνες.
Με ευκινησία ο ξεναγός μου ανέβηκε τα απότομα σκαλοπάτια που είχαν κοπή στους τοίχους. Επτά όροφοι—σε κάθε όροφο, σταματούσαμε για να περιφερθούμε στον κυκλικό περίγυρο και να θαυμάσωμε το πανόραμα που διανοιγόταν κάτω από τα πόδια μας. Στην αρχή βλέπαμε την ευρύχωρη πλατεία, έπειτα τα ογκώδη κτίρια που βρίσκονται ολόγυρα, μετά, τις στέγες και τους προμαχώνες των τειχών που βρίσκονταν σε απόστασι. Τελικά από την κορυφή είχαμε μια θαυμάσια θέα. Προς βορράν, η πεδιάδα της Πίζας τριγυρισμένη από τα βουνά του Αγίου Τζουλιάνο, πίσω από τα οποία βρίσκεται η Λούκα· προς ανατολάς, τα βουνά της Πίζας και η κοιλάδα του Άρνου· προς νότον, οι λόφοι της Πίζας και προς δυσμάς, εκείνη τη θαυμάσια ηλιόλουστη μέρα, φαινόταν η θάλασσα με το λιμάνι του Λιβόρνο και οι τεράστιοι πευκώνες του Αγίου Ροσσόρε.
Τα έξυπνα μάτια του νεαρού ξεναγού μου έλαμπαν καθώς έδειχνε τα όρια γύρω μας. Τώρα δεν χρειαζόταν ν’ αραδιάση εγκυκλοπαιδικά γεγονότα. Είχε παρασυρθή από την αγάπη του για το τοπίο της πατρίδας του και ίσως και γι’ αυτό ακριβώς το μνημείο, από την κορυφή του οποίου μπορούσαμε να βλέπουμε σε τόση απόστασι. Έπειτα, σχεδόν σαν ν’ αντιλήφθηκε ότι είχε ξεχασθή επανήλθε στο ρόλο του ως ικανού ξεναγού και πάλι.
«Ο Γαλιλαίος που γεννήθηκε στην Πίζα, έκανε τα πειράματα του πάνω στον νόμο της πτώσεως των σωμάτων από εδώ πάνω. Όπως μπορείτε να δήτε, εδώ στεγάζονται οι καμπάνες που είναι επτά και ζυγίζουν συνολικά 9.500 κιλά (20.944 λίμπρες). Δεν τις κτυπούν ποτέ σε συνεχείς κωδωνοκρουσίες, γιατί η κίνησί τους θα μπορούσε να προκαλέση δονήσεις επικίνδυνες για τον πύργο. Κάθε μία έχει το δικό της όνομα . . .»
Αράδιασε επτά παράξενα ονόματα μ’ ευκολία αλλά δεν άκουγα πια. Απλώς διασκέδαζα που τον έβλεπα να παίζη τον ρόλο του επίσημου ξεναγού τόσο καλά.
Καθώς κατεβαίναμε τις σκάλες του ζήτησα πληροφορίες για την πιθανή συμβολική σημασία του σχεδίου και του διακόσμου του πύργου, αλλά το θέμα μάλλον του διέφευγε. Αργότερα, σ’ ένα άρθρο υπό Νταίζη Μπαρντέσσι (Σάικον 1976) διάβασα αυτή την περίεργη εξήγησι: «Οι επτά όροφοι (του Πύργου) αναπαριστάνουν τις επτά οδούς προς τον Χριστό, τις επτά φάσεις της ζωής και τις επτά αρμονικές σφαίρες μέσα από τις οποίες πρέπει να περάση η ψυχή (με την βοήθεια των επτά δώρων του αγίου πνεύματος) για να φθάση στον Θεό.» Προφανώς οι μεσαιωνικές διδασκαλίες και φιλοσοφίες ήσαν γεμάτες από Ανατολικές ειδωλολατρικές δοξασίες που είχαν γίνει αναπόσπαστο μέρος του «Χριστιανικού» πολιτισμού.
Η επίσκεψις μου δεν περιελάμβανε μόνο τον πύργο. Είχα διαβάσει για τα γειτονικά μνημεία, τον καθεδρικό ναό και το βαπτιστήριο, που ήταν επίσης πολύ όμορφα εξωτερικά και γεμάτα καλλιτεχνικά αριστουργήματα. Ο νεαρός ξεναγός μου ήταν λιγώτερο προετοιμασμένος γύρω απ’ αυτά. Καθώς τα κοιτούσα είδα ότι το αγόρι έδειχνε κάποια ανυπομονησία. Ήταν καιρός να χωρίσωμε κι έτσι ξαναβγήκαμε στο ύπαιθρο όπου ο ήλιος έλαμπε ακόμη πάνω στις βελούδινες εκτάσεις του πράσινου. Τον αποχαιρέτησα και του πρόσφερα ένα μικρό δώρο που το άξιζε και με το παραπάνω, και ύστερα τον είδα να εξαφανίζεται, τρέχοντας και πηδώντας μέσα στο πλήθος.
Μόνος και πάλι, έρριξα μια τελευταία ματιά στον κομψό Κεκλιμένο Πύργο και σκέφθηκα ότι, όπως πολλά άλλα όμορφα αρχαία μνημεία, στέκει σαν μια μαρτυρία της ανθρώπινης επιδεξιότητας και ευφυΐας, χαρίσματα, που όταν χρησιμοποιούνται κατάλληλα, φέρνουν πολύ περισσότερο αίνο στον Δημιουργό από οποιαδήποτε κωδωνοκρουσία.